વૃત્તરત્નાકર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

નગણદ્વયા નંતરં સપ્તભિર્યૈઃ પ્રચિતકો નામ દણ્ડકઃ સ્મૃતઃ । પૂર્વવદત્રાપિ પ્રતિચરણવિવૃદ્ધરેફક્રમેણ યગણાદિસમસ્તગણવૃદ્ધ્યા દણ્ડકા ભવન્તિ । યથા ।
પૂર્વમેકૈકાક્ષરવૃદ્ધ્યા છંદસાં વૃદ્ધિરુક્તાસ્તથા રેફોપલક્ષિતા ત્રયેણ વૃદ્ધિઃ સા ચાચાર્યપારંપર્યોપદેશાત્ તાવદ્ગ્રાહ્યા યાવદેકોનમક્ષરસાહસ્રં ભવન્તિ । યદ્યપિ કૈશ્ચિદુક્તં સહસ્રાક્ષરપર્યન્તા દણ્ડકા ઇતિ તથાપિ તૃકાણાં વૃદ્ધ્યા એકોનમેવ સહસ્રં ભવન્તીતિ ॥ 118 ॥
॥ ઇતિ દણ્ડકપ્રકરણમ્ ॥
ઇતિ સુલ્હણવિરચિતાયાં સુકવિહૃદયાનંદિન્યભિધાનાયાં વૃત્તરત્નાકરછન્દોવૃત્તૌ સમવૃત્તાધ્યાયસ્તૃતીયઃ ॥
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
અર્ધસમવૃતાધ્યાયઃ
અથાર્ધસમવૃત્તાધ્યાયમાહ ।
વિષમે યદિ સૌ સલગા દલે । ભૌ યુજિ ભાદ્ગુરુકાવુપચિત્રમ્

અત્ર પાદે ઇતિ વક્તવ્યે અર્ધસમવૃત્તાધ્યાયે ત્વર્ધાપેક્ષયા અર્ધ ઇત્યુક્તં સૂત્રકારેણેતિ ન દોષઃ । વિષમે પ્રથમે તૃતીયે પાદે ત્રયઃ સગણા લઘુર્ગુરુર્યદિ યુજિ સમે દ્વિતીયે ચતુર્થે ભગણત્રયં દ્વૌ ગુરૂ તદા ઉપચિત્રા નામાર્ધસમવૃત્તં ભવતિ । યથા ।
ત્વદરાતિપુરે ક્ષિતિ યોદ્ધસે મુક્તમહોરગકંચુકેવંતિ (?) ।
ઉપચિત્રમુદીક્ષ્ય દિવા ભયાન્નો વિવિશુર્ભવનાનિ હરિણ્યઃ ॥ 1 ॥
ભત્રયમોજગતં ગુરુણી ચેદ્યુજિ ચ નજૌ જ્યયુતૌ દ્રુતમધ્યા

યસ્યાર્ધસમવૃત્તસ્ય ઔજે વિષમે પ્રથમે તૃતીયે પાદે ભગણત્રયં દ્વૌ ગુરૂ યદિ યુજિ સમે દ્વિતીયે ચતુર્થે નગણજગણૌ જગણયગણૌ ચ તદ્વૃત્તં દ્રુતમધ્યા નામ । યથા ।
દૃષ્ટિવિલાસવિશેષમશેષં વિવિધગતીરવચોરચનાં ચ ।
યૌવનમેવ વધૂ દ્રુતમધ્યાપયતિ મનોભવદત્તવિવેકા ॥ 2 ॥
સયુગાત્સગુરૂ વિષમે ચેત્ । ભાવિહ વેગવતી યુજિ ભાદ્ગૌ

વિષમે પાદે ત્રયઃ સગણા ગુરુશ્ચ યુજિ સમે ભવણત્રયં દ્વૌ ગુરૂ ચ તદા વેગવતી નામ । યથા ।
સુકૃતૈકનિધેઃ સ્મરબન્ધોઃ કસ્યચિદાલયમાલિ સલીલમ્ ।
ઇયમુન્નતપીનનિતમ્બા ગચ્છતિ વેગવતી મદનાર્તા ॥ 3 ॥
ઔજે તપરૌ જરૌ ગુરુશ્ચેત્ । મ્સૌ જ્ગૌ ભદ્રવિરાડ્ભવેદનોજે

ઔજે વિષમે પાદે પ્રથમે તૃતીયે તગણાત્પરૌ જગણરગણૌ ગુરુશ્ચે દ્યદિ ભવતિ અનોજે સમે દ્વિતીયે ચતુર્થે પાદે મગણસગણજગણા ગુરૂ ચ ભવન્તિ તદ્વૃત્તં ભદ્રવિરાટ્ નામ । યથા ।
કુન્દેન્દુસમુજ્જ્વલેન બદ્ધં બ્રહ્માણ્ડોદરવર્તિનાં નરેન્દ્ર ।
નીતા હરશૈલસંધ્યમેતે શુદ્ધભદ્રવિરાડ્ પયસે યશસ્તે ॥ 4 ॥
અસમે સજૌ સગુરુયુક્તૌ કેતુમતી સમે ભરનગાદ્ગઃ

