વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 6

એવં સંસ્થાપનં પ્રોક્તં સંક્ષેપાચ્છૂલમુત્તમમ્ (?) ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં શૂલસ્થાપન- વિધિર્નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ॥
ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ વિષ્વક્સેનઃ---
મૃત્સંસ્કારમથો વક્ષ્યે શૃણુષ્વૈક મનાધુના (!) ।
પક્વાપક્વે(ક્વા?)દ્વિધા પ્રોક્તા ભૂસુરાદીનનુક્રમાત્

સર્વલોકા ન શંસન્તિ પ્રતિમાં દગ્ધમૃણ્મયીમ્ ।
અપક્વા પ્રતિમા શસ્તા સૈવ કાર્યા વિચક્ષણૈઃ

સુધયા નૈવ કુર્યાદ્વા નાશ્મચૂર્ણૈઃ કદાચન ।
મૃદૈવ મૃણ્મયં કુર્યાત્ યથાવર્ણાનુરૂપતઃ

બ્રાહ્મણસ્ય સિતા મૃદ્વૈ ક્ષત્રિયસ્યારુણા સ્મૃતા ।
વિશાં પીતા ભવેન્મૃદ્વૈ કૃષ્ણા શૂદ્રસ્ય કીર્તિતા

મૃદં વર્ણાનુપૂર્વ્યેણ ગૃહ્ણીયાત્ ક્ષેત્રસંભવામ્ ।
દધિસર્પિઃપયોભિશ્ચ અતસીસ્નેહસંયુતૈઃ

શર્કરા(રાં?)લોહપાષાણૈઃ ચૂર્ણં કૃત્વા તુ પૂર્વશઃ ।
સમભાગાનિ ચૂર્ણાનિ મૃત્તિકાયાં નિયોજયેત્

ખાદિરેણ કષાયેણ અર્જુનેન ચ પેષયેત્ ।
શ્રીવેષ્ટકં સજ્જરસં કુઙ્કુમં કોષ્ઠમેવ ચ

કુન્દુરુશ્ચ રસા હ્યેતે સર્વે સર્વરસાન્વિતાઃ ।
નદીસઙ્ગમતીરેષુ પુણ્યોદ્યાનેષુ વૈ પુનઃ

આદાય મૃત્તિકાં તત્ર સ્નેહચૂર્ણસમાયુતામ્ ।
માસં પર્યુષિતં કૃત્વા કારયેત્ પ્રતિમાં તતઃ

ત્રિરાત્રં પેષિતા(ચોષિતા?)સા તુ શિલામયસમા ભવેત્ ।
મૃત્સંસ્કારં મયા પ્રોક્તં તેનૈવ પ્રતિમાં ક્રમાત્

કારયેત્ સુદૃઢં સમ્યક્ શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા ચ શિલ્પિના ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગસમાયુક્તાં પ્રતિમાં સુમનોરમામ્

નવામ્બરં તુ સુસ્નિગ્ધં પ્રતિમોપરિ વેષ્ટયેત્ ।
તસ્યોપરિ લિખેત્ સ્નિગધં વર્ણાનુક્રમણેન તુ

અતસ્તત્સંપ્રવક્ષ્યામિ વર્ણાનુક્રમણ ક્રમાત્ ।
શ્વેતં પીતં તથા રક્તં હરિતં કૃષ્ણમેવ ચ

પઞ્ચવર્ણા ઇમે પ્રોક્તાઃ પૃથિવ્યાદ્યધિદેવતાઃ ।
ઉત્તમા ધાતુજા પ્રોક્તા મધ્યમા વૃક્ષસંભવા

સંયોગજાવરા જ્ઞેયા ત્રિવિધો વર્ણસંગ્રહઃ ।
વર્ણં ચાપ્યનુવર્ણં ચ સંકરં ચ તથૈવ ચ

ત્રિવિધો વર્ણસંયોગઃ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્નુચ્યતે મયા ।
વર્ણા ઇત્યુચ્યતે શુદ્ધા રાજવાર્તાદિનાકરોત્(?)

અનાક(કા?)રેષુ યે વર્ણાઃ પ્રાયઃશુદ્ધિવિવર્જિતાઃ ।
અનુવર્ણા ઇમે પ્રોક્તાઃ સંકરાન્ કથયામ્યહમ્

શુક્લો રક્તશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ નીલશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ ।
શઙ્ખગોક્ષીરવર્ણાભઃ શુક્લ ઇત્યભિધીયતે

હરિતશ્ચૈવ પીતશ્ચ પીતવર્ણો દ્વિધા ભવેત્ ।
મનઃશિલા હરીતાલો હરિતઃ સંપ્રકીર્તિતઃ

હરિદ્રાકુઙ્કુમાભસ્તુ પીત ઇત્યભિધીયતે ।
તતસ્તુ શ્યામવર્ણશ્ચ કૃષ્ણવર્ણો દ્વિધા મતઃ

દૂર્વામરકતાભસ્તુ ઇન્દ્રનીલનિભો ઽપરઃ ।
શુક્લેન મિશ્રિતો રક્તો હરિરિત્યભિસંજ્ઞિતઃ

શુક્લેન મિશ્રિતઃ પીતો ગૌર ઇત્યભિધીયતે ।
રક્તેન મિશ્રિતમપિ કપિલં પરિભાશિતમ્

શુક્લેન મિશ્રિતઃ કૃષ્ણો ધૂમ્ર ઇત્યભિસંજ્ઞિતઃ ।
પીતેન મિરિતઃ કૃષ્ણ કાલ ઇત્યભિસંજ્ઞિતઃ

પીતકૃષ્ણયુતઃશુક્લો ગૌર ઇત્યભિધીયતે ।
પીતરક્તયુતઃશુક્લઃ કર્બુરઃ સમુદાહૃતઃ

પીતકૃષ્ણયુતો વર્ણો હરિવર્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
એવં સંકરતો વર્ણઃ તત્કાલં સ્થીયતે દૃઢમ્

યન્નિભા કથિતા મૂર્તિઃ તન્નિભં વર્ણયોજનમ્ ।
અદૃષ્ટદેશસંભૂતા મધ્યમા કાલસંભવા

એવં વર્ણવિભાગસ્તુ ક્રમશઃ પરિકીર્તિતઃ ।
વાસુદેવં સંકર્ષણં પ્રદ્યુમ્નં ચનિરુદ્ધકમ્

કલૌ યુગે શચીનાથ શ્યામવર્ણેન કારયેત્ ।
તદ્બિમ્બં શુભદં ઋદ્ધિં(વિદ્ધિ?)રાજરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કલૌ શ્યામેન કારેયત્ ।
અન્યથાશુભમાપ્નોતિ રાજરાષ્ટ્રવિનાશકૃત્