વૃત્તરત્નાકર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

કેદારભટ્ટ: વૃત્તરત્નાકર, wઇથ્ સુલ્હણઽસ્ સુકવિહૃદયાનન્દિની
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
નમઃ સરસ્વત્યૈ ।
સશ્રીકં પ્રભયા યુતં રુચિરયા પ્રોદ્ભાસિતં ગઙ્ગયા
નાનાવક્ત્રવિરાજિતં શશિકલાપીડોચ્છ્રયા ઽલઙ્કૃતમ્ ।
આર્યોપેતમુપસ્થિતાખિલગણસ્રક્પૂજિતં સર્વદા
છંદઃશાસ્ત્રમિવેશ્વરસ્ય જયતિ ત્રૈલોક્યવંદ્યં વપુઃ ॥ 1
કૃષ્ણાત્રેયસ્ય ગોત્રે સમજનિ પુરા દાક્ષિણાત્યાગ્રણીર્યો
વેલાદિત્યાભિધાનઃ સુકવિરભવદ્ભાસ્વરસ્તસ્ય સૂનુઃ ।
તત્પુત્રઃ સુલ્હણાખ્યઃ સુલલિતપદાં વૃત્તરત્નાકરાખ્ય-
છંદોવૃત્તિં સ ચક્રે સુકવિહૃદયાનંદનીનામધેયામ્ ॥ 2
શાસ્ત્રારંભે શાસ્ત્રકાર ઇષ્ટાધિકૃતદેવતાનમસ્કારપૂર્વકશાસ્ત્રસંબંધપ્રયોજનં શ્લોકત્રયેણાહ ।
સુખસંતાનસિદ્ધ્યર્થં નત્વા બ્રહ્માચ્યુતાર્ચિતમ્ ।
ગૌરીવિનાયકોપેતં શંકરં લોકશંકરમ્

વેદાર્થશૈવશાસ્ત્રજ્ઞઃ પવ્યેકો ઽભૂદ્દ્વિજોત્તમઃ ।
તસ્ય પુત્રો ઽસ્તિ કેદારઃ શિવપાદાર્ચને રતઃ

તેનેદં ક્રિયતે છન્દો લક્ષલક્ષણસંયુતમ્ ।
વૃત્તરત્નાકરં નામ બાલાનાં સુખબુદ્ધયે

વેદાનામર્થા વેદાર્થાઃ । શિવો દેવતા યેષાં તાનિ શૈવાનિ શાસ્ત્રાણિ । વેદાર્થાશ્ચ શૈવશાસ્ત્રાણિ ચ તાનિ જાનાતીતિ સ તથોક્તઃ ય પવ્યેકો નામ દ્વિજોત્તમો ઽભૂત્તસ્ય પવ્યેકસ્ય કેદાર નામા શિવચરણારાધનપરઃ પુત્રો ઽસ્તિ । તેન કેદારેણેદં વક્ષ્યમાણલક્ષણં છન્દઃ ક્રિયતે । લક્ષ્ય મુદાહરણં લક્ષણં નિયતાક્ષરમાત્રાગણરચના તાભ્યાં સંયુતં લક્ષલક્ષણસંયુતમ્ । કિં નામ । વૃત્તરત્નાકરં નામ । વૃત્તાનિ શ્રીપ્રભૃતીનિ તાન્યેવ રત્નાનિ તેષામાકર ઉત્પત્તિસ્થાનમ્ । કિમર્થં । સુખસિદ્ધયે । સુખેન સિદ્ધિઃ સુખસિદ્ધિસ્તસ્યૈ સુખસિદ્ધયે । કેષામ્ । બાલાનાં મન્દબુદ્ધીનામ્ । કિંકૃત્વા । નત્વા । કમ્ । શંકરં મહાદેવમ્ । કથંભૂતમ્ । લોકશંકરં લોકાનાં શં સુખં કરોતીતિ લોકશંકરસ્તમ્ । પુનઃ કથંભૂતમ્ । બ્રહ્માચ્યુતાર્ચિતં વિરંચિનારાયણપૂજિતમ્ । પુનઃ કથંભૂતં । ગૌરીવિનાયકોપેતં ગૌરી ચ વિનાયકશ્ચ ગૌરીવિનાયકૌ તાભ્યાં ઉપેતં સંયુતમ્ । કિમર્થમ્ । સુખસંતાનસિદ્ધ્યર્થમ્ । સુખં પરં બ્રહ્માનન્દાત્મકં સંતાનઃ પુત્રપૌત્રાદિ તયોઃ સિદ્ધિઃ પ્રાપ્તિસ્તદર્થં સુખસંતાનસિદ્ધ્યર્થમ્ । નત્વા પ્રણમ્યેતિ સંબંધઃ । ત્રિભિર્વિશેષકમ્ ॥ 1-3 ॥
છન્દઃશબ્દેન કિમુચ્યતે ઇત્યાહ ।
પિઙ્ગલાદિભિરાચાર્યૈર્યદુક્તં લૌકિકં દ્વિધા ।
માત્રાવર્ણવિભેદેન છન્દસ્તદિહ કથ્યતે

