યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.31

એકત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પ્રોચ્ચવૃક્ષચલત્પત્રલમ્બામ્બુલવભઙ્ગુરે ।
આયુષીશાનશીતાંશુકલામૃદુનિ દેહકે

કેદારવિરટદ્ભેકકણ્ઠત્વક્કોણભઙ્ગુરે ।
વાગુરાવલયે જન્તોઃ સુહૃત્સુજનસંગમે

વાસનાવાતવલિતે કદાશાતડિતિ સ્ફુટે ।
મોહોગ્રમિહિકામેઘે ઘનં સ્ફૂર્જતિ ગર્જતિ

નૃત્યત્યુત્તાણ્ડવં ચણ્ડે લોલે લોભકલાપિનિ ।
સુવિકાસિનિ સાસ્ફોટે હ્યનર્થકુટજદ્રુમે

ક્રૂરે કૃતાન્તમાર્જારે સર્વભૂતાખુહારિણિ ।
અશ્રાન્તસ્યન્દસંચારે કુતોઽપ્યુપરિપાતિનિ

ક ઉપાયો ગતિઃ કા વા કા ચિન્તા કઃ સમાશ્રયઃ ।
કેનેયમશુભોદર્કા ન ભવેજ્જીવિતાટવી

ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા ક્વચિત્ ।
સુધિયસ્તુચ્છમપ્યેતદ્યન્નયન્તિ ન રમ્યતામ્

અયં હિ દગ્ધસંસારો નીરન્ધ્રકલનાકુલઃ ।
કથં સુસ્વાદુતામેતિ નીરસો મૂઢતાં વિના

આશાપ્રતિવિપાકેન ક્ષીરસ્નાનેન રમ્યતામ્ ।
ઉપૈતિ પુષ્પશુભ્રેણ મધુનેવ વસુંધરા

અપમૃષ્ટમલોદેતિ ક્ષાલનેનામૃતદ્યુતિઃ ।
મનશ્ચન્દ્રમસઃ કેન તેન કામકલઙ્કિતાત્

દૃષ્ટસંસારગતિના દૃષ્ટાદૃષ્ટવિનાશિના ।
કેનેવ વ્યવહર્તવ્યં સંસારવનવીથિષુ

રાગદ્વેષમહારોગા ભોગપૂગા વિભૂતયઃ ।
કથં જન્તું ન બાધન્તે સંસારાર્ણવચારિણમ્

કથં ચ ધીરવર્યાગ્નૌ પતતાપિ ન દહ્યતે ।
પાવકે પારદેનેવ રસેન રસશાલિના

યસ્માત્કિલ જગત્યસ્મિન્વ્યવહારક્રિયા વિના ।
ન સ્થિતિઃ સંભવત્યબ્ધૌ પતિતસ્યાજલા યથા

રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તા સુખદુઃખવિવર્જિતા ।
કૃશાનોર્દાહહીનેવ શિખા નાસ્તીહ સત્ક્રિયા

મનોમનનશાલિન્યાઃ સત્તાયા ભુવનત્રયે ।
ક્ષયો યુક્તિં વિના નાસ્તિ બ્રૂત તામલમુત્તમામ્

વ્યવહારવતો યુક્ત્યા દુઃખં નાયાતિ મે યયા ।
અથવા વ્યવહારસ્ય બ્રૂત તાં યુક્તિમુત્તમામ્

તત્કથં કેન વા કિં વા કૃતમુત્તમચેતસા ।
પૂર્વં યેનૈતિ વિશ્રામં પરમં પાવનં મનઃ

યથા જાનાસિ ભગવંસ્તથા મોહનિવૃત્તયે ।
બ્રૂહિ મે સાધવો યેન નૂનં નિર્દુઃખતાં ગતાઃ

અથવા તાદૃશી યુક્તિર્યદિ બ્રહ્મન્ન વિદ્યતે ।
ન વક્તિ મમ વા કશ્ચિદ્વિદ્યમાનામપિ સ્ફુટમ્

સ્વયં ચૈવ ન ચાપ્નોમિ તાં વિશ્રાન્તિમનુત્તમામ્ ।
તદહં ત્યક્તસર્વેહો નિરહંકારતાં ગતઃ

ન ભોક્ષ્યે ન પિબામ્યમ્બુ નાહં પરિદધેઽમ્બરમ્ ।
કરોમિ નાહં વ્યાપારં સ્નાનદાનાશનાદિકમ્

ન ચ તિષ્ઠામિ કાર્યેષુ સંપત્સ્વાપદ્દશાસુ ચ ।
ન કિંચિદપિ વાઞ્છામિ દેહત્યાગાદૃતે મુને

કેવલં વિગતાશઙ્કો નિર્મમો ગતમત્સરઃ ।
મૌન એવેહ તિષ્ઠામિ લિપિકર્મસ્વિવાર્પિતઃ

અથ ક્રમેણ સંત્યજ્ય પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસસંવિદઃ ।
સંનિવેશં ત્યજામીમમનર્થં દેહનામકમ્

નાહમસ્ય ન મે નાન્યઃ શામ્યામ્યસ્નેહદીપવત્ ।
સર્વમેવ પરિત્યજ્ય ત્યજામીદં કલેવરમ્

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવાનમલશીતકરાભિરામો
રામો મહત્તરવિચારવિકાસિચેતાઃ ।
તૂષ્ણીં બભૂવ પુરતો મહતાં ઘનાનાં
કેકારવં શ્રમવશાદિવ નીલકણ્ઠઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે રાઘવપ્રશ્રો નામૈકત્રિંશઃ સર્ગઃ