અસમે વિષમે પાદે સગણજગણસગણા ગુરુશ્ચ સમે દ્વિતીયે ચતુર્થે ભગણરગણનગણા દ્વૌ ગુરૂ ચ તદ્વૃત્તં કેતુમતી નામ । યથા ।
ભવતા રણાંગણગતેન પ્રસ્ફુરિતાસિમાત્રસચિવેન ।
વિજિતામરાશ્વગજયુક્તા કેતુમતી નરેન્દ્ર રિપુસેના ॥ 5 ॥
આખ્યાનિકી તૌ જગુરૂ ગમોજે જતાવનોજે જગુરૂ ગુરુશ્ચેત્

ઔજે પ્રથમે તૃતીયે પાદે તગણૌ દ્વૌ જગણો ગુરૂ ચ અનોજે દ્વિતીયે ચતુર્થે જગણતગણૌ જગણો દ્વૌ ગુરૂ ચ તદ્વૃત્તં આખ્યાનિકી નામ । યથા ।
યે યે ત્વયા સંજતિ શત્રુભૂપા હતા હતાશેષવિપક્ષવર્ગ ।
આખ્યાનિકી કીર્તિરવન્તિનાથ બભૂવ તે સંચરિતાંતરિક્ષે ॥ 6 ॥
જતૌ જગૌ ગો વિષમે સમે સ્યાત્તૌ જ્ગૌ ગમેષા વિપરીતપૂર્વા

યસ્ય પ્રથમે તૃતીયે પાદે જગણતગણજગણા દ્વૌ ગુરૂ ચ સમે પાદે દ્વૌ તગણૌ જગણો દ્વૌ ગુરૂ ચ તદ્વૃત્તં વિપરીતાખ્યાનિકી નામ । યથા ।
ધ્રુવં સમાગચ્છતિ જીવિતેશ શ્રુત્વાદિકારુણ્યપરં વચો મે ।
ભવેન્ન ચેદ્દૈવવશાદિહાન્યા આખ્યાનિકી મે વિપરીતપૂર્વા ॥
આખ્યાનિકી વાર્તાહારિકોચ્યતે । એતયોશ્ચ પૂર્વોક્તોપજાત્યંતર્ગતત્વે વિશેષસંજ્ઞાર્ધસમવૃત્તાધ્યાયે પાઠઃ ॥ 7 ॥
સયુગાત્સલઘૂ વિષમે ગુરુર્યુજિ નભૌ ચ ભરૌ હરિણપ્લુતા

યસ્યા વિષમે પાદે સગણત્રયં લઘુગુરૂ ચ સમે પાદે નગણભગણૌ ભગણરગણૌ ચ તદ્વૃત્તં હરિણપ્લુતા નામ । યથા ।
યદિ શીઘ્રગતિર્હરિણપ્લુતાન્સુવિષમાંસ્તનુતે પથિકઃ પથિ ।
જલદાગમને પ્રિયયા તદા ભવતિ સંગતિરર્ધશરીરયા ॥ 8 ॥
અયુજિ નનરલા ગુરુઃ સમે ન્જમપરવક્ત્રમિદં તતો જરૌ

વિષમે પાદે નગણૌ રગણો લઘુશ્ચ ગુરુશ્ચ ભવન્તિ સમે પાદે નગણજગણૌ જગણરગણૌ તદ્વૃત્તં અપરવક્ત્રં નામ । યથા ।
જલદગલપિશંગલોચનં મદનરિપોઃ શશિખણ્ડમણ્ડિતમ્ ।
અપહરતુ ભયાનિ દક્ષિણં તદપરવક્ત્રભયંકરં સતામ્ ॥
અસ્ય વૈતાલીયાન્તર્ગતત્વે ઽપિ વિશેષસંજ્ઞાર્થ ઇહોપન્યાસઃ ॥ 9 ॥
અયુજિ નયુગરેફતો યકારો યુજિ ચ નજૌ જરગાશ્ચ પુષ્પિતાગ્રા

યસ્ય વિષમે પાદે નગણદ્વયં રગણાત્પરો યગણઃ સમે નગણજગણૌ જગણરગણૌ ગુરુશ્ચ તદ્વૃત્તં પુષ્પિતાગ્રા નામ ।
ચલકિશલયવત્યશોકશાખા તવ ચરણાહતિમાત્રપુષ્પિતાગ્રા ।
શશિમુખિ સખિ મુઞ્ચ માનમસ્યા મદનમહોત્સવ એષ યાતિ શૂન્યા ॥
ઇયમપ્યૌપચ્છન્દસિકં વિશેષસંજ્ઞાજ્ઞાપકાર્થમત્રોચ્યતે ॥ 10 ॥
વદન્ત્યપરવક્ત્રાખ્યં
વૈતાલીયં વિપશ્ચિતમ્ ।
પુષ્પિતાગ્રાભિધં કેચિદૌપચ્છંદસિકં તથા

સ્યાદયુગ્મકે રજૌ રજૌ સમે તુ જરૌ જરૌ ગુરુર્યવાત્પરા મતીયમ્