તદિ દં શાસ્ત્રે છન્દઃ કથ્યતે । યત્પિંગલાદિભિરાચાર્યૈઃ છન્દઃશાસ્ત્રપ્રયોક્તૃભિ રુક્ત મભિહિતમ્ । લૌકિકં લોકે ભવં ન વૈદિકં । કાવ્યાદિષુ તસ્યાનુપયોગાત્ । દ્વિધા દ્વિપ્રકારમ્ । કથમિત્યાશંકાયાં માત્રાવર્ણવિભેદેને ત્યાહ । માત્રાભેદેન આર્યાદિ વર્ણભેદેન શ્રીપ્રભૃતિ વૃત્તભેદેનેતિ ॥ 4 ॥
અથ ગ્રન્થસંખ્યામાહ ।
ષડધ્યાયનિબદ્ધસ્ય છન્દસો ઽસ્ય પરિસ્ફુટમ્ ।
પ્રમાણમપિ વિજ્ઞેયં ષટ્ત્રિંશદધિકં શતમ્

અધીયન્ત ઇ ત્યધ્યાયા સ્તે ચ વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ સંજ્ઞાભિધાનમાત્રાવૃત્તસમવૃત્તાર્ધસમવૃત્તવિષમવૃત્તષટ્પ્રત્યયલક્ષણાઃ ષડે વ ષડ્ભિ ર્નિબદ્ધસ્ય છન્દઃશાસ્ત્રસ્ય પ્રમાણં સંખ્યા ષટ્ત્રિંશદધિકં શતં વિજ્ઞેયમ્ ॥ 5 ॥
અથ ગણનામાહ ।
મ્યરસ્તજભ્નગૈર્લાન્તૈરેભિર્દશભિરક્ષરૈઃ ।
સમસ્તં વાઙ્મયં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યમિવ વિષ્ણુના

‘ ‘ગલઽ; ઇતિ પ્રથમાક્ષરગ્રહણમાત્રેણ ગુરુલઘુશબ્દયોર્ગ્રહણમિ ઽત્યામ્નાયઃ । એભિ ર્મયરસતજભનલગૈ ર્દશભિરક્ષરૈઃ । સમસ્ત મપિ શબ્દબ્રહ્મ વ્યાપ્તમ્ । કિમિવ । ત્રૈલોક્યમિવ । કેન । ભવગતા નારાયણેન ॥ 6 ॥
એતેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ ।
સર્વગુર્મો મુખાન્તર્લૌ યરાવંતગલૌ સતૌ ।
ગ્મધ્યાદ્યૌ જ્ભૌ ત્રિલો નો ઽષ્ટૌ ભવન્ત્યત્ર ગણાસ્ત્રિકાઃ

