યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.117

સપ્તદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કીદૃશ્યો ભગવન્યોગભૂમિકાઃ સપ્તસિદ્ધિદાઃ ।
સમાસેનેતિ મે બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાંવર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અજ્ઞાનભૂઃ સપ્તપદા જ્ઞભૂઃ સપ્તપદૈવ હિ ।
પદાન્તરાણ્યસંખ્યાનિ ભવન્ત્યન્યાન્યથૈતયોઃ

સ્વયત્નસાધકરસાન્મહાસત્તાભરોન્નતેઃ ।
એતે પ્રતિપદં બદ્ધમૂલે સંફલતઃ ફલમ્

તત્ર સપ્તપ્રકારા ત્વમજ્ઞાનસ્ય ભુવં શ્રૃણુ ।
તતઃ સપ્તપ્રકારાં ત્વં શ્રોષ્યસિ જ્ઞાનભૂમિકામ્

સ્વરૂપાવસ્થિતિર્મુક્તિસ્તદ્ભ્રંશોઽહંત્વવેદનમ્ ।
એતત્સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં તજ્જ્ઞત્વાજ્ઞત્વલક્ષણમ્

શુદ્ધસન્માત્રસંવિત્તેઃ સ્વરૂપાન્ન ચલન્તિ યે ।
રાગદ્વેષોદયાભાવાત્તેષાં નાજ્ઞત્વસંભવઃ

યત્સ્વરૂપપરિભ્રંશાચ્ચેત્યાર્થે ચિતિમજ્જનમ્ ।
એતસ્માદપરો મોહો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

અર્થાદર્થાન્તરં ચિત્તે યાતિ મધ્યે હિ યા સ્થિતિઃ ।
નિરસ્તમનના યાસૌ સ્વરૂપસ્થિતિરુચ્યતે

સંશાન્તસર્વસંકલ્પા યા શિલાન્તરિવ સ્થિતિઃ ।
જાડ્યનિદ્રાવિનિર્મુક્તા સા સ્વરૂપસ્થિતિઃ સ્મૃતા

અહંતાંશે ક્ષતે શાન્તે ભેદે નિઃસ્પન્દતાં ગતે ।
અજડા યા પ્રકચતિ તત્સ્વરૂપમિતિ સ્થિતમ્

તત્રારોપિતમજ્ઞાનં તસ્ય ભૂમીરિમાઃ શ્રૃણુ ।
બીજજાગ્રત્તથા જાગ્રન્મહાજાગ્રત્તથૈવ ચ

જાગ્રત્સ્વપ્નસ્તથા સ્વપ્નઃ સ્વપ્નજાગ્રત્સુષુપ્તકમ્ ।
ઇતિ સપ્તવિધો મોહઃ પુનરેવ પરસ્પરમ્

શ્લિષ્ટો ભવત્યનેકાખ્યઃ શ્રૃણુ લક્ષણમસ્ય ચ ।
પ્રથમે ચેતનં યત્સ્યાદનાખ્યં નિર્મલં ચિતઃ

ભવિષ્યચ્ચિત્તજીવાદિનામશબ્દાર્થભાજનમ્ ।
બીજરૂપં સ્થિતં જાગ્રદ્બીજજાગ્રત્તદુચ્યતે

એષા જ્ઞપ્તેર્નવાવસ્થા ત્વં જાગ્રત્સંસૃતિં શ્રૃણુ ।
નવપ્રસૂતસ્ય પરાદયં ચાહમિદં મમ

ઇતિ યઃ પ્રત્યયઃ સ્વસ્થસ્તજ્જાગ્રત્પ્રાગભાવનાત્ ।
અયં સોઽહમિદં તન્મ ઇતિ જન્માન્તરોદિતઃ

પીવરઃ પ્રત્યયઃ પ્રોક્તો મહાજાગ્રદિતિ સ્ફુરન્ ।
અરૂઢમથ વા રૂઢં સર્વથા તન્મયાત્મકમ્

યજ્જાગ્રતો મનોરાજ્યં જાગ્રત્સ્વપ્નઃ સ ઉચ્યતે ।
દ્વિચન્દ્રશુક્તિકારૂપ્યમૃગતૃષ્ણાદિભેદતઃ

અભ્યાસાત્પ્રાપ્ય જાગ્રત્ત્વં સ્વપ્નોઽનેકવિધો ભવેત્ ।
અલ્પકાલં મયા દૃષ્ટમેવં નો સત્યમિત્યપિ

નિદ્રાકાલાનુભૂતેઽર્થે નિદ્રાન્તે પ્રત્યયો હિ યઃ ।
સ સ્વપ્નઃ કથિતસ્તસ્ય મહાજાગ્રત્સ્થિતેર્હૃદિ

ચિરસંદર્શનાભાવાદપ્રફુલ્લવૃહદ્વપુઃ ।
સ્વપ્નો જાગ્રત્તયા રૂઢો મહાજાગ્રત્પદં ગતઃ

અક્ષતેવાક્ષતે દેહે સ્વપ્નજાગ્રન્મતં હિ તત્ ।
ષડવસ્થાપરિત્યાગે જડા જીવસ્ય યા સ્થિતિઃ

ભવિષ્યદ્દુઃખબોધાઢ્યા સૌષુપ્તી સોચ્યતે ગતિઃ ।
એતે તસ્યામવસ્થાયાં તૃણલોષ્ટશિલાદયઃ

પદાર્થાઃ સંસ્થિતાઃ સર્વે પરમાણુપ્રમાણિનઃ ।
સપ્તાવસ્થા ઇતિ પ્રોક્તા મયાઽજ્ઞાનસ્ય રાઘવ

એકૈકા શતશાખાત્ર નાનાવિભવરૂપિણી ।
જાગ્રત્સ્વપ્નશ્ચિરં રૂઢો જાગૃતાવેવ ગચ્છતિ

નાનાપદાર્થભેદેન સવિકાસં વિજૃમ્ભતે ।
અસ્યામપ્યુદરે સન્તિ મહાજાગ્રદ્દશાદૃશઃ

તાસામપ્યન્તરે લોકો મોહાન્મોહાન્તરં વ્રજેત્ ।
અન્તઃપાતિજલાવર્ત ઇવ ધાવતિ નૌર્ભ્રમમ્

કાશ્ચિત્સંસૃતયો દીર્ઘ સ્વપ્નજાગ્રત્તયા સ્થિતાઃ ।
કાશ્ચિત્પુનઃ સ્વપ્નજાગ્રજ્જાગ્રત્સ્વપ્નાસ્તથેતરાઃ

અજ્ઞાનભૂમિરિતિ સપ્તપદા મયોક્તા
નાનાવિકારજગદન્તરભેદહીના ।
અસ્યાઃ સમુત્તરસિ ચારુવિચારણાભિ-
ર્દૃષ્ટે પ્રબોધવિમલે સ્વયમાત્મનોતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે અજ્ઞાનભૂમિકાવર્ણનં નામ સપ્તદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