યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.58

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે જ્ઞપ્તિર્જીવં વૈદૂરથં પુનઃ ।
સંકલ્પેન રુરોધાશુ મનસઃ સ્પન્દનં યથા

લીલોવાચ ।
વદ દેવિ કિયાન્કાલો ગતોઽસ્યામિહ મન્દિરે ।
સમાધૌ મયિ લીનાયાં મહીપાલે શવે સ્થિતે

જ્ઞાપ્તિરુવાચ ।
ઇહ માસસ્ત્વતિક્રાન્ત ઇહ દાસ્યાવિમે તવ ।
રક્ષાર્થં વાસગૃહકે સ્વપતોઽવહિતે સ્થિતે

શૃણુ દેહસ્ય કિંવૃત્તં તવેહ વરવર્ણિનિ ।
શરીરં તવ પક્ષેણ તત્ક્લિન્નં બાષ્પતાં ગતમ્

નિર્જીવં પતિતં ભૂમૌ સંશુષ્કમિવ પલ્લવમ્ ।
કાષ્ઠકુડ્યોપમો જાતઃ શવસ્તુ હિમશીતલઃ

તતો મન્ત્રિભિરાગત્ય મૃતૈવેયમિતિ સ્વયમ્ ।
ક્લેદાલોકાદ્વિનિર્ણીય ભૂયો નિષ્કાસિતં ગૃહાત્

બહુનાત્ર કિમુક્તેન નીત્વા ચન્દનદારુભિઃ ।
ચિતૌ સંક્ષિપ્ય સઘૃતં સહસા ભસ્મસાત્કૃતમ્

તતો રાજ્ઞી મૃતેત્યુચ્ચૈઃ કૃત્વા રોદનમાકુલમ્ ।
પરિવારસ્તવાશેષં કૃતવાનૌર્ધ્વદેહિકમ્

ઇદાનીં ત્વામિહાલોક્ય સશરીરામુપાગતામ્ ।
પરલોકાદાગતેતિ મહચ્ચિત્રં ભવિષ્યતિ

ત્વં તુ તેન શરીરેણ સત્યસંકલ્પતઃ સુતે ।
દૃશ્યસે સ્વવદાતેન ચિત્રં તત્ર તવોપરિ

યદ્વાસના ત્વમભવો દેહં પ્રતિ તદેવ તે ।
રૂપમભ્યુદિતં બાલે તેન પ્રાક્સદૃશં તવ

સ્વવાસનાનુસારેણ સર્વઃ સર્વં હિ પશ્યતિ ।
દૃષ્ટાન્તોઽત્રાવિસંવાદી બાલવેતાલદર્શનમ્

આતિવાહિકદેહાસિ સંપન્ના સિદ્ધસુન્દરિ ।
વિસ્મૃતસ્ત્વેવ દેહોઽસૌ પ્રાક્તનોઽનપવાસનઃ

રૂઢાતિવાહિકદૃશઃ પ્રશામ્યત્યાધિભૌતિકઃ ।
બુધસ્ય દૃશ્યમાનોઽપિ શરન્મેઘ ઇવામ્બરે

રૂઢાતિવાહિકીભાવઃ સર્વો ભવતિ દેહકઃ ।
નિર્જલામ્ભોદસદૃશો નિર્ગન્ધકુસુમોપમઃ

સદ્વાસનસ્ય રૂઢાયામાતિવાહિકસંવિદિ ।
દેહો વિસ્મૃતિમાયાતિ ગર્ભસંસ્થેવ યૌવને

એકત્રિંશેઽદ્ય દિવસે પ્રાપ્તા વયમિહામ્બરે ।
પ્રભાતે મોહિતે દાસ્યૌ મયૈતે નિદ્રયાધુના