અસ્મિન્ છન્દઃશાસ્ત્રે સર્વે ગુરવો યસ્યાસૌ સર્વગુર્મો મગણો યથા ( _ _ _ ) । મુખાન્તર્લૌ યરૌ મુખમાદિ અંતર્મધ્યં આદૌ મધ્યે લઘૂ યયોસ્તૌ મુખાન્તર્લૌ યગણરગણૌ ( ^ _ _, _ ^ _) । અંતગલૌ સતૌ । અંતે અવસાને ગુરુલઘૂ યયોસ્તૌ સગણતગણૌ યથા ( ^ ^ _, _ _ ^) । ગ્મધ્યાદ્યૌ જ્ભૌ । ગુરુ મધ્યે આદૌ યયોસ્તૌ જગણભગણૌ યથા ( ^ _ ^, _ ^ ^) । ત્રિલો નઃ । ત્રિલઘુર્નગણો યથા ( ^ ^ ^ ) । એતે મયરસતજભના ઽષ્ટૌ ગણા ભવન્તિ વર્ણવૃત્તગણા ભવન્તીત્યર્થઃ । માત્રાગણાનાં વક્ષ્યમાણસૂત્રે વિધાનાત્ । ચતુર્ગુર્વાદીનામપિ ગણાદિસંજ્ઞા મા ભૂદિત્યાશંક્ય નિયમન્નાહ । ત્રિકા ઇતિ ત્રયઃ પરિમાણં યેષાં તે ત્રિકા ઇતિ ॥ 7 ॥
અથ માત્રાગણાનાહ ।
જ્ઞેયાઃ સર્વાન્તમધ્યાદિગુરવો ઽત્ર ચતુઃકલાઃ ।
ગણાશ્ચતુર્લઘૂપેતાઃ પંચાર્યાદિષુ સંસ્થિતાઃ

આર્યા પ્રભૃતિષુ માત્રાવૃત્તેષુ ચતુઃકલા પઞ્ચ ગણા જ્ઞાતવ્યાઃ । કથમ્ । સર્વાદિમધ્યાંતગુરવઃ સર્વે ચ તે આદિશ્ચ મધ્યં ચ અન્તશ્ચ સર્વાદિમધ્યાંતાસ્તેષુ ગુરવો યેષાં તે સર્વાદિમધ્યાન્તગુરવઃ । ચતુર્ભિર્લઘુભિરુપેતાઃ સહિતા વેદિતવ્યાઃ ॥ 8 ॥
ગુરુલઘુપરિજ્ઞાનાર્થમાહ ।
સાનુસ્વારો વિસર્ગાન્તો દીર્ઘો યુક્તપરશ્ચ યઃ ।
વા પાદાન્તસ્ત્વસૌ ગ્વક્રો જ્ઞેયો ઽન્યો માતૃકો લૃજુઃ

ઇતિ ।
સહાનુસ્વારેણ વર્તત ઇતિ સાનુસ્વારઃ । વિસર્ગાન્તઃ સવિસર્ગઃ । દીર્ઘો દ્વિમાત્રઃ । યુક્તપરઃ સંયોગપરો યો ભવતિ । ચકારાદ્વ્યંજનાંતો ઽપિ ગૃહ્યતે । પરિમિતાક્ષરમાત્રો ગણારચિતો વક્ષ્યમાણલક્ષણો વૃત્તસ્ય ચતુર્થાંશઃ પાદ સ્તસ્યા ન્તે વર્તમાનો લઘુરપિ વિભાષયા ગુરુઃ સ્યાત્ । સ ચ કવિસમયવ્યવહારાત્ દ્વિતીયચતુર્થયોરેવ પાદયોરન્તે વેદિતવ્યઃ । યથા ।
પ્રાયઃ સમાસન્નપરાભવાનાં ધિયો વિપર્યસ્તતમા ભવન્તિ ।
અસંભવે હેમમયસ્ય જન્તોસ્તથા ઽપિ રામો લુલુભે મૃગાય ॥ ઇતિ ।
તથા ચ ।
‘શ્રિયઃ પતિઃ શ્રીમતિ શાસિતું જગજ્જગન્નિવાસો વસુદેવસદ્મનિઽ; ઇત્યાદિ દૃષ્ટવ્યમ્ ।
સ ચ પ્રસ્તારે વક્રઃ સ્થાપ્ય લઘુલક્ષણમાહ । જ્ઞેયો ઽન્યો માતૃકો લૃજુઃ । અનુસ્વરાદિરહિતો અન્યો માતૃકો એકમાત્રો વર્ણો લઘુર્ભવતિ । સ ચ પ્રસ્તારે ઋજુઃ સરલઃ ॥ 9 ॥
યુક્તપરાશ્ચ ય ઇત્યનેન પ્રાપ્તે ગુરુત્વે અપવાદમાહ ।
પદાદાવિહ વર્ણસ્ય સંયોગઃ ક્રમસંજ્ઞિકઃ ।
પુરઃસ્થિતેન તેન સ્યાલ્લઘુતા ઽપિ ક્વચિદ્ગુરોઃ

