યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.32

દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સતામપ્યસતામેવ બાલયક્ષપિશાચવત્ ।
દામવ્યાલકટાદીનાં દુઃખસ્યાન્તઃ કથં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દામવ્યાલકુટુમ્બૈસ્તૈસ્તદૈવ યમકિઙ્કરૈઃ ।
પ્રાર્થિતેન યમેનોક્તમિદં શ્રૃણુ રઘૂદ્વહ

યદા વિયોગમેષ્યન્તિ શ્રોષ્યન્તિ ચ નિજાં કથામ્ ।
દામાદયસ્તદા મુક્તા ભવિષ્યન્તીત્યસંશયમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વવૃત્તાન્તમિમં કુત્ર કદા કથયતે કથમ્ ।
શ્રોષ્યન્તિ ભગવંસ્તે વા વર્ણયેદં યથાક્રમમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાશ્મીરેષુ મહાપદ્મસરસીતીરપલ્વલે ।
ભૂયોભૂયોઽનુભૂયૈવ મત્સ્યયોનિપરમ્પરામ્

આલોલિતાશયા લોલાઃ કાલેન લયમાગતાઃ ।
તત્રૈવ પદ્મસરસિ તે ભવિષ્યન્તિ સારસાઃ

તત્ર કહ્લારમાલાસુ સરોજપટલીષુ ચ ।
શૈવાલવરવલ્લીષુ તરઙ્ગવલનાસુ ચ

ચલત્કુસુમદોલાસુ નીલોત્પલલતાસુ ચ ।
સીકરૌઘાભ્રલેખાસુ શીતલાવર્તવર્તિષુ

સારસાઃ સરસંભોગાન્ભુક્ત્વા ભુવનભૂષણાઃ ।
વિહૃત્ય સુચિરં કાલમલમાગતશુદ્ધયઃ

તે વિયુક્તા ભવિષ્યન્તિ મુક્તયે લબ્ધબુદ્ધયઃ ।
રજઃસત્ત્વતમાંસીવ ભેદં પ્રાપ્ય યદૃચ્છયા

કાશ્મીરમણ્ડલસ્યાન્તર્નગરં નગશોભિતમ્ ।
નામ્નાધિષ્ઠાનમિત્યેવ શ્રીમત્તસ્ય ભવિષ્યતિ

પ્રદ્યુમ્નશિખરં નામ તસ્ય મધ્યે ભવિષ્યતિ ।
શ્રૃઙ્ગં લઘુ સરોજસ્ય કોશચક્રમિવોદરે

તસ્ય મૂર્ધ્નિ ગિરેર્ગેહં કશ્ચિદ્રાજા ભવિષ્યતિ ।
અભ્રંકષમહાશાલં શ્રૃઙ્ગે શ્રૃઙ્ગમિવાપરમ્

ગૃહસ્યેશાનકોણેઽસ્તિ શિરોભિત્તિવ્રણોદરે ।
તસ્યાનિશમવિશ્રાન્તવાતાધૂતતૃણાન્તિકે

આલયે દાનવો વ્યાલઃ કલવિઙ્કો ભવિષ્યતિ ।
પ્રથમાલ્પશ્રુતશાસ્ત્ર ઇવાર્થરહિતારવઃ

તસ્મિન્નેવ તદા કાલે તત્ર રાજા ભવિષ્યતિ ।
શ્રીયશસ્કરદેવાખ્યઃ શક્રઃ સ્વર્ગ ઇવાપરઃ

દાનવો દામનામાત્ર મશકસ્તસ્ય સદ્મનિ ।
ભવિષ્યતિ બૃહત્સ્તમ્ભપૃષ્ઠચ્છિદ્રે મૃદુધ્વનિઃ

અધિષ્ઠાનાભિધે તસ્મિન્નેવાન્તર્નગરે તદા ।
રત્નાવલીવિહારાખ્યો વિહારોઽપિ ભવિષ્યતિ

તસ્મિંસ્તદ્ભૂમિપામાત્યો નરસિંહ ઇતિ શ્રુતઃ ।
કરામલકવદ્દૃષ્ટબન્ધમોક્ષો નિવત્સ્યતિ

ભવિષ્યતિ ગૃહે તસ્ય ક્રીડનઃ ક્રકરઃ ખગઃ ।
કટો માયાસુરો નામ કૃતરાજતપઞ્જરઃ

સ નૃસિંહો નૃપામાત્યશ્લોકૈર્વિરચિતામિમામ્ ।
દામવ્યાલકટાદીનાં કથયિષ્યતિ સત્કથામ્

સકટઃ ક્રકરઃ શ્રુત્વા તત્કથાસંસ્મૃતાત્મભૂઃ ।
શાન્તમિત્થં મહાશાન્તં પરં નિર્વાણમેષ્યતિ

