વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્ર વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં શિલાસંગ્રહણવિધિર્નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ॥
પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃસંપ્રવક્ષ્યામિ શૂલસ્થાપનમુત્તમમ્ ।
સ્થાપયેત્ પ્રતિમાશૂલં રત્નન્યાસસ્ય ચો(સ્તથો?)પરિ

ખદિરાદીનિ ગૃહ્ણીયાત્ યાજ્ઞિકાનિ વિશેષતઃ ।
તલ્લક્ષણં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ પૂર્વં શચીપતે

પઞ્ચોત્તરદ્વિપઞ્ચાશત્ સપાદં(અઙ્ગુલં?)શૂલમુચ્પતે ।
રહિતં વૃક્ષદોષૈસ્તુ મિતમઙ્ગુલિભિઃ ક્રમાત્

દ્વિષટ્કદ્વ્યઙ્ગુલયુતં મુખં પ્રોક્તં પ્રમાણતઃ ।
ભાગઃ સપાદકં વા સ્યાદધસ્તાત્ સપ્તવિંશતિઃ

નાભેરધોમુખં પ્રોક્તમર્ધાઙ્ગુલિસમાયુતમ્ ।
ઊરુદણ્ડસ્ય ચાયામઃ પઞ્ચવિંશાઙ્ગુલો ભવેત્

ભાગઃસપાદં જાનુઃ સ્યાત્ જઙ્ઘા ચોરુસમાયુતા ।
ગોલકદ્વયમુદ્દિષ્ટમધસ્તાદ્દ્વ્યન્તરં તથા

વક્ષોદણ્ડસ્ય વિસ્તારઃ પઞ્ચવિંશાઙ્ગુલો ભવેત્ ।
કટિદણ્ડસ્ય વિસ્તારઃ ષોડશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે

આયામો બાહુદણ્ડસ્ય પઞ્ચવિંશાઙ્ગુલો ભવેત્ ।
આયામો ઽપરબાહ્વોસ્તુ ભવેત્ સપ્તદશાઙ્ગુલમ્

મણિબન્ધઃ કલાયામો બન્ધકાન્ પ્રતિમસ્કરમ્ ।
આયામો મધ્યમાઙ્ગુલ્યાં પઞ્ચાઙ્ગુલ ઇતિ સ્મૃતઃ

એતત્પ્રમાણં શૂલં સ્યાત્ ઉક્તમન્યન્નિરીક્ષ્યતે(તુ?) ।
દેવીનાં તુ શચીનાથ શૂલાનુક્તાન્ પ્રયોજયેત્

શિલ્પશાસ્ત્રાનુસારેણ કારયેચ્છૂલલક્ષણમ્(મુત્તમમ્?) ।
શૂલમૃત્પટરજ્વાદિજીર્ણં ચેત્તુ શચીપતે

પુનરન્યત્ સમુત્પાદ્ય પૂર્વોક્તેનૈવ કારયેત્ ।
હીનાધિકં ન કર્તવ્યં જીર્ણદણ્ડવદાચરેત્

એવમેતન્મયા પ્રોક્તં, જીર્ણોદ્ધારણકર્મણિ ।
યુક્ત્યા યુક્તિવિશેષેણ ક્રિયતે ઽસ્મિન્નતન્દ્રિતૈઃ

શૂલાધિવાસનાદીનિ પ્રવક્ષ્યામિ શચીપતે ।
શૃણુષ્વૈકાગ્રચિત્તેન વિવિક્તેન મયાધુના(?)

પ્રાસાદસ્યાગ્રતઃ કુર્યાત્ મણ્ડપં ચતુરશ્રકમ્ ।
ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં ચતુસ્તોરણભૂષિતમ્

વિતાનવસ્ત્રસંછન્નમલંકારૈરલંકૃતમ્ ।
પઞ્ચોત્તરશતં હસ્તં વિસ્તારં તાવદેવ તુ

તન્મધ્યે વેદિકાં કૃત્વા દશતાલપ્રમાણતઃ ।
દશહસ્તં ભવેદ્વાપિ દ્વાદશં વા શચીપતે

તન્મણ્ડપં(દ્વેદિકાં?)ત્રિધા કૃત્વા મધ્યે વેદિં તુ કારયેત્ ।
દશતાલવિહીનેન (પ્રમાણેન) કારયેદ્વેદિમુત્તમામ્

તાલદ્વયોચ્છ્રિતાં વેદિં દર્પણોદરસંનિભામ્ ।
વેદિકાં ક્રમશઃ કૃત્વા સમ્યક્કુણ્ડાનિ કલ્પયેત્

