યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.4

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સૌમ્યામ્બુત્વે તરઙ્ગત્વે સલિલસ્યામ્બુતા યથા ।
સમૈવાબ્ધૌ તથાઽદેહસદેહમુનિમુક્તતા

સદેહા વાસ્ત્વદેહા વા મુક્તતા વિષયે ન ચ ।
અનાસ્વાદિતભોગસ્ય કુતો ભોજ્યાનુભૂતયઃ

જીવન્મુક્ત મુનિશ્રેષ્ઠં કેવલં હિ પદાર્થવત્ ।
પશ્યામઃ પુરતો નાસ્ય પુનર્વિઘ્નોઽન્તરાશયમ્

સદેહાદેહમુક્તાનાં ભેદઃ કો બોધરૂપિણામ્ ।
યદેવામ્બુતરઙ્ગત્વે સૌમ્યત્વેઽપિ તદેવ તત્

ન મનાગપિ ભેદોઽસ્તિ સદેહાદેહમુક્તયોઃ ।
સસ્પન્દોઽપ્યથવાઽસ્પન્દો વાયુરેવ યથાનિલઃ

સદેહા વા વિદેહા વા મુક્તતા ન પ્રમાસ્પદમ્ ।
અસ્માકમપિ તસ્યાસ્તિ સ્વૈકતાસ્ત્યવિભાગિની

તસ્માત્પ્રકૃતમેવેદં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
મયોપદિશ્યમાનં ત્વં જ્ઞાનમજ્ઞાન્ધ્યનાશનમ્

સર્વમેવેહ હિ સદા સંસારે રઘુનન્દન ।
સમ્યક્પ્રયુક્તાત્સર્વેણ પૌરુષાત્સમવાપ્યતે

ઇહ હીન્દોરિવોદેતિ શીતલાહ્લાદનં હૃદિ ।
પરિસ્પન્દફલપ્રાપ્તૌ પૌરુષાદેવ નાન્યતઃ

પૌરુષં સ્પન્દફલવદ્દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષતો નયત્ ।
કલ્પિતં મોહિતૈર્મન્દૈર્દૈવં કિંચિન્ન વિદ્યતે

સાધૂપદિષ્ટમાર્ગેણ યન્મનોઙ્ગવિચેષ્ટિતમ્ ।
તત્પૌરુષં તત્સફલમન્યદુન્મત્તચેષ્ટિતમ્

યો યમર્થં પ્રાર્થયતે તદર્થં ચેહતે ક્રમાત્ ।
અવશ્યં સ તમાપ્નોતિ ન ચેદર્ધાન્નિવર્તતે

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યસુન્દરામ્ ।
કશ્ચિત્પ્રાણિવિશેષો હિ શક્રતાં સમુપાગતઃ

પૌરુષેણૈવ યત્નેન સહસામ્ભોરુહાસ્પદમ્ ।
કશ્ચિદેવ ચિદુલ્લાસો બ્રહ્મતામધિતિષ્ઠતિ

સારેણ પુરુષાર્થેન સ્વેનૈવ ગરુડધ્વજઃ ।
કશ્ચિદેવ પુમાનેવ પુરુષોત્તમતાં ગતઃ

પૌરુષેણૈવ યત્નેન લલનાવલિતાકૃતિઃ ।
શરીરી કશ્ચિદેવેહ ગતશ્ચન્દ્રાર્ધચૂડતામ્

પ્રાક્તનં ચૈહિકં ચેતિ દ્વિવિધં વિદ્ધિ પૌરુષમ્ ।
પ્રાક્તનોઽદ્યતનેનાશુ પુરુષાર્થેન જીયતે

યત્નવદ્ભિર્દૃઢાભ્યાસૈઃ પ્રજ્ઞોત્સાહસમન્વિતૈઃ ।
મેરવોઽપિ નિગીર્યન્તે કૈવ પ્રાક્પૌરુષે કથા

શાસ્ત્રનિયન્ત્રિતપૌરુષપરમા પુરુષસ્ય પુરુષતા યા સ્યાત્ ।
અભિમતફલભરસિદ્ધ્યૈ ભવતિ હિ સૈવાન્યથા ત્વનર્થાય

કસ્યાંચિત્સ્વયમાત્મદુઃસ્થિતિવશાત્પુંસો દશાયાં શનૈ
રઙ્ગુલ્યગ્રનિપીડિતૈકચુલુકાદાવાપબિન્દુર્બહુઃ ।
કસ્યાંચિજ્જલરાશિપર્વતપુરદ્વીપાન્તરાલીકૃતા
ભર્તવ્યોચિતસંવિભાગકરણે પૃથ્વી ન પૃથ્વી ભવેત્ ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે પૌરુષપ્રકરણં નામ ચતુર્થઃ સર્ગઃ