પ્રદ્યુમ્નશિખરપ્રાન્તવાસ્તવ્યઃ કલવિઙ્કકઃ ।
તત્રત્યૈશ્ચ કથાં શ્રુત્વા પરં નિર્વાણમેષ્યતિ

રાજમન્દિરદાર્વન્તર્વ્રણવાસ્તવ્યતાં ગતઃ ।
મશકોઽપિ પ્રસઙ્ગેન શ્રુત્વા શાન્તિમુપૈષ્યતિ

પ્રદ્યુમ્નશ્રૃઙ્ગાચ્ચટકો મશકો રાજમન્દિરાત્ ।
વિહારાત્ક્રકરશ્ચેતિ મોક્ષમેષ્યન્તિ રાઘવ

એષ તે કથિતઃ સર્વો દામવ્યાલકથાક્રમઃ ।
માયૈવમેવ સંસારશૂન્યૈવાત્યન્તભાસુરા

ભ્રમયત્યપરિજ્ઞાનાન્મૃગતૃષ્ણામ્બુધીરિવ ।
મહતોઽપિ પદાદેવં નાનાજ્ઞાનવશાદધઃ

પતન્તિ મોહિતા મૂઢા દામવ્યાલકટા ઇવ ।
ક્વ ભ્રૂક્ષેપવિનિષ્પિષ્ટમેરુમન્દરસદ્મતા

ક્વ રાજગૃહદાર્વન્તર્વ્રણે મશકરૂપતા ।
ક્વ ચપેટભુજામાત્રપાતિતાર્કેન્દુબિમ્બતા

ક્વ પ્રદ્યુમ્નગિરૌ ગેહે ભિત્તિવ્રણવિહઙ્ગતા ।
ક્વ પુષ્પલીલયા લોલકરતોલિતમેરુતા

ક્વ વા શ્રૃઙ્ગે નૃસિંહસ્ય ગૃહે ક્રકરપોતતા ।
ચિદાકાશોઽહમિત્યેવ રજસા રઞ્જિતપ્રભઃ

સ્વરૂપમત્યજન્નેવ વિરૂપમપિ બુધ્યતે ।
સ્વયૈવ વાસનાભ્રાન્ત્યા સત્યયેવાપ્યસત્યયા

મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્યેવ યાતિ જન્તુરિવાન્તરમ્ ।
તરન્તિ તે ભવામ્ભોધિં સ્વપ્રવાહધિયૈવ યે

શાસ્ત્રેણાસાદિતં દૃશ્યમિતિ નિર્વાણસંસ્થિતાઃ ।
નાનાદુઃખવિકારાણિ શુષ્કતર્કમતાનિ યે

યાન્તિ શ્વભ્રં જલાનીવ સ્વલાભં નાશયન્તિ તે ।
સ્વાનુભૂતિપ્રસિદ્ધેન માર્ગેણાગમગામિના

ન વિનાશો ભવત્યઙ્ગ ગચ્છતાં પરમાં ગતિમ્ ।
ઇદં મે સ્યાદિદં મે સ્યાદિતિબુદ્ધેર્મહામતે

સ્વેન દૌર્ભાગ્યદૈન્યેન ન ભસ્માપ્યુપતિષ્ઠતે ।
વેત્તિ નિત્યમુદારાત્મા ત્રૈલોક્યમપિ યસ્તૃણમ્

તં ત્યજન્ત્યાપદઃ સર્વાઃ સર્પા ઇવ જરત્ત્વચમ્ ।
પરિસ્ફુરતિ યસ્યાન્તર્નિત્યં સત્ત્વચમત્કૃતિઃ

બ્રાહ્મમણ્ડમિવાખણ્ડં લોકેશાઃ પાલયન્તિ તમ્ ।
અપ્યાપદિ દુરન્તાયાં નૈવ ગન્તવ્યમક્રમે

રાહુરપ્યક્રમેણૈવં પિબન્નપ્યમૃતં મૃતઃ ।
સચ્છાસ્ત્રસાધુસંપર્કમર્કમુગ્રપ્રકાશદમ્

યે શ્રયન્તે ન તે યાન્તિ મોહાન્ધ્યસ્ય પુનર્વશમ્ ।
અવશ્યા વશ્યતાં યાન્તિ યાન્તિ સર્વાપદઃ ક્ષયમ્

