યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.79

એકોનાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા રાક્ષસી પ્રશ્નાન્સા વક્તુમુપચક્રમે । ।
ઉચ્યતામિતિ રાજ્ઞોક્તે તાનિમાન્શૃણુ રાઘવ

રાક્ષસ્યુવાચ ।
એકસ્યાનેકસંખ્યસ્ય કસ્યાણોરમ્બુધેરિવ ।
અન્તર્બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ લીયન્તે બુદ્બુદા ઇવ

કિમાકાશમનાકાશં ન કિંચિત્કિંચિદેવ કિમ્ ।
કોઽહમેવાસિ સંપન્નઃ કો ભવાનપ્યહં સ્થિતઃ

ગચ્છન્ન ગચ્છતિ ચ કઃ કોઽતિષ્ઠન્નપિ તિષ્ઠતિ ।
કશ્ચેતનોઽપિ પાષાણઃ કશ્ચિદ્વ્યોમ્નિ વિચિત્રકૃત્

વહ્નિતામજહચ્ચૈવ કશ્ચ વહ્નિરદાહકઃ ।
અવહ્નેર્જાયતે વહ્નિઃ કસ્માદ્રાજન્નિરન્તરમ્

અચન્દ્રાર્કાગ્નિતારોઽપિ કોઽવિનાશઃ પ્રકાશકઃ ।
અનેત્રલભ્યાત્કસ્માચ્ચ પ્રકાશઃ સંપ્રવર્તતે

લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનાં જાત્યન્ધાનાં તથૈવ ચ ।
અન્યેષામપ્યનક્ષાણામાલોકઃ ક ઇવોત્તમઃ

જનકઃ કોઽમ્બરાદીનાં સત્તાયાઃ કઃ સ્વભાવદઃ ।
કો જગદ્રત્નકોશઃ સ્યાત્કસ્ય કોશો મણેર્જગત્

કોઽણુસ્તમઃપ્રકાશઃ સ્યાત્કોઽણુરસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
કોઽણુર્દૂરેઽપ્યદૂરે ચ કોઽણુરેવ મહાગિરિઃ

નિમેષ એવ કઃ કલ્પઃ કઃ કલ્પોઽપિ નિમેષકઃ ।
કિં પ્રત્યક્ષમસદ્રૂપં કિં ચેતનમચેતનમ્

કશ્ચ વાયુરવાયુશ્ચ કઃ શબ્દોઽશબ્દ એવ કઃ ।
કઃ સર્વં ન ચ કિંચિચ્ચ કોઽહં નાહં ચ કિં ભવેત્

કિં પ્રયત્નશતપ્રાપ્યં લબ્ધ્વાપિ બહુજન્મનિ ।
લબ્ધં ન કિંચિદ્ભવતિ કિંતુ સર્વં ન લભ્યતે

સ્વસ્થેન જીવિતેનોચ્ચૈઃ કેનાત્મૈવાપહારિતઃ ।
કેનાણુનાન્તઃ ક્રિયતે મેરુસ્ત્રિભુવનં તૃણમ્

કેનાપ્યણુકમાત્રેણ પૂરિતા શતયોજની ।
કોઽણુરેવ ભવન્માતિ ન યોજનશતેષ્વપિ

કેનાલોકનમાત્રેણ જગદ્વાલઃ પ્રનાટ્યતે ।
કસ્યાણોરુદરે સન્તિ કિલાવનિભૃતાં ઘટાઃ

અણુત્વમજહત્કોઽણુર્મેરોઃ સ્થૂલતરાકૃતિઃ ।
વાલાગ્રશતભાગાત્મા કોઽણુરુચ્ચૈઃ શિલોચ્ચયઃ

કોઽણુઃ પ્રકાશતમસાં દીપઃ પ્રકટનપ્રદઃ ।
કસ્યાણોરુદરે સન્તિ સમગ્રાનુભવાણવઃ

કોઽણુરત્યન્તનિઃસ્વાદુરપિ સંસ્વદતેઽનિશમ્ ।
કેન સંત્યજતા સર્વમણુના સર્વમાશ્રિતમ્

કેનાત્માચ્છાદનાશક્તેનાણુનાચ્છાદિતં જગત્ ।
જગલ્લયે ન કસ્યાણોઃ સદ્ભૂતમપિ જીવતિ

અજાતાવયવઃ કોઽણુઃ સહસ્રકરલોચનઃ ।
કો નિમેષો મહાકલ્પઃ કલ્પકોટિશતાનિ ચ

અણૌ જગન્તિ તિષ્ઠન્તિ કસ્મિન્બીજ ઇવ દ્રુમઃ ।
બીજાનિ નિષ્કલાન્તાનિ સ્ફુટાન્યનુદિતાન્યપિ