વિભક્ત્યંતં પદં તસ્ય પદસ્યાદૌ વર્તમાનો યો વર્ણ સ્તસ્ય સંયોગઃ । સ ઇહ શાસ્ત્રે ક્રમસંજ્ઞો જ્ઞેયઃ । તેન ક્રમેણ પુરોવર્તિના પ્રાક્પદાંતે વર્તમાનસ્ય પ્રાપ્ત ગુરુ ભાવ સ્યાપિ લઘુતા સ્યાત્ । ક્વચિલ્લ ક્ષાનુરોધેન । નનુ ક એષઃ ક્રમો નામ સંયોગ ઉચ્યતે । પૂર્વાચાર્યાણાં પિંગલનાગપ્રભૃતીનાં કાલિદાસાદીનાં ચ કવીનાં સમયઃ પરિગૃહીતઃ । સંયોગઃ ક્રમસંયોગઃ ॥ 10 ॥
તત્ર ગ્રસંયોગેન યથા । ઇદમસ્યોદાહરણમ્ ।
તરુણં સર્ષપશાકં નવૌદનં પિચ્છલાનિ ચ દધીનિ ।
અલ્પવ્યયેન સુંદરિ ગ્રામ્યજનો મિષ્ટમશ્નાતિ

હ્રસંયોગેન યથા ।
તવ હ્રિયાપહ્રિયા મમ હ્રીરભૂત્ શશિગૃહે ઽપિ હૃતં ન ધૃતા તતઃ ।
વહલભ્રામરમેષકતામસમ્ મમ પ્રિયે ક્વ સ યેષ્યતિ તત્પુનઃ ॥
ઇતિ
નિદ્રવ્યો હ્રિયમેતિ હ્રીપરિગતઃ પ્રભ્રશ્યતે તેજસઃ
નિસ્તેજઃ પરિભૂયતે પરિભવાન્નિર્વેદમાગચ્છતિ ।
નિર્વિણ્ણઃ શુચમેતિ શોકવિવશો બુદ્ધ્યાઃ પરિભ્રશ્યતે
નિર્બુદ્ધિઃ ક્ષયમેત્યહો નિધનતા સર્વાપદામાસ્પદમ્ ॥
મમૈવ તે હૃતે । યથા ।
સ્નેહાદ્ગેહાદ્ભુજગતનયાલોકકૌતૂહલેન સ્થૂલોત્તુંગસ્તનભરલસન્મધ્યભંગાનપેક્ષાઃ ।
પૌરા નાર્યસ્તરલનયનાનન્દમુત્પાદયન્ત્યો ધાવન્તિ સ્મ દ્રુતમપહ્રિયઃ સ્રંસમાનોત્તરીયાઃ ॥ ઇતિ ।
બોધપ્રદીપે ઽપિ યથા ।
યજ્ઞૈર્યેષાં પ્રતિપદમિયં મણ્ડિતા ભૂતધાત્રી
નિર્જિત્યૈતદ્ભુવનવલયં યૈઃ પ્રદત્તં દ્વિજેભ્યઃ ।
તે ઽપ્યેતસ્મિન્ ગુરુભવહૃદે બુદ્બુદસ્તમ્ભલીલં
ધૃત્વા ધૃત્વા સપદિ વિલયં ભૂભુજઃ સંપ્રયાતાઃ ॥
શિશુપાલવધે યથા ।
પ્રાપ્તનાભિહૃદમજ્જનમાશુ પ્રસ્થિતં નિવસનગ્રહણાય । ઇતિ ।
ભ્રસંયોગેન યથા ।
શશિમુખિ ભ્રમરો ઽયં પદ્મબુદ્ધ્યા ઽ; ઽનનં તે ।
સમભિલષતિ પાતું ત્યક્તવલ્લીપ્રસૂનઃ ॥
