યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.40

ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં નિશાચરાચારચિરઘોરે રણાઙ્ગણે ।
અહનીવ જનાચારે સ્થિતે યામાવરેહિતે

હસ્તહાર્યતમઃપિણ્ડસ્ફુટકુડ્યે નિશાગૃહે ।
લાભોચ્છદોચ્ચલચતે ભૂતસઙ્ઘે પ્રવલ્ગતિ

નિઃશબ્દે ધ્વાન્તસંચારે નિદ્રારુદ્ધકકુબ્ગણે ।
લીલાપતિરુદારાત્મા કિંચિત્ખિન્નમના ઇવ

પ્રાતઃકાર્યં વિચાર્યાશુ મન્ત્રિભિર્મન્ત્રકોવિદૈઃ ।
દીર્ઘચન્દ્રસમાકારે શયને હિમશીતલે

ચન્દ્રોદરનિભે ચારુગૃહે શિશિરકોટરે ।
નિદ્રાં મુહૂર્તમગમન્મુદ્રિતેક્ષણપુષ્કરઃ

અથ તે લલને વ્યોમ તત્પરિત્યજ્ય તદ્ગૃહમ્ ।
રન્ધ્રૈર્વિવિશતુર્વાતલેખેઽબ્જમુકુલં યથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિયન્માત્રમિદં સ્થૂલં શરીરં વાગ્વિદાંવર ।
રન્ધ્રેણ તન્તુતનુના કથમાશ્વાવિશત્પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આધિભૌતિકદેહોઽહમિતિ યસ્ય મતિભ્રમઃ ।
તસ્યાસાવણુરન્ધ્રેણ ગન્તું શક્નોતિ નાનઘ

રોધિતોઽહમનેનેતિ ન મામ્યત્રેતિ યસ્ય ધીઃ ।
અનુભૂતાનુભવતી ભવતીત્યનુભૂયતે

યેનાનુભૂતં પૂર્વાર્ધં ગચ્છામીતિ સ તત્ક્રિયઃ ।
કથં ભવતિ પશ્ચાર્ધં ગમનોન્મુખચેતનઃ

નહિ વાર્યૂર્ધ્વમાયાતિ નાધો ગચ્છતિ પાવકઃ ।
યા યથૈવ પ્રવૃત્તા ચિત્સા તથૈવ પ્રતિષ્ઠિતા

છાયાયામુપવિષ્ટસ્ય કુતસ્તાપાનુભૂતયઃ ।
યસ્ય સંવેદનેઽન્યોઽર્થઃ કેનચિન્નાનુભૂયતે

યથા સંવિત્તથા ચિત્તં સા તથાવસ્થિતિં ગતા ।
પરમેણ પ્રયત્નેન નીયતેઽન્યદશાં પુનઃ

સર્પૈકપ્રત્યયો રજ્જ્વામસર્પપ્રત્યયે બલાત્ ।
નિવર્તતેઽન્યથા ત્વેષ તિષ્ઠત્યેવ યથાસ્થિતઃ

યથા સંવિત્તથા ચિત્તં યથા ચિત્તં તથેહિતમ્ ।
બાલં પ્રત્યપિ સંસિદ્ધમેતત્કો નાનુભૂતવાન્

યઃ પુનઃ સ્વપ્નસંકલ્પપુરુષઃ પ્રતિમાકૃતિઃ ।
આકાશમાત્રકાકારઃ સ કથં કેન રોધ્યતે

ચિત્તમાત્રં શરીરં તુ સર્વસ્યૈવ હિ સર્વતઃ ।
વિદ્યતે વેદનાચ્ચૈતત્ક્વચિદેતીવ હૃદ્ગતાત્

યથાભિમતમેવાસ્ય ભવત્યસ્તમયોદયમ્ ।
આદિસર્ગે સ્વભાવોત્થં પશ્ચાદ્દ્વૈતૈક્યકારણમ્

ચિત્તાકાશં ચિદાકાશમાકાશં ચ તૃતીયકમ્ ।
વિદ્ધ્યેતત્ત્રયમેકં ત્વમવિનાભાવનાવશાત્

એતચ્ચિત્તશરીરત્વં વિદ્ધિ સર્વગતોદયમ્ ।
યથાસંવેદનેચ્છત્વાદ્યથાસંવેદનોદયમ્

વસતિ ત્રસરેણ્વન્તર્ધ્રિયતે ગગનોદરે ।
લીયતેઽઙ્કુરકોશેષુ રસીભવતિ પલ્લવે

ઉલ્લસત્યમ્બુવીચિત્વે પ્રનૃત્યતિ શિલોદરે ।
પ્રવર્ષત્યમ્બુદો ભૂત્વા શિલીભૂયાવતિષ્ઠતે

