યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.30

ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ।
એવમભ્યુત્થિતાનર્થશતસંકટકોટરે ।
જગદાલોક્ય નિર્મગ્નં મનો મનનકર્દમે

મનો મે ભ્રમતીવેદં સંભ્રમશ્ચોપજાયતે ।
ગાત્રાણિ પરિકમ્પન્તે પત્રાણીવ જરત્તરોઃ

અનાપ્તોત્તમસંતોષધૈર્યોત્સઙ્ગાકુલા મતિઃ ।
શૂન્યાસ્પદા બિભેતીહ બાલેવાલ્પબલેશ્વરા

વિકલ્પેભ્યો લુઠન્ત્યેતાશ્ચાન્તઃકરણવૃત્તયઃ ।
શ્વભ્રેભ્ય ઇવ સારઙ્ગાસ્તુચ્છાલમ્બવિડમ્બિતાઃ

અવિવેકાસ્પદા ભ્રષ્ટાઃ કષ્ટે રૂઢા ન સત્પદે ।
અન્ધકૂપમિવાપન્ના વરાકાશ્ચક્ષુરાદયઃ

નાવસ્થિતિમુપાયાતિ ન ચ યાતિ યથેપ્સિતમ્ ।
ચિન્તા જીવેશ્વરાયત્તા કાન્તેવ પ્રિયસદ્મનિ

જર્જરીકૃત્ય વસ્તૂનિ ત્યજન્તી વિભ્રતી તથા ।
માર્ગશીર્ષાન્તવલ્લીવ ધૃતિર્વિધુરતાં ગતા

અપહસ્તિતસર્વાર્થમનવસ્થિતિરાસ્થિતા ।
ગૃહીત્વોત્સૃજ્ય ચાત્માનં ભવસ્થિતિરવસ્થિતા

ચલિતાચલિતેનાન્તરવષ્ટમ્ભેન મે મતિઃ ।
દરિદ્રા છિન્નવૃક્ષસ્ય મૂલેનેવ વિડમ્બ્યતે

ચેતશ્ચઞ્ચલમાભોગિ ભુવનાન્તર્વિહારિ ચ ।
ન સંભ્રમં જહાતીદં સ્વવિમાનમિવામરાઃ

અતોઽતુચ્છમનાયાસમનુપાધિ ગતભ્રમમ્ ।
કિં તત્સ્થિતિપદં સાધો યત્ર શોકો ન વિદ્યતે

સર્વારમ્ભસમારૂઢાઃ સુજના જનકાદયઃ ।
વ્યવહારપરા એવ કથમુત્તમતાં ગતાઃ

લગ્નેનાપિ કિલાઙ્ગેષુ બહુધા બહુમાનદ ।
કથં સંસારપઙ્કેન પુમાનિહ ન લિપ્યતે

કાં દૃષ્ટિં સમુપાશ્રિત્ય ભવન્તો વીતકલ્મષાઃ ।
મહાન્તો વિચરન્તીહ જીવન્મુક્તા મહાશયાઃ

લોભયન્તો ભયાયૈવ વિષયાભોગભોગિનઃ ।
ભઙ્ગુરાકારવિભવાઃ કથમાયાન્તિ ભવ્યતામ્

મોહમાતઙ્ગમૃદિતા કલઙ્કકલિતાન્તરા ।
પરં પ્રસાદમાયાતિ શેમુષીસરસી કથમ્

સંસાર એવ નિવહે જનો વ્યવહરન્નપિ ।
ન બન્ધં કથમાપ્નોતિ પદ્મપત્રે પયો યથા

આત્મવત્તૃણવચ્ચેદં સકલં કલયઞ્જનઃ ।
કથમુત્તમતામેતિ મનોમન્મથમસ્પૃશન્

કં મહાપુરુષં પારમુપાયાતં મહોદધેઃ ।
આચારેણાનુસંસ્મૃત્ય જનો યાતિ ન દુઃખિતામ્

કિં તસ્યાદુચિતં શ્રેયઃ કિં તત્સ્યાદુચિતં ફલમ્ ।
વર્તિતવ્યં ચ સંસારે કથં નામાસમઞ્જસે

તત્ત્વં કથય મે કિંચિદ્યેનાસ્ય જગતઃ પ્રભો ।
વેદ્મિ પૂર્વાપરં ધાતુશ્ચેષ્ટિતસ્યાનવસ્થિતેઃ

હૃદયાકાશશશિનશ્ચેતસો મલમાર્જનમ્ ।
યથા મે જાયતે બ્રહ્મંસ્તથા નિર્વિઘ્નમાચર

કિમિહ સ્યાદુપાદેયં કિંવા હેયમથેતરત્ ।
કથં વિશ્રાન્તિમાયાતુ ચેતશ્ચપલમદ્રિવત્

કેન પાવનમન્ત્રેણ દુઃસંસૃતિવિષૂચિકા ।
શામ્યતીયમનાયાસમાયાસશતકારિણી

કથં શીતલતામન્તરાનન્દતરુમઞ્જરીમ્ ।
પૂર્ણચન્દ્ર ઇવાક્ષીણાં ભૃશમાસાદયામ્યહમ્

પ્રાપ્યાન્તઃ પૂર્ણતાં પૂર્ણો ન શોચામિ યથા પુનઃ ।
સન્તો ભવન્તસ્તત્ત્વજ્ઞાસ્તથેહોપદિશન્તુ મામ્

અનુત્તમાનન્દપદપ્રધાન-
વિશ્રાન્તિરિક્તં સતતં મહાત્મન્ ।
કદર્થયન્તીહ ભૃશં વિકલ્પાઃ
શ્વાનો વને દેહમિવાલ્પજીવમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે પ્રયોજનકથનં નામ ત્રિંશઃ સર્ગઃ