તથા ચ ।
ભ્રમતિ ભ્રમરમારીકાનને વિપ્રમુક્તે । ઇત્યાદિ ।
વરતરુકુસુમેષુ વ્યોમગંગામ્બુજેષુ ત્રિદશકરિકટેષુ સ્વર્વધૂકુંતલેષુ ।
સ્થિતશયિતવિબુદ્ધપ્રીતિકસ્તે ભ્રમો ઽયં ભ્રમસિ ભ્રમર યેન ત્વં મુધા કેતકેષુ ॥
પદાદાવિતિ કિમ્ । અન્યત્ર મા ભૂત્ ।
ગ્રસંયોગેન યથા ।
અસમગ્રવિલોકનેન કિં તે દયિતં પશ્ય વરોરુ નિર્વિશંકા ।
ન હિ જાતુ કુશાગ્રપીતમમ્ભઃ સુચિરેણાપિ કરોત્યપેતતૃષ્ણમ્ ॥ ઇતિ
હ્રસંયોગેન યથા ।
‘આજહ્રતુસ્તચ્ચરણૌ પૃથિવ્યામિઽતિ ।
તથા ચ ।
પ્રદ્યોતસ્ય પ્રિયદુહિતરં વત્સરાજો ઽત્ર જહ્રે ।
ભ્રસંયોગેન યથા ।
કુન્દાવદાતૈર્ભવતો યશોભિઃ શુભ્રીકૃતં કિં પરમારવીર ।
અદ્યાપિ યદ્બિભ્રતિ કાલિમાનમરાતિનારીવદનોત્પલાનિ ॥ ઇત્યાદિ ।
ક્વચિદિતિ કિમ્ । સર્વત્ર મા ભૂત્ ।
ગ્રસંયોગેન યથા ।
‘મહી પાદઘાતાદ્વ્રજતિ સહસા સંશયપદમ્ ।
પદં વિષ્ણોર્ભ્રામ્યદ્ભુજપરિઘરુગ્ણગ્રહણમિઽતિ ॥
ભ્રસંયોગેન યથા ।
‘તત્ર ભ્રમત્યેવ મુધા ષડંધ્રિરિઽતિ ।
કેચિત્પાદાદાવિતિ મન્યન્તે । તદસંગતમ્ । સૂત્રોદાહરણયોર્ઘટનાભાવાત્ ।
તથાપિ ।
તરુણં સર્ષપશાકં નવોદનં પિચ્છલાનિ દધીનિ ।
અલ્પવ્યયેન સુંદરિ ગ્રામ્યજનો મિષ્ટમશ્નાતિ । ઇત્યુદાહરણમાર્યયા પ્રદર્શિતમ્ । આર્યાયાં પાદવ્યવસ્થા નાસ્તિ । પૂર્વાર્ધોત્તરાર્ધગ્રહણાત્ પૂર્વાર્ધોત્તરાર્ધમિત્યાર્યાલક્ષણં કુર્વાણો ગ્રન્થકાર એવં જ્ઞાપયતિ । તાવદાર્યાયાં પાદવ્યવસ્થા નાસ્તિ પૈંગલીયસૂત્રપાઠાચ્ચ । સ્વરા ઽર્ધઞ્ચાર્યાર્ધમિતિ । તસ્માત્પદાદાવિતિ પાઠઃ । શ્રેયાનિત્યલમિતિ પ્રસંગેન ॥ 11 ॥
અથ સંજ્ઞામાહ ।
અબ્ધિભૂતરસાદીનાં જ્ઞેયાઃ સંજ્ઞાસ્તુ લોકતઃ ।
જ્ઞેયઃ પાદઃ ચતુર્થાંશો યતિર્વિચ્છેદસંજ્ઞિતા

