વૃત્તરત્નાકર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

વિષમાક્ષરાણિ યેષુ તે પાદા યસ્મિન્ વિષમાક્ષરપાદં યદેવમેવ અષ્ટૌ દશસપ્તનવાક્ષરં વા સર્વપાદૈરસમં ત્રિપાદં ષટ્પાદં વા દશધર્મવત્ । યથા ।
દશ ધર્મં ન જાનન્તિ ધૃતિરાષ્ટ્ર નિબોધ તાન્ ।
મત્તઃ પ્રમત્ત ઉન્મત્તશ્શ્રાંતઃ ક્રુદ્ધો બુભુક્ષિતઃ ।
ત્વરમાણશ ભીરુશ્ચ લુબ્ધઃ કામી ચ તે દશઃ ॥ ઇતિ ષટ્પદી ગાથા ।
ઇત્યેવમાદિ અસ્મિન્ ચ્છંદસ્યર્થે નોક્તં પ્રયોગેષુ દૃશ્યતે તદ્ગાથેતિ વિદ્વદ્ભિરુક્તમ્ । મંગલગીતિકાવેષ્ટકવિપદ્વિધ્રુવકચચ્ચરીપાદ્ધતિકાદ્વિપથક પ્રભૃતિ તત્સર્વં ગાથાસંજ્ઞમવગન્તવ્યમ્ । છંદસામાનંત્યાત્પ્રતિપદમભિધાતુમશક્યં તત્સર્વસંગ્રહણીયં એકા સંજ્ઞા કૃતેતિ ॥ 12 ॥
ઇતિ સુલ્હણવિરચિતાયાં સુકવિહૃદયાનન્દિન્યભિધાનાયાં વૃત્તરત્નાકરચ્છંદોવૃત્તૌ વિષમવૃત્તાધ્યાયઃ પંચમઃ ॥
ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
ષટ્પ્રત્યયાધ્યાયઃ
[પ્રસ્તારઃ]
પ્રસ્તારો નષ્ટમુદ્દિષ્ટમેકદ્વ્યાદિલગુક્રિયા ।
સંખ્યા ચૈવાધ્વયોગશ્ચ ષડેતે પ્રત્યયાઃ સ્મૃતાઃ

ઇદાનીં ઉક્તાનાં વૃત્તાનાં ષટ્પ્રત્યયાનાહ ।
પાદે સર્વગુરાવાદ્યાલ્લઘું ન્યસ્ય ગુરોરધઃ ।
યથોપરિ તથા શેષં ભૂયઃ કુર્યાદમું વિધિમ્

ઊને દદ્યાદ્ગુરૂણ્યેવં યાવત્સર્વલઘુર્ભવેત્ ।
પ્રસ્તારો ઽયં સમાખ્યાતઃ છંદોવિચિતિવેદિભિઃ

પાદે સર્વગુરૌ યાવતાં વર્ણાનાં વૃત્તસ્ય પાદસ્તાવંત એવ ગુરવો વિલિખ્યન્તે । યથા । ચતુરક્ષરચ્છંદસિ આદ્યા દ્ગુરોરધઃ અધોવિભાગે લઘું વર્ણં ન્યસ્ય સ્થાપયિત્વા તદનંતરં ન્યસ્તલઘોઃ સકાશાત્ શેષેભ્યો વર્ણેભ્યો અધઃ કિં સ્થાપ્યત ઇત્યાહ । યથોપરિ તથા શેષં । યદ્યુપરિ ગુરુસ્તદા અધસ્તાદપિ ગુરુર્યદ્યુપરિ લઘુસ્તદા અધસ્તાદપિ લઘુઃ શેષમ્ । ઉપરિ તુલ્યો દીયતે ઇત્યર્થઃ । તેન લઘોરનંતરં ત્રીણિ ગુરૂણી સ્થાપ્યન્તે । ભૂયઃ પુનરપિ કુર્યાદમું વિધિમિતિ । લઘું ન્યસ્ય ગુરોરધઃ યથોપરિ તથા શેષમિતિ પુનરપ્યમું વિધિં કુર્યાત્ । યદા ઉપરિ ગુરુર્ભવતિ લઘું ન્યસ્ય ગુરોરધ ઇતિ વિધેરભાવાદ્યઃ પૂર્વદેશા દૂને દદ્યાદ્ગુરૂણિ ઇતિ ઊનપ્રદેશો ગુરુભિઃ પૂર્યત ઇત્યર્થઃ । એવમ નેન પ્રકારેણ તાવન્ન્યાસઃ કર્તવ્યો યાવત્સર્વલઘુઃ પદો ભવતિ । પ્રસ્તાર્યતે ઇતિ પ્રસ્તારઃ વર્ણાનાં વિન્યાસવિશેષઃ । એવં ચતુરક્ષરપાદે ષોડશવૃત્તાનિ ભવન્તિ । છંદાંસિ વિલીયન્તે અસ્યામિતિ છંદોવિચિતિ શ્છંદઃશાસ્ત્રમ્ । પ્રસ્તારો વ્યાખ્યાતઃ ॥ 2-3 ॥
[નષ્ટમ્]
ઇદાનીં નષ્ટં વ્યાખ્યાતુમાહ ।
નષ્ટસ્ય યો ભવેદંકઃ તસ્યાર્ધે ઽર્ધે સમે ચ લઃ ।
વિષમે ચૈકમાધાય તદર્ધે ઽર્ધે ગુરુર્ભવેત્