કલ્પઃ કસ્ય નિમેષસ્ય બીજસ્યેવાન્તરસ્થિતઃ ।
કઃ પ્રયોજનકર્તૃત્વમપ્યનાશ્રિત્ય કારકઃ

દૃશ્યસંપત્તયે દ્રષ્ટા સ્વાત્માનં દૃશ્યતાં નયન્ ।
દૃશ્યં પશ્યન્સ્વમાત્માનં કો હિ પશ્યત્યનેત્રવાન્

અન્તર્ગલિતદૃશ્યં ચ ક આત્માનમખણ્ડિતમ્ ।
દૃશ્યાસંપત્તયે પશ્યન્પુરો દૃશ્યં ન પશ્યતિ

આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં કો ભાસયતિ દૃશ્યવત્ ।
કટકાદીનિ હેમ્નેવ વિકીર્ણં કેન ચ ત્રયમ્

કસ્માન્ન કિંચિચ્ચ પૃથગૂર્મ્યાદીવ મહામ્ભસઃ ।
કસ્યેચ્છયા પૃથક્ચાસ્તિ વીચિતેવ મહામ્ભસઃ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાદેકસ્માદસતઃ સતઃ ।
દ્વૈતમપ્યપૃથક્કસ્માદ્દ્રવતેવ મહામ્ભસઃ

આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં સદસચ્ચ જગત્ત્રયમ્ ।
કોઽન્તર્બીજમિવાન્તસ્થં સ્થિતઃ કૃત્વા ત્રિકાલગઃ

ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યચ્ચ જગદ્વૃન્દં બૃહદ્ભ્રમમ્ ।
નિત્યં સમસ્ય કસ્યાન્તર્બીજસ્યાન્તરિવ દ્રુમઃ

બીજં દ્રુમતયેવાશુ દ્રુમો બીજતયેવ ચ ।
સ્વમેકમજહદૂપમુદેત્યનુદિતોઽપિ કઃ

બિસતન્તુર્મહામેરુર્ભો રાજન્યદપેક્ષયા ।
તસ્ય કસ્યોદરે સન્તિ મેરુમન્દરકોટયઃ

કેનેદમાતતમનેકચિદેવ વિશ્વં
કિંસાર એવમતિવલ્ગસિ હંસિ પાસિ ।
કિંદર્શનેન ન ભવસ્યથવા સદૈવ
નૂનં ભવસ્યમલદૃગ્વદનઃ સ્વશાન્ત્યૈ

એષોઽસૌ પ્રગલતુ સંશયો મમોચ્ચૈ-
શ્ચિત્તશ્રીમુખમિહિકામલાનુલેપઃ ।
યસ્યાગ્રે ન ગલતિ સંશયઃ સમૂલો
નૈવાસૌ ક્વચિદપિ પણ્ડિતોક્તિમેતિ

એવં મે યદિ ન વિનેષ્યથઃ ક્રમોક્તં
સંશાન્તં લઘુતરસંશયં સુબુદ્ધી ।
તદ્રક્ષોજરઠહુતાશનેન્ધનત્વં
નિર્વિઘ્નં ઝટિતિ ગમિષ્યથઃ ક્ષણેન

પશ્ચાત્તાં જનપદમણ્ડલીં સમન્તા-
દ્ભાવત્કીમુરુજઠરા ક્ષણાદ્ગ્રસેઽહમ્ ।
એવં તે ભવતુ સુરાજતેતિ મન્યે
મૂર્ખાણામતિરસ એવ સંક્ષયાય

ઇત્યુક્ત્વા વિપુલગભીરમેઘનાદ-
પ્રોલ્લાસપ્રકટગિરા નિશાચરી સા ।
તૂષ્ણીમપ્યતિવિકટાકૃતિસ્તદાસી-
ચ્છુદ્ધાન્તઃ શરદમલાભ્રમણ્ડલીવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ક૦ રાક્ષસીપ્રશ્રો નામૈકોનાશીતિતમઃ સર્ગઃ