યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.42

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યસ્ત્વબુદ્ધમતિર્મૂઢો રૂઢો ન વિતતે પદે ।
વજ્રસારમિદં તસ્ય જગદસ્ત્યસદેવ સત્

યથા બાલસ્ય વેતાલો મૃતિપર્યન્તદુઃખદઃ ।
અસદેવ સદાકારં તથા મૂઢમતે જગત્

તાપ એવ યથા વારિ મૃગાણાં ભ્રમકારણમ્ ।
અસત્યમેવ સત્યાભં તથા મૂઢમતેર્જગત્

યથા સ્વપ્નમૃતિર્જન્તોરસત્યા સત્યરૂપિણી ।
અર્થક્રિયાકરી ભાતિ તથા મૂઢધિયાં જગત્

અવ્યુત્પન્નસ્ય કનકે કાનકે કટકે યથા ।
કટકજ્ઞપ્તિરેવાસ્તિ ન મનાગપિ હેમધીઃ

તથાઽજ્ઞસ્ય પુણુરાજગનાગેશ્વમેખસુર્ ।
ઇયં દૃશ્યદૃગેવાસ્તિ ન ત્વન્યા પરમાથદૃક્

યથા નભસિ મુક્તાલીપિચ્છકેશોણ્ડ્રકાદયઃ ।
અસત્યાઃ સત્યતાં યાતા ભાત્યેવં દુર્દશાં જગત્

દીર્મસ્વપ્નમિદં વિશ્વં વિદ્ધ્યહન્તાદિસંયુતમ્ ।
અત્રાન્યે સ્વપ્નપુરુષા યથા સત્યાસ્તથા શૃણુ

અસ્તિ સર્વગતં શાન્તં પરમાર્થઘનં શુચિ ।
અચેત્યચિન્માત્રવપુઃ પરમાકાશમાતતમ્

તત્સર્વગં સર્વશક્તિ સર્વં સર્વાત્મકં સ્વયમ્ ।
યત્ર યત્ર યથોદેતિ તથાસ્તે તત્ર તત્ર વૈ

તેન સ્વપ્નપુરે દ્રષ્ટા યાન્વેત્તિ પુરવાસિનઃ ।
નરાનિતિ નરા એવ ક્ષણાત્તસ્ય ભવન્તિ તે

યદ્દ્રષ્ટુશ્ચિત્સ્વરૂપં તત્સ્વપ્નાકાશાન્તરસ્થિતમ્ ।
સ્વપ્નાકાશચિત્તાભં હિ નરાનામેતિ ભાવિતમ્

વેદિતૃત્વૈક્યવશતો નરતેવાવબુધ્યતે ।
આત્મન્યતશ્ચિદ્બલેન દ્વયોરપ્યેતિ સત્યતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વપ્નેઽપિ સ્વપ્નપુરુષા ન સત્યાઃ સ્યુર્મુને યદિ ।
વદ તત્કો ભવેદ્દોષો માયામાત્રશરીરિણિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વપ્ને ન પુરવાસ્તવ્યા વસ્તુતઃ સત્યરૂપિણઃ ।
પ્રમાણમત્ર શૃણુ મે પ્રત્યક્ષં નામ નેતરત્

સર્ગાદાવાત્મભૂર્ભાતિ સ્વપ્નાભાનુભવાત્મકઃ ।
તત્સંકલ્પકલં વિશ્વમેવ સ્વપ્નાભમેવ તત્

એવં વિશ્વમિદં સ્વપ્નસ્તત્ર સત્યં ભવાન્મમ ।
યથૈવ ત્વં તથૈવાન્યે સ્વપ્ને સ્વપ્નવરા નૃણામ્

સ્વપ્ને નગરવાસ્તવ્યાઃ સત્યા ન સ્યુરિમે યદિ ।
તદિહાપિ તદાકારે ન સત્યં મે મનાગપિ

યથાહં તવ સત્યાત્મા સત્યં સર્વ ભવેન્મમ ।
સ્વપ્નોપલમ્ભે સંસારે મિથઃ સિદ્ધ્યૈ પ્રમેદૃશી

સંસારે વિપુલે સ્વપ્ને યથા સત્યમહં તવ ।
યથા ત્વમપિ મે સત્યં સર્વં સ્વપ્નેષ્વિતિ ક્રમઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વપ્નદ્રષ્ટરિ નિર્નિદ્રે તદ્દ્રષ્ટુઃ સ્વપ્નપત્તનમ્ ।
સદ્રૂપત્વાત્તથૈવાસ્તે મમેતિ ભગવન્મતિઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેતત્તથૈવાસ્તે સત્યત્વાત્સ્વપ્રપત્તનમ્ ।
સ્વપ્નદ્રષ્ટરિ નિર્નિદ્રેઽપ્યાકાશવિશદાકૃતિ

એતદાસ્તામિદં તાવદ્યજ્જાગ્રદિવ મન્યસે ।
વિદ્ધિ તત્સ્વપ્નમેવાન્તર્દેશકાલાદ્યપૂરકમ્

એવં સર્વમિદં ભાતિ ન સત્યં સત્યવત્સ્થિતમ્ ।
રઞ્જયત્યપિ મિથ્યૈવ સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતોપમમ્

સર્વત્ર વિદ્યતે સર્વં દેહસ્યાન્તર્બહિસ્તથા ।
યત્તુ વેત્તિ યથા સંવિત્તત્તથા સ્વૈવ પશ્યતિ

યત્કોશે વિદ્યતે દ્રવ્યં તદ્દ્રષ્ટ્રા લભ્યતે યથા ।
તથાસ્તિ સર્વં ચિદ્વ્યોમ્નિ ચેત્યતે તત્ત્વનેન વૈ

અનન્તરમુવાચેદં દેવી જ્ઞપ્તિર્વિદૂરથમ્ । ।
કૃત્વા બોધામૃતાસેકૈર્વિવેકાઙ્કુરસુન્દરમ્

એતદેવ મયા રાજઁલ્લીલાર્થમુપવર્ણિતમ્ ।
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યાવો દૃષ્ટા દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટયઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ પ્રોક્તે સરસ્વત્યા ગિરા મધુરવર્ણયા ।
ઉવાચ વચનં ધીમાન્ભૂમિપાલો વિદૂરથઃ

વિદૂરથ ઉવાચ ।
મમાપિ દર્શનં દેવિ મોઘં ભવતિ નાર્થિનિ ।
મહાફલપ્રદાયાસ્તુ કથં તવ ભવિષ્યતિ

અહં દેહં સમુત્સૃજ્ય લોકાન્તરમિતોઽપરમ્ ।
નિજમાયામિ હે દેવિ સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં યથા

પશ્યાદિશાશુ માં માતઃ પ્રપન્નં શરણાગતમ્ ।
ભક્તેઽવહેલા વરદે મહતાં ન વિરાજતે

યં પ્રદેશમહં યામિ તમેવાયાત્વયં મમ ।
મન્ત્રી કુમારી ચૈવેયં બાલેતિ કુરુ મે દયામ્

શ્રીસરસ્વત્યુવાચ ।
આગચ્છ રાજ્યમુચિતાર્થવિલાસચારુ
પ્રાગ્જન્મમણ્ડલપતે કુરુ નિર્વિશઙ્કમ્ ।
અસ્માભિરર્થિજનકામનિરાકૃતિર્હિ
દૃષ્ટા ન કાચન કદાચિદપીતિ વિદ્ધિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ સ્વપ્નપુરુષસત્યત્વનિરૂપણં નામ દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