તદ્યથા । ચત્વારો ઽબ્ધિવેદાઃ । પઞ્ચ શરેન્દ્રિયાણિ । ષટ્ચર્તવઃ । સપ્ત સ્વરર્ષયઃ । અષ્ટૌ વસવઃ । નવ નંદરન્ધ્રાણિ । દશ દિશાઃ । એકાદશ રુદ્રાઃ । દ્વાદશાદિત્યાઃ । ત્રયોદશ વિશ્વેદેવાઃ । ચતુર્દશ ભુવનાનિ । પઞ્ચદશ તિથય ઇત્યાદિ ।
પાદલક્ષણમાહ ।
જ્ઞેયો પાદઃ ચતુર્થાંશો । વક્ષ્યમાણલક્ષણસ્ય વૃત્તસ્ય ચતુર્થાંશો ભાગઃ પાદસંજ્ઞો ભવેત્ ।
અથ યતિમાહ ।
યતિર્વિચ્છેદસંજ્ઞિતા । યતિર્વિરામાદિરાચાર્યપારંપર્યાગતા સંજ્ઞેયમધ્યાત્પદચ્છિન્નાક્ષરેષુ કર્તવ્યા । અબ્ધ્યાદિ શબ્દાદ્ધિ સાંકાઃ કૃત્વા યતિરિત્યનેન સહ સંબધ્યન્તે । ઇત્યયમર્થઃ શિષ્યન્તિ ।
તત્રાહુરાચાર્યાઃ ।
"યતિઃ સર્વત્ર પાદાન્તે શ્લોકાર્ધે તુ વિશેષતઃ ।
સમુદ્રાદિપદાન્તે ચ વ્યક્તાવ્યક્તવિભક્તિકે ॥
ક્વચિત્તુ પદમધ્યે ઽપિ સમુદ્રાદૌ યતિર્ભવેત્ ।
યદિ પૂર્વાપરૌ ભાગૌ ન સ્યાતામેકવર્ણકૌ ॥
પૂર્વાંતવત્સ્વરઃ સંધૌ ક્વચિદેવ પરાદિવત્ ।
દૃષ્ટવ્યો યતિચિન્તાયાં યદ્યાદેશઃ પરાદિવત્ ॥
[નિત્યં પ્રાક્પદસંબદ્ધાશ્ચાદયઃ પ્રાક્પદાન્તવત્ ।
પરેણ નિત્યસંબદ્ધાઃ પ્રાદયશ્ચ પરાદિવત્"] ॥
યતિઃ સર્વત્ર પાદાન્તે ।
યથા ।
શ્રિયઃ શ્રેયકપોલૌ તુ સમ્પૂર્ણેન્દુસમપ્રભૌ
પ્રતિબિમ્બં હરેર્યત્ર કસ્તૂરી મણ્ડનાયતે । ઇત્યાદિનેત્વેવં યથા ।
નમસ્તસ્મૈ મહાદેવાય શશિખણ્ડધારિણે । ઇતિ ।
શ્લોકાર્ધે તુ વિશેષતઃ ।
યથા ।
રાજસેવાં વિના ઽસ્માકં ગુણો નિષ્ફલતામગાત્ ।
અંતઃપુરપુરન્ધ્રીણાં અનર્ઘ્યામિવ મણ્ડનમ્ ॥ ઇતિ ॥
અગાદિત્યંત્યવ્યઞ્જનસ્યાંતઃપુરેણેત્યકારેણ સહ સંધિર્ન ભવતિ ।
સમાસે ઽપિ ન ત્વેવં યથા ।
સુરાસુરશિરોરત્નસ્ફુરચ્ચરણમઞ્જરી-
પિંજરીકૃતપાદાબ્જદ્વન્દ્વં વન્દામહે શિવમિતિ ।
સમુદ્રાદિપદાન્તે ચ વ્યક્તાવ્યક્તવિભક્તિકે ।
વ્યક્તવિભક્તિકે પ્રકટવિભક્તિકે । અવ્યક્તવિભક્તિકે સમાસાન્તવિભક્તિકે । તયોરુદાહરણં યથા ।
‘યક્ષશ્ચક્રે જનકતનયાસ્નાનપુણ્યોદકેષુઽ; ઇતિ ।
વ્યક્તાવ્યક્તવિભક્તિક ઇતિ યતિઃ સર્વત્ર પાદાન્ત ઇત્યનેન સહ સંબધ્યતે । વસ્ત્રીકૃતજગત્કાલં કણ્ઠેકાલં નમામ્યહમ્ ।
મહાકાલં કલાશેષં શશિલેખાશિખામણિમ્ ॥
અપિ ચ ।
નમસ્તુંગશિરશ્ચુમ્બિચન્દ્રચામરચારવે ।
ત્રૈલોક્યનગરીરંભમૂલસ્તમ્ભાય શમ્ભવે ॥
ક્વચિત્તુ પદમધ્યે ઽપિ સમુદ્રાદૌ યતિર્ભવેત્ ।
યદિ પૂર્વાપરૌ ભાગૌ ન સ્યાતામેકવર્ણકૌ ॥
યથા ।
