યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.116

ષોડશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
રાજસૂયફલં પ્રાપ્તં લવણેન કિલ પ્રભો ।
પ્રમાણં કિમિવાત્ર સ્યાત્કલ્પનાજાલશમ્બરે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદા શામ્બરિકઃ કાલે સંપ્રાપ્તો લાવણીં સભામ્ ।
તદાહમવસં તત્ર તત્પ્રત્યક્ષેણ દૃષ્ટવાન્

અહં સભ્યૈસ્તતસ્તત્ર ગતે શામ્બરિકર્મણિ ।
કિમેતદિતિ યત્નેન પૃષ્ટશ્ચ લવણેન ચ

ચિન્તયિત્વા મયા દૃષ્ટ્વા તત્ર તત્કથિતં તતઃ ।
શ્રૃણુ તત્તે પ્રવક્ષ્યામિ રામ શામ્બરિકેહિતમ્

રાજસૂયસ્ય કર્તારો યે હિ તે દ્વાદશાબ્દિકમ્ ।
આપદ્દુઃખં પ્રાપ્નુવન્તિ નાનાકારવ્યથામયમ્

અતઃ શક્રેણ ગગનાદ્દુઃખાય લવણસ્ય સઃ ।
પ્રહિતો દેવદૂતો હિ રામ શામ્બરિકાકૃતિઃ

રાજસૂયક્રિયાકર્તુસ્તસ્ય દત્ત્વા મહાપદમ્ ।
અગચ્છત્સ નભોમાર્ગં સુરસિદ્ધનિષેવિતમ્

તસ્માત્પ્રત્યક્ષમેવૈતદ્રામ નાત્ર સંદેહોઽસ્તિ । મનો
હિ વિલક્ષણાનાં ક્રિયાણાં કર્તૃ ભોક્તૃ ચ તદેવ
નિર્ઘૃષ્ય સંશોધ્ય ચિત્તરત્નમિહ હિમકણમિવાતપેન
વિલીનતાં વિવેકેન નીત્વા પરં શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યસિ ।
ચિત્તમેવ સકલભૂતાડમ્બરકારિણીમવિદ્યાં વિદ્ધિ ।
સા વિચિત્રકેન્દ્રજાલવશાદિદમુત્પાદયતિ । અવિ-
દ્યાચિત્તજીવબુદ્ધિશબ્દાનાં ભેદો નાસ્તિ વૃક્ષતરુશ-
બ્દયોરિવેતિ જ્ઞાત્વા ચિત્તમેવવિકલ્પનં કુરુ । અભ્યુ-
દિતે ચિત્તવૈમલ્યાર્કબિમ્બે સકલઙ્કવિકલ્પોત્થદોષ-
તિમિરાપહરણં ન તદસ્તિ રાઘવ યન્ન દૃશ્યતે
યન્નાત્મીક્રિયતે યન્ન પરિત્યજ્યતે યન્ન મ્રિયતે યન્ના-
ત્મીયં યન્ન પરકીયં સર્વં સર્વદા સર્વો ભવતીતિ
પરમાર્થઃ

ભાવરાશિસ્તથા બોધઃ સર્વો યાત્યેકપિણ્ડતામ્ ।
વિચિત્રમૃદ્ભાણ્ડગણો યથાઽપક્વો જલે સ્થિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં મનઃપરિક્ષયે સકલસુખદુઃખાનામન્તઃ પ્રાપ્યત
ઇતિ ભવતા પ્રોક્તં તત્કથં મહાત્મંશ્ચપલવૃત્તિરૂપ-
સ્યાસ્ય મનસોઽસત્તા ભવતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રઘુકુલેન્દો શ્રૃણુ મનઃપ્રશમને યુક્તિં, યાં જ્ઞાત્વા
સ્વસ્વાચારદૂરે મનઃસંધિરયમેષ્યસિ

ઇહ હિ તાવદ્બ્રહ્મણઃ સર્વભૂતાનાં ત્રિવિધોત્પત્તિ-
રિતિ તત્પૂર્વોક્તમ્

તત્રેદંપ્રથમયા મનઃકલ્પનયા દેહીતિ સા બ્રહ્મ-
રૂપિણી સંકલ્પમયી ભૂત્વા યદેવ સંકલ્પયતિ તદેવ
પશ્યતિ તેનેદં ભુવનાડમ્બરં કલ્પ્યતે

તત્રજનનમરણસુખદુઃખમોહાદિકં સંસરણં કલ્પ-
યન્તી કલ્પાનુરચના બહુનામમન્થરં સ્થિત્વા સ્વયં
વિલીયતે હિમકણિકેવાતપગતા

કાલોદિતઃ સંકલ્પવશાત્ પુનરન્યતયા જાયતે
સાપિ પુનર્વિલીયતે પુનરપ્યુદેતિ સૈવેતિ ભૂયો-
ભૂયોઽનુસંસરન્તી સ્વયમુપશામ્યતિ

ઇત્થમનન્તા બ્રહ્મકોટયોઽસ્મિન્બ્રહ્માણ્ડેઽન્યેષુ ચ
સમતીતા ભવિષ્યન્તીતિ સન્તિ ચેતરા અનન્તા
યાસાં સંખ્યાપિ ન વિદ્યતે

એવમસ્યાં તાદૃશિ વર્તમાનાયામીશ્વરાદાગત્યજીવો
યથા જીવ્યતે વિમુચ્યતે તચ્છ્રુણુ

બ્રહ્મણો મનઃશક્તિરભ્યુદિતા પુરઃસ્થિતાકાશશ-
ક્તિમવલમ્બ્ય તત્રસ્થપવનતાનુપાતિની ઘનસંક-
લત્વં ગચ્છતિ

તતઃ પુરઃપ્રાપ્તભૂતતન્માત્રપઞ્ચકતામેત્યાન્તઃકર-
ણતાં નીત્વા સાત્વસૂક્ષ્મા પ્રકૃતિર્ભૂત્વા ગગનપવન-
તેજોરૂપતાસંકલ્પાત્પ્રાલેયરૂપતામુપેત્ય શાલ્યોષધિં
વિશન્તી પ્રાણિનાં ગર્ભતાં ચ ગચ્છતિ

જાયતે તસ્માત્તતઃ પુરુષઃ સંપદ્યતે

તેન પુરુષેણ જાતમાત્રેણૈવ બાલ્યાત્પ્રભૃતિ વિદ્યા-
ગ્રહણં કર્તવ્યં ગુરવોઽનુગન્તવ્યાઃ

તતઃ ક્રમાત્પુંસસ્તવેવ ચમત્કૃતિર્જાયત્તે

સ્વચ્છદૃશા ચિત્તવૃત્તેઃ પુરુષસ્ય હેયોપાદેય-
વિચાર ઉત્પદ્યતે

તાદૃગ્વિવેકવતિ સંકલિતાભિમાને
પુંસિ સ્થિતે વિમલસત્ત્વમયાગ્ન્યજાતૌ ।
સપ્તાત્મિકાવતરતિ ક્રમશઃ શિવાય
ચેતઃપ્રકાશનકરી નનુ યોગભૂમિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષો૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે સાધકજન્માવતારો નામ ષોડશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