યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.36

ષટ્ત્રિશઃ સર્ગં

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યથેદૃશં સ્થિતં વિશ્વં વિશ્વાતીતે ચિદાત્મનિ ।
તન્મે કથય હે બ્રહ્મન્ પુનર્બોધવિવૃદ્ધયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથોર્મયોઽનભિવ્યક્તા ભાવિનઃ પયસિ સ્થિતાઃ ।
ન સ્થિતાશ્ચાત્મનોઽન્યત્વાચ્ચિત્તત્વે સૃષ્ટયસ્તથા

યથા સર્વગતઃ સૌક્ષ્મ્યાદાકાશો નોપલક્ષ્યતે ।
તથા નિરંશશ્ચિદ્ભાવઃ સર્વગોઽપિ ન લક્ષ્યતે

સુસ્થિતેવાસ્થિતેવાન્તઃ પ્રતિભાસ્તિ મણૌ યથા ।
ન સત્યભૂતા નાસત્યા તથેયં સૃષ્ટિરાત્મનિ

સ્વાધારૈરમ્બુદૈઃ સ્વસ્થૈર્ન સ્પૃષ્ટં ગગનં યથા ।
ચિત્સ્થૈઃ સર્ગૈશ્ચિદાધારૈર્ન સ્પૃષ્ટા ચિત્પરા તથા

જલધિષ્ઠિતતત્તેજો યથાઙ્ગ પ્રતિબિમ્બતિ ।
તથા પુર્યષ્ટકેષ્વેવ ચિદ્ધિ દેહેષુ લક્ષ્યતે

સર્વસંકલ્પરહિતા સર્વસંજ્ઞાવિવર્જિતા ।
સૈષા ચિદવિનાશાત્મા તચ્ચેત્યાદિકૃતાભિધા

આકાશશતભાગાચ્છા જ્ઞેષુ નિષ્કલરૂપિણી ।
સકલાકલસંસારસ્વરૂપૈકાત્મ્યદર્શિની

તરઙ્ગાદિમયી સ્ફારા નાનાતા સલિલાર્ણવે ।
તસ્માન્ન વ્યતિરેકેણ યથા ભાવવિકારિણી

ત્વત્તામત્તામયી સ્ફારા નાનાતેયં ચિદર્ણવે ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ તથા નૈવ પ્રકાશતે

ચિચ્ચિનોતિ ચિતં ચેત્યં તેનેદં સ્થિતમાત્મનિ ।
અજ્ઞેઽજ્ઞે ત્વન્યદાયાતમન્યદસ્તીતિ કલ્પના

અજ્ઞેષ્વસત્સ્વભાવોગ્રસંસારગણગર્ભિણી ।
જ્ઞેષુ પ્રકાશરૂપૈવ સકલૈકાત્મિકા સતી

અનુભૂતિવશાન્નિત્યમર્કાદીનાં પ્રકાશિની ।
સ્વાદિની સર્વભૂતાનાં ભાવિની ભવભોગિનામ્

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ નોત્તિષ્ઠતિ ન તિષ્ઠતિ ।
ન ચાયાતિ ન વા યાતિ ન ચેહ નચ નેહ ચિત્

સૈષા ચિદમલાકારા સ્વયમાત્મનિ સંસ્થિતા ।
રાઘવેત્થં પ્રપઞ્ચેન જગન્નામ્ના વિજૃમ્ભતે

તેજઃપુઞ્જૈર્યથા તેજઃ પયઃપૂરૈર્યથા પયઃ ।
પરિસ્ફુરતિ સંસ્પન્દૈસ્તથા ચિત્સર્ગવિભ્રમૈઃ

તત્સ્વભાવેન ચિન્નામ્ના સર્વગેનોદિતાત્મના ।
પ્રકાશેનાપ્રકાશેન નિરંશેનાંશધારિણા

સ્વયં સ્વકલનાભોગાદનન્તં પદમુજ્ઝતા ।
અહમસ્મીતિ ભાવેન ગચ્છતા જ્ઞપદં શનૈઃ

નાનાતાયાં પ્રરૂઢાયામસ્યાં સંસૃતિપૂર્વકમ્ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગપદે સ્થિતિમુપાગતે

પુર્યષ્ટકસ્પન્દશતૈઃકરોતિ ન કરોતિ ચ ।
ઉત્સેધમેતિ ભૂકોશકોટરસ્થોઽઙ્કુરોત્કરઃ

વ્યોમ સૌષિર્યમાદત્તે સર્વમૂર્ત્યવિરોધિ યત્ ।
સ્પન્દૈકધર્મવાન્વાતો રસરૂપતયા જલમ્

દૃઢોર્વી પ્રકટં તેજઃ સ્થિતિમન્તિ જગન્તિ ચ ।
પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાસુ કાલઃ કલનયા સ્થિતઃ

પુષ્પેષુ ગન્ધતાં યાતિ શનૈઃ સંચિતકેસરમ્ ।
મૃત્કોટરરસોલ્લાસઃ સ્થાણુતામેતિ ભૂતલે

મૂલસ્થાઃ ફલમાયાન્તિ પેલવા રસલેશકાઃ ।
સંનિવેશં વ્રજન્ત્યેતા રેખાઃ પલ્લવપાલિષુ

નવતામનુગૃહ્નાતિ શક્રબાણાસનેન ચ ।
યો યો ભવત્યવિરતં સંસ્થાનેન વનેન ચ

વસન્તમુપતિષ્ઠન્તિ પુષ્પપલ્લવરાશયઃ ।
નિદાઘવિધિમાયાન્તિ દૈવદાહવિભૂતયઃ

પ્રાવૃટ્સમયમીહન્તે નીલા જલદરાશયઃ ।
શરદં ચાનુધાવન્તિ સમગ્રાઃ ફલરાશયઃ

હેમન્તે હિમહાસિન્યો ભવન્તિ કકુભો દશ ।
નયન્ત્યુપલતામમ્બુ શિશિરે શીતલાનિલાઃ

ન જહાતિ સ્વમર્યાદાં કાલો યુગમયીમિમામ્ ।
તરઙ્ગિણીતરઙ્ગૌઘલીલયા યાન્તિ સૃષ્ટયઃ

નિયતિઃ સ્થિતિમાયાતિ સ્થૈર્યચાતુર્યકારિણી ।
તિષ્ઠત્યાપ્રલયં ધીરા ધરાધરણધર્મિણી

ચતુર્દશવિધાનીહ ભૂતાનિ ભુવનાન્તરે ।
નાનાચારવિહારાણિ નાનાવિરચનાનિ ચ

પુનઃપુનર્વિલીયન્તે જાયન્તે ચ પુનઃપુનઃ ।
ધારાપરમ્પરા યાતિ વિના વારીવ બુદ્બુદાઃ

આયાતિ યાતિ પરિતિષ્ઠતિ લીલયાઽતિ-
સ્વાર્થાનુપાર્જયતિ ધાવતિ જન્મનાશૈઃ ।
ઉન્મત્તવદ્વિહિતભાવનમાહિતેહા
મુગ્ધા કૃતાન્તવિવશા જનતા વરાકી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે ચિદાદિત્યસ્વરૂપવર્ણનં નામ ષદ્ત્રિશઃ સર્ગઃ