યથેચ્છમમ્બરે યાતિ જઠરેઽપિ ચ ભૂભૃતામ્ ।
અનન્તરાકાશવપુર્ધત્તેઽથ પરમાણુતામ્

દેહસ્યાન્તર્બહિરપિ દધદ્વનતનૂરુહમ્

ભવત્યાકાશમાધત્તે કોટીઃ પદ્મજસદ્મનામ્ ।
અનન્યાઃ સ્વાત્મનોઽમ્ભોધિરાવર્તરચના ઇવ

અનુદ્વિગ્નપ્રબોધોઽસૌ સર્ગાદૌ ચિત્તદેહકઃ ।
આકાશત્મા મહાન્ભૂત્વા વેત્તિ પ્રકૃતતાં તતઃ

અસત્યમેવ વારિત્વં બુદ્ધ્યોદેતીવ તત્તથા ।
વન્ધ્યાપુત્રોઽયમસ્તીતિ યથા સ્વપ્ને ભ્રમો નરઃ

શ્રીરામ ઉવાચ
કિં ચિત્તમેતદ્ભવતિ કિંવા ભવતિ નૌ કથમ્ ।
કથમેવ ન સદ્રૂપં નાન્યદ્ભવતિ વીક્ષણાત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ
પ્રત્યેકમેવ યચ્ચિત્તં તદેવંરૂપશક્તિકમ્ ।
પૃથક્પ્રત્યેકમુદિતઃ પ્રતિચિત્તં જગદ્ભ્રમઃ

ક્ષણકલ્પજગત્સંઘા સમુદ્યન્તિ ગલન્તિ ચ ।
નિમેષાત્કસ્યચિત્કલ્પાત્કસ્યચિચ્ચ ક્રમં શ્રૃણુ

મરણાદિમયી મૂર્ચ્છા પ્રત્યેકેનાનુભૂયતે ।
યૈષા તાં વિદ્ધિ સુમતે મહાપ્રલયયામિનીમ્

તદન્તે તનુતે સર્ગં સર્વ એવ પૃથક્પૃથક્ ।
સહજસ્વપ્નસંકલ્પાન્સંભ્રમાચલનૃત્યવત્

મહાપ્રલયરાત્ર્યન્તે ચિરાદાત્મમનોવપુઃ ।
યથેદં તનુતે તદ્વત્પ્રત્યેકં મૃત્યનન્તરમ્

શ્રીરામ ઉવાચ
મૃતેરનન્તરં સર્ગો યથા સ્મૃત્યાનુભૂયતે ।
ચિરાત્તથાનુભવતિ નાતો વિશ્વમકારણમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ
મહતિ પ્રલયે રામ સર્વે હરિહરાદયઃ ।
વિદેહમુક્તતાં યાન્તિ સ્મૃતેઃ ક ઇવ સંભવ

અસ્મદાદિઃ પ્રબુદ્ધાત્મા કિલાવશ્યં વિમુચ્યતે ।
કથં ભવન્તુ નો મુક્તા વિદેહાઃ પદ્મજાતયઃ

અન્યે ત્વમિવ યે જીવાસ્તેષાં મરણજન્મસુ ।
સ્મૃતિઃ કારણતામેતિ મોક્ષાભાવવશાદિહ

ભવત્યદ્રિર્ધરાધારો બદ્ધપીઠો નભઃ શિરાઃ ।
જીવો હિ મૃતિમૂર્ચ્છાન્તે યદન્તઃ પ્રોન્મિષન્નિવ ।
અનુન્મિષિત એવાસ્તે તત્પ્રધાનમુદાહૃતમ્

તદ્વ્યોમપ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા તદવ્યક્તં જડાજડમ્ ।
સંસ્મૃતેરસ્મૃતેશ્ચૈવ ક્રમ એષ ભવોદયે

બોધોન્મુખત્વે હિ મહત્તત્પ્રબુદ્ધં યદા ભવેત્ ।
તદા તન્માત્રદિક્કાલક્રિયા ભૂતાદ્યુદેતિ ખાત્

તદેવોચ્છૂનમાબુદ્ધં ભવતીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
તદેવ બુધ્યતે દેહઃ સ એષોઽસ્યાતિવાહિકઃ

ચિરકાલપ્રત્યયતઃ કલ્પનાપરિપીવરઃ ।
આધિભૌતિકતાબોધમાધત્તે ચૈષ બાલવત્

તતો દિક્કાલકલનાસ્તદાધારતયા સ્થિતાઃ ।
ઉદ્યન્ત્યનુદિતા એવ વાયોઃ સ્પન્દક્રિયા ઇવ

વૃદ્ધિમિત્થમયં યાતો મુધૈવ ભુવનભ્રમઃ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાસઙ્ગસમસ્ત્વનુભૂતોઽપ્યસન્મયઃ