‘પર્યાપ્તં તપ્તચામીકરકટકતટે શ્લિષ્ટશીતેતરાશાઽવિતિ ।
સમુદ્રાદાવિતિ કિમ્ । પદમધ્યયતિર્પદાન્તે મા ભૂત્ । યથા ।
‘પ્રણમત ભવબંધક્લેશનાશાય નારાયણચરણસરોજદ્વન્દ્વમાનં દહેતુઽરિતિ ॥
પૂર્વોત્તરભાગયોરેકાક્ષરત્વે તુ પદમધ્યે યતિર્દુષ્યતિ । યથા ।
‘એતસ્યાં ગણ્ડતલમમલં ગાહવે ચન્દ્રકક્ષામિતિ ।
‘એતાસાં રાજતિ સુમનસાં દામકણ્ઠાવલમ્બીઽતિ ।
‘સંતાપં મે જનયતિ નિતમ્બો ઽયમિન્દીવરાક્ષ્યાઽ; ઇતિ ।
પૂર્વાન્તવત્સ્વરઃ સંધૌ ક્વચિદેવ પરાદિવત્ ।
અસ્યાર્થઃ । યો યં પૂર્વપરયોરેકદેશઃ સ્વરસંધૌ વિધીયતે સ ક્વચિત્પૂર્વાન્તવદ્ભવતિ ક્વચિત્પરસ્યાદિવત્ ।
પૂર્વાન્તવદ્યથા ।
સ્યાદસ્થાને ઽપગતયમુનાસંગમે વા ઽભિરામા । તથા ।
જમ્ભારાતીભકુમ્ભોદ્ભવમિવ દધતઃ સાન્દ્રસિન્દૂરરેણુમ્ ઇતિ ।
પરાદિવદ્ભાવો યથા । મમૈવ વ્યાયોગે ।
યે સ્વારાતિવિદારિતાસ્યસહસૈવાભૂદ્વિભિન્નં રણે
વામાંગં કલકિંકણીફલકવન્નિસ્તૃંશવદ્દક્ષિણમ્ ।
એકં ઘાતનિપાતદત્તમિતરદ્ઘાતપ્રતીકારકૃદ્-
ધન્યઃ પશ્યતિ યુધ્યમાનમિતિ સસ્વાંગં વિમાનસ્થિતઃ ॥ ઇત્યાદિ ।
યદ્યાદેશઃ પરાદિવદ્ ।
યથા ।
‘સપ્તર્ષિહસ્તાવચિતાવશેષણ્યે ઽધો
વિવસ્વાનિઽતિ ।
આદિશબ્દાત્ ‘વિતતઘનતુષારઃ ક્ષોદશુભ્રાંશુવર્ત્મ સ્વવિરલેઽત્યાદિ ।
નિત્યં પ્રાક્પદસંબદ્ધાશ્ચાદયઃ પ્રાક્પદાન્તવત્ ।
તેભ્યઃ પૂર્વા યતિર્ન કર્તવ્યેત્યર્થઃ । યથા ।
‘સ્વાદુઃસ્વચ્છંદસલિલમિદં પ્રીતયે કસ્ય ન સ્યાદિઽતિ ।
પરેણ નિત્યસંબદ્ધાઃ પ્રાદયશ્ચ પરાદિવત્ ।
તેભ્યઃ પરા યતિર્ન કર્તવ્યેત્યર્થઃ । યથા ।
‘દુઃખં મે પ્રક્ષિપતિ હૃદયે દુઃસહસ્તદ્વિયોગઃઽ; ઇત્યાદિ સર્વમૂહ્યમ્ ॥ 12 ॥
યુક્સમં વિષમં ચાયુક્સ્થાનં સદ્ભિર્નિગદ્યતે ॥ ક્વ્ર્ક્_1.13(1) ॥
પ્રથમતૃતીયાદિકં સ્થાનં અયુક્ વિષમં દ્વિતીયચતુર્થાદિકં સ્થાનં યુક્સમમિ તિ ।
અથ વૃત્તભેદાનાહ ।
સમમર્ધસમં વૃત્તં વિષમં ચ તથા પરમ્ ॥ ક્વ્ર્ક્_1.13(2) ॥
છન્દસિ વર્તત ઇતિ । વૃત્તં વક્ષ્યમાણલક્ષણં ત્રિધા ભવતિ । સમમર્ધસમં વિષમં ચે તિ । તત્ર સમં સર્વાવયવત્વાત્સમમ્ શ્રીપ્રભૃતિ અર્ધસમમુપચિત્રાદિ વિષમં પદચતુરૂર્ધાદિ ।
એતેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ ।
અઙ્ધ્રયો યસ્ય ચત્વારસ્તુલ્યલક્ષણલક્ષિતાઃ ।
તચ્છંદશાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞાઃ સમં વૃત્તં પ્રચક્ષ્યતે