તદેહિ યાવલ્લીલાયૈ લીલે સંકલ્પલીલયા ।
આત્માનં દર્શયાવોઽસ્યૈ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આવાં તાવદિમે લીલા પશ્યત્વિત્યેવ ચિન્તિતે ।
જ્ઞપ્ત્યા દેવ્યા તતસ્તત્ર દૃશ્યે દીપ્તે બભૂવતુઃ

સા વિદૂરથલીલાથ સમાકુલવિલોચના ।
ગૃહમાલોકયામાસ તત્તેજઃપુઞ્જભાસ્વરમ્

ચન્દ્રબિમ્બાદિવોત્કીર્ણં ધૌતં હેમદ્રવૈરિવ ।
જ્વાલાયા દ્રવશીતાયાસ્તત્પ્રભાદ્રવભિત્તિમત્

ગૃહમાલોક્ય પુરતો લીલાજ્ઞપ્તી વિલોક્ય તે ।
ઉત્થાય સંભ્રમવતી તયોઃ પાદેષુ સાપતત્

મજ્જયાયાગતે દેવ્યૌ જયતાં જીવનપ્રદે ।
ઇહ પૂર્વમહં પ્રાપ્તા ભવત્યોર્માર્ગશોધિની

ઇત્યુક્તવત્યાં તસ્યાં તા માનિન્યો મત્તયૌવનાઃ ।
ઉપાવિશન્વિષ્ટરેષુ લતામેરુશિરઃસ્વિવ

જ્ઞપ્તિરુવાચ ।
સુતે વદ કથં પ્રાપ્તા ત્વમિમં દેશમાદિતઃ ।
કિં વૃત્તં તે ત્વયા દૃષ્ટં કિમિવાધ્વનિ કુત્ર વા

વિદૂરથલીલોવાચ ।
દેવિ તસ્મિન્પ્રદેશે સા જાતમૂર્ચ્છા તદાભવમ્ ।
દ્વિતીયેન્દોઃ કલેવાહં કલ્પાન્તજ્વાલયા હતા

ન ચેતિતં મયા કિંચિત્સમં વિષમમેવ ચ ।
તતસ્તરલપક્ષ્માન્તે વિનિમીલ્ય વિલોચને

તતો મરણમૂર્ચ્છાન્તે પશ્યામિ પરમેશ્વરિ ।
યાવદભ્યુદિતાસ્મ્યાશુ પ્લુતા ચ ગગનોદરે

ભૂતાકાશેઽનિલરથં સમારૂઢાસ્મ્યહં તતઃ ।
આનીતા ગન્ધલેખેવ તેનાહમિમમાલયમ્

દેવિ પશ્યામિ સદનં નાયકેનાભ્યલંકૃતમ્ ।
દીપ્તદીપં વિવિક્તં ચ મહાર્હશયનાન્વિતમ્

પતિમાલોકયામીમં યાવદેષ વિદૂરથઃ ।
શેતે કુસુમગુપ્તાઙ્ગો મધુઃ પુષ્પવને યથા

અથ સંગ્રામસંરમ્ભશ્રમાર્તોઽયં સ્વપિત્યલમ્ ।
ઇતિ નિદ્રા મયા સેયં દેવેશ્વરિ ન વારિતા

અનન્તરમિમં દેશં પ્રાપ્તે દેવ્યાવિમે ત્વિતિ ।
યથાનુભૂતં કથિતં મદનુગ્રહકારિણિ

જ્ઞપ્તિરુવાચ ।
હે હંસહારિગામિન્યૌ લીલે લલિતલોચને ।
ઉત્થાપયામો નૃપતિં શવતલ્પતલાદિમમ્

