વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં સ્વપ્નવિધિર્નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
ક્ષીરાબ્ધેરુત્તરે પારે તપસ્યન્તં હિરણ્યમયમ્ ।
નારદો વાહિનીનાથં વિષ્ણોર્લીલાચલે મુનિઃ

દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય સંપૂજ્ય વિષ્ણુભક્તિબલાત્કૃતઃ ।
પપ્રચ્છ ભગવાન્ ભક્તેરિવ મૂર્તિમવસ્થિતમ્

પૂર્વં તુ પરમાત્માદિમૂર્તીનાં લક્ષણં તથા ।
મન્ત્રાણાં લક્ષણં ચૈવ છન્દાંસિ ચ ઋષીંસ્તથા

એવમાદીનિ ચાન્યાનિ સદ્માદીનિ યથાક્રમમ્ ।
વક્તુમર્હસિ સેનાપ યદ્યનુગ્રહભાગહમ્

વિષ્વક્સેનઃ---
શૃણુ દેવમુનિશ્રેષ્ઠ યત્ પ્રષ્ટુ(પૃષ્ટ?)મખિલં ત્વયા ।
વક્ષ્યામ્યહમશેષેણ ક્રમાદવહિતો ભવ

શ્રુતિમૂલમિદં તન્ત્રં પ્રમાણં કલ્પસૂત્રવત્ ।
પ્રમાણમિદમેવૈકમાગમેષ્વપ્યવસ્થિતમ્

આયુરારોગ્યદં નૄણાં કીર્તિશ્રીપુત્ર(ષ્ટિ?)વધનમ્ ।
પાપક્ષયં મહાપુણ્યં યોગસાધનમેવ ચ

તસ્માત્તત્રોત્તરં ભાગં નિત્યમૃદ્ધિશુભપ્રદમ્ ।
આદ્યેષ્ટકાવિધાનાદિ સર્વકામપ્રદં સદા

અથાતઃસંપ્રવક્ષ્યામિ ઇષ્ટકાલક્ષ્ણં પરમ્ ।
કર્ષણં ચ ગવાં વાસં(સો?)ભૂમિશુદ્ધિસ્તથૈવ ચ

પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં(ક્તાઃ)તન્ત્રે ઽસ્મિન્ પૂર્વભાગકે ।
અઙ્કુરાર્પણપૂર્વં તુ પૂર્વરાત્રે ઽધિવાસયેત્

પૂર્વવન્મણ્ડપં કૃત્વા ગોમયેનાનુલેપયેત્ ।
અષ્ટદ્રોણસમાયુક્તં શાલિભિઃસમલંકૃતમ્

સાધિતાઃ પૂર્વરાત્રે તુ ચતસ્રઃ પ્રથમેષ્ટકાઃ ।
શિલામયા મૃણ્મયા વા કુર્યાલ્લક્ષણસંયુતાઃ

શિલા દોષવિનિર્મુક્તાઃ વિસ્તારદ્વિગુણાયતાઃ ।
સુવિસ્તારેષ્ટકાઃ પ્રોક્તાઃ ષટ્પઞ્ચચતુરઙ્ગુલાઃ

ઉત્તમાદિક્રમાદેતાઃ વિસ્તારદ્વિગુણાયતાઃ ।
વિસ્તારાર્ધધનં પ્રોક્તં ઇષ્ટકાસ્તુ પ્રમાણતઃ

પઞ્ચગવ્યેન સંપ્રોક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય કુશૈસ્તથા ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ પ્રોક્ષયેચ્ચ કુશામ્ભસા

હૈમૈઃ કૌતુકસૂત્રં તુ બન્ધયેન્મૂલવિદ્યયા ।
વસ્ત્રૈઃ પ્રત્યેકમાચ્છાદ્ય તદગ્રે સ્થાપયેદ્બુધઃ

કલશાન્ સ્થાપયેત્ પશ્ચાત્ સવસ્ત્રાન્ સાપિધાનકાન્ ।
મધ્યુકુમ્ભં ચ સુદૃઢં પઞ્ચરત્નસમન્વિતમ્

મૂલમન્ત્રેણ કુમ્ભં તુ સાધયેત્ સાધકોત્તમઃ ।
વિદ્યેશ્વરસમાયુક્તાન્ પૂરયેત્ કલશાન્ ક્રમાત્

વારાહં નારસિંહં ચ શ્રીધરં હયશીર્ષકમ્ ।
જામદગ્ન્યં ચ રામં ચ વામનં વાસુદેવકમ્

એવં વિદ્યેશ્વરાન્ પ્રોક્તાન્ ક્રમાત્ કુમ્ભેષુ પૂજયેત્ ।
વારાહે મુક્તકં ન્યસ્ય નારસિંહે પ્રવાલકમ્