યસ્ય વૃત્તસ્ય ચત્વારો ઽપિ પાદાઃ સમલક્ષણભાજો ભવન્તિ । ત દ્વૃત્તં સમં છન્દોવિદ્ભિરાચક્ષ્યતે ।
અથાર્ધસમમાહ ।
પ્રથમાઙ્ધ્રિસમો યસ્ય તૃતીયશ્ચરણો ભવેત્ ।
દ્વિતીયસ્તુર્યવદ્વૃત્તં તદર્ધસમમુચ્યતે

યસ્ય વૃત્તસ્ય પ્રથમતૃતીયપાદૌ તુલ્યલક્ષણૌ ભવતઃ । દ્વિતીયચતુર્થૌ ચ । ત દ્વૃત્તં અર્ધસમ મુચ્યતે ।
વિષમલક્ષણમાહ ।
યસ્ય પાદચતુષ્કે ઽપિ લક્ષ્મ ભિન્નં પરસ્પરમ્ ।
તદાહુર્વિષમં વૃત્તં છન્દઃશાસ્ત્રવિશારદાઃ

યસ્ય વૃત્તસ્ય ચતુર્ષ્વપિ પાદેષુ ભિન્નમન્યાદૃશં પરસ્પરં લક્ષણં ભવતિ તદ્વિષમ મિત્યાહુરાચાર્યાઃ ।
અથ વૃત્તાનાં પાદં નિયમન્નાહ ।
આરભ્યૈકાક્ષરાત્ પાદાદ્ એકૈકાક્ષરવર્ધિતૈઃ ।
પૃથક્ છન્દો ભવેત્ પાદૈર્ યાવત્ ષડ્વિંશતિં ગતમ્

એકાક્ષરાત્પાદાદેકૈકાક્ષરવૃદ્ધ્યા પાદૈઃ છન્દઃ સ્યાત્ । કિં યાવદ્ગતં ષટ્વિંશત્ય ક્ષરમુત્કૃતિં યાવત્ ।
તદૂર્ધ્વં ચણ્ડવૃષ્ટ્યાદિદણ્ડકાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ક્વ્ર્ક્_1.18(1) ॥
ષડ્વિંશત્યાક્ષરોત્કૃતિજાતેરૂર્ધ્વં ચણ્ડવૃષ્ટિ પ્રભૃતયો દણ્ડકાઃ ભવન્તિ । શેષમિતિ પ્રકરણમ્ । તચ્ચ શાસ્ત્રાન્તરેભ્યો ઽવગન્તવ્યમ્ । ગ્રન્થગૌરવભયાત્કેદારેણાત્ર નોક્તમ્ ।
શેષં ગાથાસ્ત્રિભિઃ ષડ્ભિશ્ચરણૈશ્ચોપલક્ષિતાઃ ॥ ક્વ્ર્ક્_1.18(2) ॥
શેષં જાતિપ્રકરણાનન્તરં ત્રિપદ્યઃ ષટ્પદ્યો ગાથાઃ સ્યુઃ ।
અથ છન્દસાં જાતીરાહ ।
ઉક્તાત્યુક્તા તથા મધ્યા પ્રતિષ્ઠા ઽન્યા સુપૂર્વિકા ।
ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટુપ્ ચ બૃહતી પંક્તિરેવ ચ

ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ તથા ઽતિજગતી મતા ।
શર્કરી સાતિપૂર્વા સ્યાદષ્ટ્યત્યષ્ટી તતઃ સ્મૃતેઃ

ધૃતિશ્ચાતિધૃતિશ્ચૈવ કૃતિઃ પ્રકૃતિરાકૃતિઃ ।
વિકૃતિઃ સઙ્કૃતિશ્ચૈવ તથાભિકૃતિરુત્કૃતિઃ

ઇત્યુક્તા છંદસાં સંજ્ઞાઃ ક્રમશો વચ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
લક્ષણં સર્વવૃત્તાનાં માત્રાવૃત્તાનુપૂર્વકમ્