અક્ષયં ભવતિ શ્રેયઃ કૃતં યેન ગુણૈર્યશઃ ।
યેષાં ગુણેષ્વસંતોષો રાગો યેષાં શ્રુતં પ્રતિ

સત્યવ્યસનિનો યે ચ તે નરાઃ પશવોઽપરે ।
યશશ્ચન્દ્રિકયા યેષાં ભાસિતં જન્તુહૃત્સરઃ

તેષાં ક્ષીરસમુદ્રાણાં નૂનં મૂર્તૌ સ્થિતો હરિઃ ।
ભુક્તં ભોક્તવ્યમખિલં દૃષ્ટા દ્રષ્ટવ્યદૃષ્ટયઃ

કિમન્યદ્ભવભઙ્ગાય ભૂયો ભોગેષુ લુબ્ધતા ।
યથાક્રમં યથાશાસ્ત્રં યથાચારં યથાસ્થિતિ

સ્થીયતાં મુચ્યતામન્તર્ભોગજાલમવાસ્તવમ્ ।
સંસ્તવઃ ક્રિયતાં કીર્ત્યા ગુણૈર્ગગનગામિમિઃ

ત્રાયેતે મૃત્યુતો હ્યેતે ન કદાચન ભોગકાઃ ।
ગાયન્તિ સિદ્ધસુન્દર્યો યેષામિન્દુસિતં યશઃ

ગીતિભિર્ગગનાભોગૈસ્તે જીવન્તિ મૃતાઃ પરે ।
પરમં પૌરુષં યત્નમાસ્થાયાદાય સૂદ્યમમ્

યથાશાસ્ત્રમનુદ્વેગમાચરન્કો ન સિદ્ધિભાક્ ।
યથાશાસ્ત્રં વિહરતા ત્વરા કાર્યા ન સિદ્ધિષુ

ચિરકાલપરિપક્વા સિદ્ધિઃ પુષ્ટફલા ભવેત્ ।
વીતશોકભયાયાસમગર્વમપયન્ત્રણમ્

વ્યવહારો યથાશાસ્ત્રં ક્રિયતાં મા વિનશ્યતામ્ ।
જીવો જીર્ણાન્ધકૂપેષુ ભવેષ્વન્તમિવાગતઃ

ભવતાં ભૂરિસઙ્ગાનામધુનેન્દ્રિયદામતઃ ।
ઇતઃપ્રભૃતિ મા ભૂયો ગમ્યતામધમાદધઃ

ઇદં વિચાર્યતાં શાસ્ત્રમસ્ત્રમાપન્નિવારણમ્ ।
રણે શિતશરશ્રેણિશતનિર્લૂનવારણે

જીવમુદ્રા ચ કિં પઙ્કે ભોગગન્ધો નિરસ્યતામ્ ।
કિમર્થમાત્રયા કાર્યમાર્યાઃ શાસ્ત્રમવેક્ષ્યતામ્

ઇદં બિમ્બમિદં બિમ્બમિતિ સત્યં વિચાર્યતામ્ ।
ધિયા પરપ્રેરણયા યાતમાપશવો યથા

દૌર્ભાગ્યદાયિની દીના શુભહીના વિચારણા ।
ઘનદીર્ઘમહાનિદ્રા ત્યજ્યતાં સંપ્રબુધ્યતામ્

સુપ્તં માસ્થીયતાં વૃદ્ધકચ્છપેનેવ પલ્વલે ।
ઉત્થાનમઙ્ગીક્રિયતાં જરામરણશાન્તયે

અનર્થાયાર્થસંપત્તિર્ભોગૌઘો ભવરોગદઃ ।
આપદઃ સંપદઃ સર્વાઃ સર્વત્રાનાદરો જયઃ

લોકતન્ત્રાનુસારેણ વિચારાદ્વ્યવહારિણામ્ ।
શાસ્ત્રાચારાનુસારેણ કર્મણા સત્ફલાય ચ

આચારચારુચરિતસ્ય વિવિક્તવૃત્તેઃ
સંસારસૌખ્યફલદુઃખદશાસ્ત્રગૃધ્નોઃ ।
આયુર્યશાંસિ ચ ગુણાશ્ચ સહૈવ લક્ષ્મ્યા
ફુલ્લન્તિ માધવલતા ઇવ સત્ફલાય

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે દામવ્યાલકટોપાખ્યાને સદાચારનિરૂપણં નામ દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