મરકતં શ્રીધરે ન્યસ્ય વૈડૂર્યં હયશીર્ષકે ।
ઇન્દ્રનીલં ન્ય સેદ્રામે માણિક્યં વામનૈઋતે

વામને પુષ્યરાગં ચ શઙ્ખં વૈ વાસુદેવકે ।
એષામલાભે સૌવર્ણં તદલાભે તુ મૌક્તિકમ્

સકૂર્ચં સાધયેદ્વિદ્વાન્ સર્વાલંકારશોભિતમ્ ।
પ્રભાતે પૂજયિત્વાથ સ્થપતિં તક્ષકૈઃ સહ

સ્થાપકો મન્ત્રયોગ્યસ્તુ સ્થપતિઃ કર્મયોગ્યકઃ ।
સાધકશ્ચેષ્ટકાસ્તત્ર સ્નાપયેન્મૂલવિદ્યયા

તતો ગન્ધાદિનાભ્યર્ચ્ય દૈવજ્ઞં પૂજયેત્તતઃ ।
આચાર્યં પૂજયેત્તત્ર હેમવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ

તક્ષકં પૂજયિત્વાથ ઇષ્ટકાધાનમારભેત્ ।
દ્વારસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે સ્થાનમેતત્ પ્રચક્ષતે

સુમુહૂર્તે ન્યસેદ્વિદ્વાન્ ઇષ્ટકાઃ પરિતઃ ક્રમાત્ ।
વિન્યસેચ્ચ ચતુર્દિક્ષુ વાસુદેવાદિવિદ્યયા

પશ્ચાચ્છિલ્પિનમલંકૃત્ય વસ્ત્રહેમાઙ્ગુલીયકૈઃ ।
તેનૈવ સહ સંસ્થાપ્ય ઇષ્ટકાશ્ચ ચતુર્દિશિ

તેષાં મધ્યે તથા ગર્તે પૂરયેદુદકેન તુ ।
શુભં વૈ દક્ષિણાવર્તં વામાવર્તમશોભનમ્

વામાવર્તે તથા કુર્યાત્ મૂલેન શતમાહુતીઃ ।
તદૈવ નવરત્નાનિ વિન્યસેદનુપૂર્વશઃ

વજ્રમૌક્તિકવૈડૂર્યશઙ્ખસ્ફટિકપુષ્યકમ્ ।
ચન્દ્રકાન્તં મહાનીલં માણિક્યં ચ ક્રમાન્ન્યસેત્

ગજદન્તે ઽથવા શઙ્ખે વલ્મીકે કર્કટાલયે ।
વૃષશૃઙ્ગે હ્રદે નદ્યાં નીર્થે વૈ પર્વતે તથા

સમુદ્રે ચ મૃદં ગૃહ્ય પૂરયેદવટં તથા ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ બ્રાહ્મણાનથ ભોજયેત્

એતદ્વિમાને પ્રથમે સર્વમેતદતન્દ્રિતઃ ।
મણ્ડપે રત્નહીનં સ્યાત્ રત્નહીનં તુ વપ્રકે(?)

એવં કૃતં ચેન્મેધાવી(?) સર્વસંપત્ સમૃદ્ધિદમ્ ।
યદ્યેવં ન કૃતં ચેત્તત્ પિશાચાદિ સમાવિશેત્

કર્તુઃ કારયિતુશ્ચાપિ મહાન્ દોષો ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન વિધાનોક્તં સમાચરેત્

યઃ પૂર્વમારભેત્ કર્મ તક્ષકૈઃ સ્થાપકૈઃ સહ ।
યજમાનુમત્યા ચ કર્ષણાદિ મહામુને

જીર્ણસ્યોદ્ધરણં વાપિ ચિત્રાદિકમથાપિ વા ।
તેનૈવ કારયેદ્વિદ્વાન્ નાન્યેન તુ કદાચન

તૈક્ષ્ણ(તક્ષ્ણા?)માનાદિ નિર્વૃત્તં તક્ષ્ણૈવ પુનરુદ્ધૃતમ્ (?) ।
તક્ષણૈ(તક્ષકે?)નૈવ કાર્યં સ્યાદિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સ્થાપકૈસ્તક્ષકૈર્ન્યસેત્ ।
મોહાદ્વા યદિ વા લોભાત્ સ્થાપકાત્તક્ષકાદૃતે

યઃ કારયીત કુર્યાદ્વા રાજરાષ્ટ્રં વિનાશયેત્ ।
એવં પરીક્ષ્ય બહુધા મતિમાન્ સાધકોત્તમઃ

પ્રશાન્તમાનસો ભૂત્વા કુર્વીતાદ્યેષ્ટકાવિધિમ્ ।
પ્રથમેષ્ટકાવસાને તુ પ્રાસાદં ચારભેત્ ક્રમાત્