પ્રસ્તારદર્શિતાનાં વૃત્તાનાં મધ્યે યદ્વૃત્તં નષ્ટં લુપ્તં ભવતિ તસ્ય નષ્ટસ્ય યો ભવેદંક એકાદિસંખ્યા તસ્ય અર્ધે ઽર્ધે સમે ચ અંકે સતિ લો લઘુર્ભવતિ । વિષમે એકં આધાય પ્રક્ષિપ્ય તસ્યાર્ધે ઽર્ધે ગુરુર્ભવેત્ । યથૈતસ્મિંશ્ચતુરક્ષરે છંદસિ પંચમં વૃતં નષ્ટમ્ । તસ્ય અંકઃ પંચ સ ચ અર્ધં ન પ્રયચ્છતિ । સૈકઃ ક્રિયતે તદા ષડ્ભવન્તિ । તે અર્ધં ક્રિયન્તે । અર્ધિતાસ્ત્રયો ભવન્તિ । તદર્ધે ગુરુઃ પ્રાપ્યતે પુનસ્ત્રયો ઽર્ધં ન પ્રયચ્છન્તિ । સૈકાશ્ચત્વારઃ । તે ઽપિ અર્ધસ્તદર્ધે પુનર્લબ્ધો ગુરુદ્વયોઃ સમત્વાત્ । તદર્ધે લઘુઃ પ્રાપ્યતે પુનરેકો ઽર્ધં ન પ્રયચ્છતિ । સૈકોર્દ્વ્યઃ તદર્ધે પુનરપિ ગુરુરેવ લભ્યતે । ઇત્થં નષ્ટસ્યોદાહરણમ્ । તથા ચ । આદ્યૌ દ્વૌ ગુરૂ તાભ્યાં પરકો લઘુસ્તતો ગુરુરિતિ । ઽ; ઽ; । ઽ; એતચ્ચતુરક્ષરે છંદસિ પંચમં વૃત્તં ભવતિ ॥ 4 ॥
[ઉદ્દિષ્ટમ્]
ઉદ્દિષ્ટં વ્યાખ્યાતુમાહ ।
ઉદ્દિષ્ટં દ્વિગુણાનાદ્યાદુપર્યંકાન્સમાલિખેત્ ।
લઘુસ્થા યે તુ તત્રાંકાસ્તૈઃ સૈકૈર્મિશ્રિતૈર્ભવેત્