ચતુસ્તાલં ત્રિતાલં વા દૂરીભૂતાનિ સર્વશઃ ।
વેદિકાયાં તુ પરિતઃ ચતુરશ્રાદિ કલ્પયેત્

સ્થણ્ડિલે વા પ્રકર્તવ્યં શૂલસ્થાપનકર્મણિ ।
કૃત્વૈવં મણ્ડપં સમ્યક્ પ્રપાં વાસ્મિન્ સમાચરેત્

અઙ્કુરાર્પણપૂર્વં તુ સ્થાપયેચ્છૂલમુત્તમમ્ ।
શુલાદિ દેવદેવીત્વાપ્યૂહં કૃત્વા ક્રમેણ તુ

ત્રિરાત્રમેકરાત્રં વા જલવાસં પ્રકલ્પયેત્ ।
જલાધિવાસનં ગુહ્યં શૃણુ શક્ર શચીપતે

નદ્યાં વાથ તટાકે વા નિર્ઝરે વા શચીપતે ।
સમુદ્રગામિની નદ્યાં(?)જલવાસં સમાચરેત્

તસ્મિન્મનોરમે તીરે સંસ્થાપ્ય હરિમવ્યયમ્ ।
શૂલમધ્યે હરિં ધ્યાત્વા સાધકઃ પરમાર્થવિત્

કેવલં લોહબિમ્બં વા સ્થાપયેત્ સાધકોત્તમઃ ।
અર્ઘ્યપાદ્યાદિનાભ્યર્ચ્ય ન્યાસકર્મ સમારભેત્

અષ્ટાક્ષરં મહામન્ત્રં જ્ઞાત્વા મન્ત્રવિચક્ષણઃ ।
ન્યાસં કૃત્વા સ્વદેહે તુ પશ્ચાદ્દેવે ન્યસેત્ ક્રમાત્

સૃષ્ટિન્યાસં ન્યસેત્તસ્મિન્ સંહારં ન સ્મરેદિહ ।
ષડક્ષરં ન્યસેદ્ધીમાન્ સ્થિતિન્યાસં ન્યસેત્ ક્રમાત્

દેવાગ્રે તુ તતો ભૂમિં ગોમયેનાનુલેપયેત્ ।
તન્મધ્યે શાલીનાસ્તીર્ય ચાષ્ટપત્રાબ્જકં લિખેત્

પઞ્ચગવ્યં ન્યસેન્મધ્યે કર્ણિકાયાં શચીપતે ।
પૂર્વે ગન્ધોદકં ન્યસ્ય દક્ષિણે પુષ્પતોયકમ્

પશ્ચિમે નાલિકેરામ્ભઃ ચોત્તરે તુ કુશોદકમ્ ।
આગ્નેય્યાં દધિ વિન્યસ્ય નૈઋતે ક્ષીરમેવ ચ

વાયવ્યે મઙ્ગલોદં તુ ઐશાને તુ યવોદકમ્ ।
એવં તુ નવકં ચાબ્જમધ્યે સંસ્થાપયેત્ ક્રમાત્

પદ્મસ્ય પરિતશ્ચાષ્ટૌ લોકપાલાન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
પ્રત્યેકં કલશસ્યાન્તઃ તોયં સંસ્થાપયેત્ક્રમાત્

નવવસ્ત્રૈશ્ચ સંછાદ્ય કલશાનાં તથોપરિ ।
પ્રત્યેકૈકં ત્રિભિર્વાપિ નવવસ્ત્રં શચીપતે

પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ સ્વસ્તિસૂક્તં તથોચ્ચરેત્ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય સ્વનામ્ના મન્ત્રવિત્તમઃ

સ્મરન્ નારાયણં પશ્ચાત્ સ્નાપયેત્ ક્રમયોગતઃ ।
પઞ્ચગવ્યાદિકલશાન્ પૂર્વવત્ પરમેષ્ઠિના

પુષ્પમાલ્યૈરલંકૃત્ય ચિત્રવસ્ત્રૈસ્તુ વેષ્ટયેત્ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય સ્મરન્ નારાયણં પ્રભુમ્

જલમધ્યે પ્રપાં કૃત્વા વિતાનૈરુપશોભિતામ્ ।
સપ્તહસ્તસમાં વાપિ પઞ્ચહસ્તસમાં તુ વા

દર્ભસૂત્રૈસ્તુ સંવેષ્ટ્ય પુનર્માલ્યૈસ્તુ વેષ્ટયેત્ ।
ચતુર્હસ્તં તુ દેવેન્દ્ર વિસ્તારાયામતાદૃશમ્(તઃ સમમ્?)