યત્રૈવ મ્રિયતે જન્તુઃ પશ્યત્યાશુ તદેવ સઃ ।
તત્રૈવ ભુવનાભોગમિમમિત્થમિવ સ્થિતમ્

વ્યોમૈવાનુભવત્યચ્છમહં જગદિતિ ભ્રમમ્ ।
વ્યોમરૂપં વ્યોમરૂપી જીવો જાત ઇવાત્મવાન્

સુરપત્તનશૈલાર્કતારાનિકરસુન્દરમ્ ।
જરામરણવૈક્લવ્યવ્યાધિસંકટકોટરમ્

સ્વભાવાભાવસંરમ્ભસ્થૂલસૂક્ષ્મચરાચરમ્ ।
સાવ્ધ્યદ્વ્યુર્વીનદીશાહોરાત્રિકલ્પક્ષણક્ષયમ્

અહં જાતોઽમુના પિત્રા કિલાત્રેત્યાપ્તનિશ્ચયમ્ ।
ઇયં માતા ધનમિદં મમેત્યુદિતવાસનમ્

સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેદં મમેતિ કૃતકલ્પનમ્ ।
બાલોઽભૂવમહં ત્વદ્ય યુવેતિ વિલસદ્ધૃદિ

પ્રત્યેકમેવમુદિતઃ સંસારવનખણ્ડકઃ ।
તારાકુસુમિતો નીલમેઘચઞ્ચલપલ્લવઃ

ચરન્નરમૃગાનીકઃ સુરાસુરવિહંગમઃ ।
આલોકકૌસુમરજાઃ શ્યામાગહનકુઞ્જકઃ

અબ્ધિપુષ્કરિણીપૂર્ણો મેર્વાદ્યચલલોષ્ટકઃ ।
ચિત્તપુષ્કરબીજાન્તર્નિલીનાનુભવાઙ્કુરઃ

યત્રૈષ મ્રિયતે જીવસ્તત્રૈવં પશ્યતિ ક્ષણાત્ ।
પ્રત્યેકમુદિતેષ્વેવં જગત્ખણ્ડેષુ ભૂરિશઃ

કોટયો બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રમરુદ્વિષ્ણુવિવસ્વતામ્ ।
ગિર્યબ્ધિમણ્ડલદ્વીપલોકાન્તરદૃશાં ગતાઃ

યાતા યાસ્યન્તિ યાન્ત્યેતા દૃષ્ટયો નષ્ટરૂપિણીઃ ।
યા બ્રહ્મણ્યુપબૃંહાઢ્યાસ્તાઃ કે ગણયિતું ક્ષમાઃ

એવં કુડ્યમયં વિશ્વં નાસ્ત્યેવ મનનાદૃતે ।
મનને ચલમેવાન્તસ્તદિદાનીં વિચારય

યદેવ તચ્ચિદાકાશં તદેવ મનનં સ્મૃતમ્ ।
યદેવ ચ ચિદાકાશં તદેવ પરમં પદમ્

યદેવામ્બુ સ આવર્તો નત્વસ્યાવર્ત વસ્તુ સન્ ।
દ્રષ્ટૈવાસ્તે દૃશ્યમિવ દૃશ્યં નત્વસ્તિ વસ્તુ સત્

ચિદ્વ્યોમ્નો ભૂતનભસિ કચનં યન્મણેરિવ ।
તજ્જગદ્ભાવિનાનાસત્તત્ત્વં શ્વભ્રમિવામ્બરે

મદ્બુદ્ધાર્થો જગચ્છબ્દો વિદ્યતે પરમામૃતમ્ ।
ત્વદ્બુદ્ધારર્થસ્તુ નાસ્ત્યેવ ત્વમહંશબ્દકાદપિ

તસ્માલ્લીલાસરસ્વત્યાવાકાશવપુષૌ સ્થિતે ।
સર્વગે પરમાત્માચ્છે સર્વત્રાપ્રતિઘેઽનઘે

યત્ર યત્ર સદા વ્યોમ્નિ યથાકામં યથેપ્સિતમ્ ।
ઉદયં કુરુતસ્તેન તદ્ગેહેઽસ્તિ ગતિસ્તયોઃ

સર્વત્ર સંભવતિ ચિદ્ગગનં તદત્ર
સદ્વેદનં કલનમામનનં વિસારિ ।
તચ્ચાતિવાહિકમિહાહુરકુડ્યમેવ
દેહં કથં ક ઇવ તં વદ કિં રુણદ્ધિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને
સમરસમનન્તરસંસ્મૃત્યનુભવવર્ણનં નામ ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