કેનચિત્તદ્વૃત્તં પ્રસ્તાર્યકતમત્ ઇતિ સંખ્યાપરિજ્ઞાના ઉક્તં તદુદ્દિષ્ટમુચ્યતે । પૂર્વત્ર વૃત્તં ન જ્ઞાયતે । અતઃ સંખ્યયા નષ્ટમુદ્ધ્રિયતે । અત્ર પુનર્વૃત્તં જ્ઞાયતે સંખ્યા ન જ્ઞાયતે અતઃ સંખ્યાપરિજ્ઞાનાર્થં ઉદ્દિષ્ટમિદમુચ્યતે । તસ્ય ઉદ્દિષ્ટવૃત્તસ્ય પ્રથમાદક્ષરાદારભ્ય ઉપરિ દ્વિગુણા નંકાન્ સમાલિખેત્ । યથા । અસ્મિન્નેવ ચતુરાક્ષરે છંદસિ એકં વૃત્તં ઉદ્દિષ્ટં તસ્ય દ્વૌ વર્ણૌ ગુરૂ તતો લઘુસ્તતો ઽપિ ગુરુઃ । તત્ર ઉદ્દિષ્ટે વૃત્તે લઘુનિ તિષ્ઠન્તીતિ લઘુસ્થા યે પુનરંકાશ્ચત્વારઃ તૈશ્ચતુર્ભિઃ સૈકૈઃ એકેન સહિતૈઃ પંચભિરુદ્દિષ્ટં ભવેત્ । ઉદ્દિષ્ટસંખ્યા ભવેત્ । ચતુરક્ષરાયાં જાતૌ તત્પંચમં વૃત્તં ભવતીત્યર્થઃ ॥ 5 ॥
[એકદ્વયાદિલગક્રિયા]
એકદ્વ્યાદિલગુક્રિયાર્થમાહ ।
વર્ણાન્ વૃત્તભવાન્ સૈકાન્ ઔત્તરાધર્યતઃ સ્થિતાન્ ।
એકાદિક્રમશશ્ચૈતાનુપર્યુપરિ નિક્ષિપેત્

ઉપાન્ત્યતો નિવર્તેત ત્યજન્નૈકૈકમૂર્ધ્વતઃ ।
ઉપર્યાદ્યાદ્ગુરોરેવમેકદ્વ્યાદિલગુક્રિયા

યાવંત એવ વૃત્તભવા વર્ણા તાવત એવ સૈકાન્ એકસહિતાન્યથા । ચતુરક્ષરજાતૌ ચત્વારો યે વર્ણાસ્તાન્ સૈકાન્ પંચ । ઔત્તરાધર્યતઃસ્થિતાન્ ઉપર્યુપરિભાવેન સ્થિતાન્ એકાદિક્રમેણૈ વ એતાનુપરિ ઉપરિ નિક્ષિપેત્ નિદધ્યાત્ । ઉપાન્ત્યતો અન્ત્યસમીપા ન્નિવર્તેત વ્યાદ્યુદ્યેત । ત્યજન્ પરિહરન્ એકૈકં ઊર્ધ્વ ભાગાત્ । એવમ નેન પ્રકારેણ કસ્માદિયં એકદ્વ્યાદિલગુક્રિયાં પ્રવર્તત ઇત્યાહ । ઉપર્યાદ્યાદ્ગુરો રિતિ ઉપરિસ્થિતાન્ આદ્યાદ્ગુરોઃ । કો ઽર્થઃ । સર્વગુરુવર્ણવૃત્તસકાશાત્ ઇત્યર્થઃ । આદ્યં કિલ સર્વગુર્વક્ષરમેકં વૃત્તં પરિકલ્પતે । એતચ્ચ પ્રસ્તારે દર્શિતં યથા ।
‘પાદે સર્વગુરાવાદ્યાલ્લઘું ન્યસ્યેઽ તિ તેન તસ્માત્ અધ ઇયં એકદ્વ્યાદિલગુક્રિયા પ્રવર્તતે । તત્ર પંચસુ વર્ણેષુ ઉત્તરાધરભાવેન સ્થાપિતેષુ અધઃસ્થિત એકસ્તદુપરિસ્થે નિક્ષિપ્યતે । સ ચ તથૈવ તિષ્ઠતિ ત્યજન્નેકૈકમૂર્ધ્વત ઇતિ વીપ્સવશાદેકદૈવ સ્થિતિમંતરેણ નિક્ષિપ્તત્વાત્ પુનર્નિક્ષેપભાવાદેકૈકત્યાગશ્ચ ન સંભવતિ તસ્માત્સ્વરૂપેણ સ્થિત એવ ઉપરિ ક્ષિપ્યતે । તતો દ્વિતીયે સ્થાને દ્વૌ વર્ણૌ ભવતઃ તૌ તૃતીયેન ક્ષિપ્યેત તત્ર ત્રયો ભવન્તિ । તચ્ચ ચતુર્થે નિક્ષિપ્યન્તે તે ચત્વારો ભવન્તિ । ‘ ઉપાન્ત્યતો નિવર્તતે ત્યજન્નેકૈકમૂર્ધ્વતઃઽ ઉપરિતનમેકં ત્યજ્યતે તત્ર ન ક્ષિપ્યતે ઇત્યર્થઃ । વીપ્સા ત એવ અધોભાગાત્ પુનર્નિક્ષેપે ક્રિયા પ્રવર્તતે તેન અધઃસ્થિત એવ એકો દ્વિતીયે સ્થાને નિક્ષિપ્યતે તત્ર ચ ત્રયો ભવન્તિ । તચ્ચ તૃતીયે નિક્ષિપ્યન્તે તત્ર ષટ્ભવન્તિ ઉપરિ એકં ત્યજન્નિવર્તેત । આદ્યં એકં વૃત્તં સર્વગુરુઃ તસ્માદ્દેકદ્વ્યાદિલગુક્રિયા પ્રવર્તેતે । તત એકઃ સર્વગુરુઃ ચત્વારિ દ્વિલઘૂનિ ષટ્ત્રિલઘૂનિ ચત્વારિ ચતુર્લઘૂનિ એકં સર્વલઘુઃ એષા લગુક્રિયા સર્વલઘુપ્રસ્તારેણ પ્રતીયતે અસ્યાસ્તુ એષ એવ ક્રમઃ પંચાક્ષરાદિવૃત્તેષ્વપિ ॥ 6-7 ॥
[ઉદાહરણમ્ -
1
41
631
4321
11111]
[સઙ્ખ્યાનમ્]
સંખ્યાર્થમાહ ।
[લગુક્રિયાઙ્કસન્દોહઃ ભવેત્સંખ્યાવિમિશ્રિતે ।
ઉદ્દિષ્ટાઙ્કસમાહારઃ સૈકો વા જનયેદિમામ્