ઇત્યુક્ત્વા મુમુચે જીવમામોદમિવ પદ્મિની ।
સસમીરલતાકારસ્તન્નાસાનિકટં યયૌ

ઘ્રાણકોશં વિવેશાન્તર્વંશરન્ધ્રમિવાનિલઃ ।
સ્વવાસનાશતાન્યન્તર્દધદબ્ધિર્મણીનિવ

અન્તસ્થજીવં વદનં તસ્ય તત્કાન્તિમાયયૌ ।
પદ્મસ્યાવગ્રહે પદ્મં સુવૃષ્ટ ઇવ વારિણિ

ક્રમાદઙ્ગાનિ સર્વાણિ સરસાનિ ચકાશિરે ।
તસ્ય પુષ્પાકર ઇવ લતાજાલાનિ ભૂભૃતઃ

અથાબભૌ કલાપૂર્ણઃ સ રાકાયામિવોડુરાટ્ ।
ભાસયન્ભુવનં ભૂરિ વદનેન્દુમરીચિભિઃ

સ્ફુરયામાસ સોઽઙ્ગાનિ રસવન્તિ મૃદૂનિ ચ ।
કનકોજ્વલકાન્તીનિ પલ્લવાનીવ માધવઃ

ઉન્મીલયામાસ દૃશૌ વિમલાલોલતારકે ।
હારિણ્યૌ સુભગાભોગે ચન્દ્રાર્કૌ ભુવનં યથા

ઉત્તસ્થૌ પ્રોલ્લસત્કાયો વિન્ધ્યાદ્રિર્વૃદ્ધિમાનિવ ।
ઉવાચ કઃ સ્થિત ઇતિ ઘનગમ્ભીરનિઃસ્વનમ્

લીલાદ્વયમથાસ્યાગ્રે પ્રોવાચાદિશ્યતામિતિ ।
સ દદર્શ પુરો નમ્રં લીલાદ્વયમવસ્થિતમ્

સમાચારં સમાકારં સમરૂપં સમસ્થિતિ ।
સમવાક્યં સમોદ્યોગં સમાનન્દં સમોદયમ્

કા ત્વં કેયં કુતશ્ચેયમિત્યાહ સ વિલોકયન્ ।
તસ્મૈ લીલાહ હે દેવ શ્રૂયતાં યદ્વદામ્યહમ્

મહિલા તવ લીલાહં પ્રાક્તની સહધર્મિણી ।
વાગર્થસ્યેવ સંપૃક્તા સ્થિતા સંશ્લેષશાલિની

ઇયં લીલા દ્વિતીયા તે મહિલા હેલયા મયા ।
ઉપાર્જિતા ત્વદર્થેન પ્રતિબિમ્બમયી શુભા

શિરોભાગોપવિષ્ટેયં પાહિ હૈમમહાસને ।
એષા સરસ્વતી દેવ ત્રૈલોક્યજનની શિવા

અસ્માકં પુણ્યસંભારૈરિહ સાક્ષાદુપાગતા ।
અનયેમે પરાલ્લોકાદિહાનીતે મહીપતે

ઇત્યાકર્ણ્ય સમુત્થાય રાજા રાજીવલોચનઃ ।
લમ્બમાલ્યામ્બરધરઃ પપાત જ્ઞપ્તિપાદયોઃ

સરસ્વતિ નમસ્તુભ્યં દેવિ સર્વહિતપ્રદે ।
પ્રયચ્છ વરદે મેધાં દીર્ઘમાયુર્ધનાનિ ચ

ઇત્યુક્તવન્તં હસ્તેન પસ્પર્શ જ્ઞપ્તિદેવતા ।
સરસ્વત્યુવાચ ।
ત્વં પુત્રાભિમતાર્થાઢ્યો ભવેતિ ભવનાન્વિતઃ

સર્વાપદઃ સકલદુષ્કૃતદૃષ્ટયશ્ચ
ગચ્છન્તુ વઃ શમમનન્તસુખાનિ સમ્યક્ ।
આયાન્તુ નિત્યમુદિતા જનતા ભવન્તુ
રાષ્ટ્રેસ્થિરાશ્ચ વિલસન્તુ સદૈવ લક્ષ્મ્યઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને પદ્મજીવનં નામાષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