યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.15

પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંતોષો હિ પરં શ્રેયઃ સંતોષઃ સુખમુચ્યતે
સંતુષ્ટઃ પરમભ્યેતિ વિશ્રામમરિસૂદન

સંતોષૈશ્વર્યસુખિનાં ચિરવિશ્રાન્તચેતસામ્ ।
સામ્રાજ્યમપિ શાન્તાનાં જરત્તૃણલવાયતે

સંતોષશાલિની બુદ્ધી રામ સંસારવૃત્તિષુ ।
વિષમાસ્વપ્યનુદ્વિગ્ના ન કદાચન હીયતે

સંતોષામૃતપાનેન યે શાન્તાસ્તૃપ્તિમાગતાઃ ।
ભોગશ્રીરતુલા તેષામેષા પ્રતિવિષાયતે

ન તથા સુખયન્ત્યેતાઃ પીયૂષરસવીચયઃ ।
યથાતિમધુરાસ્વાદઃ સંતોષો દોષનાશનઃ

અપ્રાપ્તવાઞ્છામુત્સૃજ્ય સંપ્રાપ્તે સમતાં ગતઃ ।
અદૃષ્ટખેદાખેદો યઃ સ સંતુષ્ટ ઇહોચ્યતે

આત્મનાત્મનિ સંતોષં યાવદ્યાતિ ન માનસમ્ ।
ઉદ્ભવન્ત્યાપદસ્તાવલ્લતા ઇવ મનોબિલાત્

સંતોષશીતલં ચેતઃ શુદ્ધવિજ્ઞાનદૃષ્ટિભિઃ ।
ભૃશં વિકાસમાયાતિ સૂર્યાંશુભિરિવામ્બુજમ્

આશાવૈવશ્યવિવશે ચિત્તે સંતોષવર્જિતે ।
મ્લાને વક્રમિવાદર્શે ન જ્ઞાનં પ્રતિબિમ્બતિ

અજ્ઞાનઘનયામિન્યા સંકોચં ન નરામ્બુજમ્ ।
યાત્યસાવુદિતો યસ્ય નિત્યં સંતોષભાસ્કરઃ

અકિંચનોઽપ્યસૌ જન્તુઃ સામ્રાજ્યસુખમશ્નુતે ।
આધિવ્યાધિવિનિર્મુક્તં સંતુષ્ટં યસ્ય માનસમ્

નાભિવાઞ્છત્યસંપ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભુંક્તે યથાક્રમમ્ ।
યઃ સુસૌમ્યસમાચારઃ સંતુષ્ટ ઇતિ કથ્યતે

સંતુષ્ટિપરતૃપ્તસ્ય મહતઃ પૂર્ણચેતસઃ ।
ક્ષીરાબ્ધેરિવ શુદ્ધસ્ય મુખે લક્ષ્મીર્વિરાજતે

પૂર્ણતામલમાશ્રિત્ય સ્વાત્મન્યેવાત્મના સ્વયમ્ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન તૃષ્ણાં સર્વત્ર વર્જયેત્

સંતોષાઽમૃતપૂર્ણસ્ય શાન્તશીતલયા ધિયા ।
સ્વયં સ્થૈર્યં મનો યાતિ શીતાંશોરિવ શાશ્વતમ્

સંતોષપુષ્ટમનસં ભૃત્યા ઇવ મહર્દ્ધયઃ ।
રાજાનમુપતિષ્ઠન્તિ કિંકરત્વમુપાગતાઃ

આત્મનૈવાત્મનિ સ્વસ્થે સંતુષ્ટે પુરુષે સ્થિતે ।
પ્રશામ્યન્ત્યાધયઃ સર્વે પ્રાવૃષીવાશુ પાંશવઃ

નિત્યં શીતલયા રામ કુલઙ્કપરિભિન્નયા ।
પુરુષઃ શુદ્ધયા વૃત્ત્યા ભાતિ પૂર્ણતયેન્દુવત્

સમતાસુન્દરં વક્રં પુરુષસ્યાવલોકયન્ ।
તોષમેતિ યથા લોકો ન તથા ધનસંચયૈઃ

સમતયા મતયા ગુણશાલિનાં
પુરુષરાડિહ યઃ સમલંકૃતઃ ।
તમમલં પ્રણમન્તિ નભશ્ચરા
અપિ મહામુનયો રઘુનન્દન

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે સંતોષનિરૂપણં નામ પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