]
લગુક્રિયાયાં યે અંકા સ્તેષાં સન્દોહ સ્તસ્મિ ન્વિમિશ્રિતે પીડીકૃતે સંખ્યા ભવેત્ । ઇયં તાવદ્ધારણં સ્યાત્ । તથા એકશ્ચત્વારઃ ષટ્ચત્વારઃ એકમેષામેકીકૃતા વૈ ષોડશ ભવન્તિ ચતુરક્ષરજાતૌ પ્રસ્તાર્યમાણાયાં ષોડશ વૃત્તાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ । સ ચ પ્રસ્તારઃ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતઃ ।
પક્ષાન્તરમાહ ।
ઉદ્દિષ્ટસ્ય વૃત્તસ્ય ઉપરિ યે અંકા દ્વિગુણાસ્તેષાં સમાહારઃ એકીભાવઃ સૈકો વા અથવા જનયેદુ ત્પાદયે દિમાં સંખ્યામ્ । યથા । ચતુરક્ષરજાતૌ દ્વિગુણા યે અંકા ઉપર્યારોપિતાસ્તેષાં સમાહારઃ પંચદશ સૈકઃ ષોડશેતિ ॥ 8 ॥
[અધ્વયોગઃ]
અધ્વાર્થમાહ ।
સંખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોના સદ્ભિરધ્વા પ્રકીર્તિતઃ ।
વૃત્તસ્યાંગુલિકીં વ્યાપ્તિમધઃ કુર્યાત્તથાંગુલમ્

ચતુરક્ષરજાતૌ યા ષોડશ સંખ્યા સ્યાદ્દ્વિગુણા દ્વાત્રિંશતિઃ એકોના એકરહિતા એકત્રિંશતિઃ સદ્ભિઃ પણ્ડિતૈ રધ્વા માર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ । કથમ્ । વૃત્તસ્ય આંગુલિકીં અંગુલપ્રમાણાં વ્યાપ્તિં કુર્યાત્ ॥ 9 ॥
અધુના પુનરપિ કવિરન્વયપૂર્વકં પિત્રા સહ સાત્માનં નિર્દ્દિશતિ ।
વંશે ઽભૂત્કશ્યપસ્ય પ્રકટગુણગણઃ શૈવસિદ્ધાન્તવેત્તા ।
વિપ્રઃ પવ્યેકનામા વિમલતરમતિઃ શૈવતત્વાવબોધે

કેદારસ્તસ્ય સૂનઃ શિવચરણયુગારાધનૈકાગ્રચિત્તઃ ।
છંદસ્તેનાભિરામં પ્રવિરચિતમિદં વૃત્તરત્નાકરાખ્યામ્