દર્ભમાલાસમાયુક્તં મુક્તાદામૈરલંકૃતમ્(મભિરન્વિતમ્?) ।
પુષ્પમાલ્યૈરલંકૃત્ય પતાકૈરુપશસોભિતમ્

એવં પ્રપામલંકૃત્ય તન્મધ્યે ચાસનં ન્યસેત્ ।
ચતુષ્પાદસમાયુક્તં કાષ્ઠાસનમનુત્તમમ્

તન્મધ્યે દેવમાવાહ્ય ક્ષીરાર્ણવમનુસ્મરન્ ।
શાયયેત્તુ શચીનાથ મૂર્તિમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

પ્રાક્શીર્ષં વા[પિટદેવેન્દ્ર દક્ષિણે વાથ શાયયેત્ ।
પઞ્ચોપનિષદં જ્ઞાત્વા આચાર્યસ્તન્ત્રપારગઃ

પુરુષેણ તતો ગન્ધપુષ્પાદ્યૈરર્ચયેદ્ધરિમ્ ।
લોકપાલાષ્ટકલશાન્ દેવસ્ય પરિતો ન્યસેત્

સ્વનામ્ના પૂજયેત્ સર્વાનિન્દ્રાદિક્રમયોગતઃ ।
પ્રણવાદિનમોન્તેન ઘણ્ટાશબ્દસમન્વિતમ્

ગન્ધા(અર્ઘ્યા?)દિદીપપર્યન્તં સાધકઃ પરમાર્થવિત્ ।
તાં પ્રપાં પરિતશ્ચાષ્ટદિગ્બલિં કારયેત્ ક્રમાત્

અનેન લોકપાલાંસ્તુ સ્મરંસ્તન્ત્રવિદાં વરઃ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય ઉક્તમન્યેન (ન્યચ્ચ?)કારયેત્

શચીપતે મયા પ્રોક્તો જલવાસવિધિઃ ક્રમાત્ ।
અપરે ઽહનિ દેવેન્દ્ર અપરાહ્ણે સમાહિતઃ

જલાદુત્તીર્ય તન્ત્રજ્ઞઃ શઙ્ખભેર્યાદિભિઃ સહ ।
સંપૂજયેત્તયો દેવમલંકૃત્ય સ્રગાદિભિઃ

મણ્ડપેશાનભાગે તુ સ્થાપયેત્ સ્નાનમણ્ડપે ।
સ્નપનં વિધિવત્ કૃત્વા ગન્ધાદ્યૈરર્ચયેત્ ક્રમાત્

ઉત્તરે ઽસ્મિન્ મયા પ્રોક્તં તન્ત્રે તુ સ્નપનં ક્રમાત્ ।
તત્ક્રમં સ્નાપયિત્વા તુ કલ્પયેચ્છયનં ક્રમાત્

શયનં કલ્પયિત્વા તુ શાયયેચ્છૂલસંચયમ્ ।
તન્મધ્યે દેવશૂલં તુ દેવીશૂલં તુ પાર્શ્વયોઃ

વસ્ત્રૈઃ સંછાદયેચ્છૂલાન્ ગન્ધપુષ્પૈઃ સમર્ચયેત્ ।
સૂક્તેન પુ(પૌ?) રુષેણૈવ સૃષ્ટિન્યાસં તતો ન્યસેત્

સંહારો નેષ્યતે તસ્મિન્ તત્વાનિ વિનિયોજયે ।
મૂલપ્રકૃતિમહદહઙ્કારાકાશવાયુવહ્ણિવારિવસુન્ધરાવાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થશ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણમનઃપ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાનજીવાઃ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ ।
એવં તત્ત્વાનિ વિન્યસ્ય તન્નામાનિ નિયોજયેત્

તતસ્તુ વેદિકાયાં તુ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ ।
સ્થાપયેત્ પૂર્ણકુમ્ભાંસ્તુ ધાન્યરાશૌ સમાહિતઃ

વરાહાદીન્ સમભ્યર્ચ્ય સ્વનામ્નાષ્ટદલે(ઘટે) ષુ ચ ।
નેષ્યતે વેદિકાયાં તુ બ્રહ્મકુમ્ભાધિવાસનમ્

ન્યાસભેદાનિ સર્વાણિ અનુક્તં ન સ્મરેદિહ ।
અર્ઘ્યપાદ્યાદિનાભ્યર્ચ્ય સ્મરન્નારાયણં હરિમ્

વાસુદેવાદિમૂર્તીનાં પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ ।
કુણ્ડે વા સ્થણ્ડિલે વાપિ જુહુયુર્મૂર્તિપાઃ પૃથક્

સમિદાજ્યેન ચરુણા અષ્ટોત્તરશતં ક્રમાત્ ।
મધુના પયસા દધ્ના હૂયતેન (જુહુયાચ્ચ?) ઘૃતેન ચ

સૂક્તેન પૌરુષણૈવ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ ।
કુણ્ડે કુણ્ડે તુ કર્તવ્યં (કુર્યાચ્ચ?) પ્રત્યેકં ષોડશાહુતીઃ

પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા હોમમસ્મિન્ સમાપયેત્ ।
પાયસં કૃસરં ગૌઌયં દેવેશાય નિવેદયેત્

શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષં તસ્મિન્ કાલે નિયોજયેત્ ।
રક્ષાર્થં હવિષાસ્ત્રેણ ચાષ્ટદિગ્બલિમાચરેત્

ઘણ્ટાશબ્દસમોપેતં શઙ્ખદુન્દુભિ ઘોષયેત્ ।
તતસ્તુ નવવસ્ત્રૈશ્ચ વેષ્ટયેદુપરિ ક્રમાત્

ગન્ધપુષ્પં વિનિક્ષિપ્ય પ્રણમ્યાઞ્જલિમુદ્રયા ।
રાત્રિશેષં નયેત્ ગેયનૃત્તવીણાદિભિઃ ક્રમાત્

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યામાચાર્યઃ સ્નાનમાચરેત્ ।
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રં ક્રમાત્ કૃત્વા વસ્ત્રાલંકારભૂષિતઃ

મૂર્તિપૈઃસહ ચોત્થાય શૂલમૂલમનુસ્મરન્ ।
અર્ઘ્યપાદ્યાદિનાભ્યર્ચ્ય હાવિરસ્મિન્ન (સ્મૈપ્ર?) દાપેયત્

વેશ્વમપ્રદક્ષિણં કુર્વન્ ગર્ભાગારં પ્રવેશયેત્ ।
આચાર્યઃ સ્થાપયેચ્છૂલં તતસ્તુ પરમેષ્ઠિના

દેવીશૂલં તુ સંસ્થાપ્ય સ્વનામ્નાસ્મિન્ શ્રિયાદિના ।
વેદાન્ સસ્વરમુદ્ધૃત્ય કાલે તસ્મિન્ સમુચ્ચરેત્

વારાહાદીનિ ચાવાહ્ય શૂલાગ્રે સેચયેત્ ક્રમાત્ ।
આસનં ચ તતઃ પુંસા વિશ્વેન શયનં તતઃ

નિવૃત્યા યાનકં ચાપિ સિઞ્ચેત્તન્મૂર્ધ્નિ(ર્તિ?) ધારકઃ ।
મૂર્ધાદિપાદપર્યન્તં વારાહાદીનનુક્રમાત્

વિન્યસેચ્છૂલ (લં?) દેહે તુ સ્વનામ્ના ચ પૃથક્પૃથમ્ ।
સહૈવ સ્થાપયેચ્છૂલં શ્રીપુષ્ટ્યોર્દેવપાર્શ્વયોઃ

ચિત્રાર્ધં શેલદારુભ્યાં સાઙ્ગોપાઙ્ગસમાયુતમ્ ।
કારયેત્ પ્રતિમાં તત્ર સ્થાપયેચ્છૂલવત્ પુરા

વસ્ત્રં તત્ર નવં સ્નિગ્ધં નીલરોમાદિવર્જિતમ્ ।
સંગૃહ્ય પ્રણવેનૈવ છાદયેત્ પ્રતિમોપરિ

વર્ણં તત્કારયેદ્વિદ્વાન્ યદ્યત્ પૂર્વાનુરૂપતઃ ।
પુનઃસંસ્થાપનં કૃત્વા સ્થાપનાશાસ્ત્રતઃ ક્રમાત્

શૂલમસ્થિમવેત્તસ્મિન્ રજ્જુસ્તત્ર સિરા ભવેત્ ।
મૃણ્માસં ત્વક્પટં તત્ર શરીરવદિદં સ્મૃતમ્

યથા શરીરે સંકલ્પ્ય ચતુષ્ષષ્ટિ સિરાસ્તથા ।
નારિકેલે(લ?)ત્વચઃસારં ગૃહ્ણીયાદ્રજ્જુકર્મણિ

શૂલે પાશાઃ પ્રકર્તવ્યાઃ તત્કર્મકશલૈઃ શુભૈઃ ।
એવં રજ્જુમયં કૃત્વા સર્વાઙ્ગેષુ સુવેષ્ટયેત્

સંક્ષેપાત્ કથિતં રજ્જુબન્ધનં પરમં શુભમ્ ।
એવં કૃત્વા યથાન્યાયં શૂલસ્થાપનમુત્તમમ્

આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાત્ ધનૈઃકનકકુણ્ડલૈઃ ।
શિલ્પિનં પૂજયેત્ પશ્ચાત્ તથૈવ નવવસ્ત્રકૈઃ

દૈવજ્ઞં પૂજયેત્ પૂર્વં વસ્ત્રહેમાઙ્ગુલીયકૈઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ પશ્ચાત્ વૈષ્ણવાન્ વેદપારગાન્