વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 4

તથૈવ શિલ્પિનં પૂજ્ય શિલાગ્રહણમારભેત્ ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં દારુસંગ્રહણવિધિર્નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ વિષ્વક્સેનઃ---
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શિલાગ્રહણમુત્તમમ્ ।
દ્વિવિધા તુ શિલા ગ્રાહ્યા પર્વતેષુ ધરાસુ ચ

પર્વતાન્ પ્રથમં વક્ષ્યે યેષુ શૈલેષુ ગૃહ્યતે ।
ત્રિકૂટો હેમકૂટશ્ચ કૈલાસો ગિરિસત્તમઃ

મન્દરો માલ્યવાંશ્ચૈવ નિષધો નીલપર્વતઃ ।
મેરુઃ સહ્યશ્ચ વિન્ધ્યશ્ચ કિષ્કિન્ધો ગિરિસત્તમઃ

વેઙ્કટો દર્દરશ્ચૈવ શ્રીગિરિશ્ચિત્રકૂટકઃ ।
એવંભૂતાન્ સમન્વીક્ષ્ય પુરતઃ પ્રણમેત્ સદા

પત્રં પુષ્પં સમાદાય નિક્ષિપેદ્ગિરિમૂલકે ।
નમસ્કૃત્ય હરિં ધ્યાત્વા પર્વતં પાપનાશનમ્

અધિવાસનાનિસર્વાણિ(કર્માણિ?)અસ્મિન્ પૂર્વવદાચરેત્ ।
ભૂગતા યાઃ શિલાઃ પ્રોક્તાઃ તાસાં લક્ષણમુચ્યતે

વારુણી ચૈવ માહેન્દ્રી આગ્નેયી વાયવી તથા ।
ચતુર(ચતસ્ર?)સ્તુ શિલાઃ પ્રોક્તાઃ તાસાંલક્ષણમુચ્યતે

યા પુષ્પવનસંકીર્ણા જલાશયસમાયુ(વૃ?)તા ।
સા ક્ષિતિર્વારુણી જ્ઞેયા શિલા તત્ર તુ વારુણી

યસ્યાશ્ચોત્તરસંસ્થાયાઃ વ્રીહિક્ષેત્રં તુ દક્ષિણે ।
પશ્ચિમે ક્ષીરવૃક્ષાશ્ચ સા માહેન્દ્રી પ્રકીર્તિતા

પલાશાઃ ખદિરા વૃક્ષાઃ કાશ્મર્યઃ પુષ્પર્(-યશ્ચૈવ?)દક્ષિણે ।
તિત્તિર્યશ્ચ કપોતાશ્ચ ગૃધ્રાશ્ચૈવ વસાશનાઃ

ભ્રમરાશ્ચ વરાહાશ્ચ દૃશ્યન્તે યત્ર સન્તતમદ્મ્ ।
તોયમન્તર્ગતાં(તં?)સ્વલ્પાં(લ્પં?)તામાગ્નેયીંપ્રચક્ષતે

બિલ્વશ્લેષ્માતકાકીર્ણા તથા સ્નુહિવિભીતકે ।
સૃગાલા યત્ર દૃશ્યન્તે તથૈવ મૃગતૃષ્ણિકા

તૃણોદકવિહીના ચ શર્કરોષરસંયુતા ।
વાયવી સા ક્ષિતિઃ પ્રોક્તા શિલાં તત્ર તુ વર્જયેત્

નદીતીરે હ્રદતટે લવણોદપરિપ્લુતે ।
ગ્રામમધ્યે શ્મશાને ચ તથા ચૈવ ચતુષ્પથે

અમેધ્યભૂમૌ વલ્મીકે ઊષરે શવદૂષિતે ।
વાયુસૂર્યાગ્નિદગ્ધે ચ ન ગ્રાહ્યાસ્તુ શિલાઃસદા

વર્જિતાભિઃ શિલાભિર્યઃ પ્રતિમાં લોભમોહિતઃ ।
કુર્યાદ્વા કારયેદ્વાપિ તસ્ય સ્યાદાભિચારિકમ્

પ્રમિમાર્થં તુ નિર્ગચ્છેદાચાર્યઃ શિલ્પિભિઃસહ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વાદૌ તૈઃ કૃત્વા સ્વસ્તિવાચનમ્

અયઃ કુઠાદિસંગૃહ્ય પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ ।
નિર્ગતસ્તુ શિલાં પશ્યેત્ તદા પ્રભૃતિ નિત્યશઃ

પ્રતિમાકર્મ કુર્વીત તત્કર્માન્તં હવિષ્યભુક્ ।
દારુસંગ્રહણાધ્યાયે સંપ્રોક્તં ચાધિવાસનમ્

તસ્મિન્ સર્વં પ્રયોક્તવ્યં વિશેષં કથયામિ તે ।
શિલ્પિભિશ્ચ ભુવં ખાત્વા શિલાં પશ્યેત્ સમાહિતઃ

દક્ષિણોત્તરમાયામં તથા વૈ પૂર્વપશ્ચિમમ્ ।
શાન્તિદા દક્ષિણગ્રીવા પૂર્વગ્રીવાજયપ્રદા

શ્રીકરી પશ્ચિમગ્રીવા કર્તુર્ભવતિ નિત્યદા ।
પુષ્ટિદા ચોત્તરગ્રીવા કોણં તુ પરિવર્જયેત્

ઉત્પાટ્યમાને દૃશ્યન્તે સ્ફુલિઙ્ગા યત્ર ચાગ્નિવત્ ।
નાદાશ્ચ કાંસ્યઘણ્ટાવચ્છિલાયાશ્ચ શિરો મતમ્

કાંસ્યવન્મધ્યભાગે તુ મૂલે વૈ કાંસ્યતાલવત્ ।
ધ્વનિર્યસ્યાઃ શિલાયાસ્તુ સા પુમાનિતિ કીર્તિતા

તસ્માત્કિઞ્ચિદ્વિહીના તુ છિદ્રાયાશ્ચ ધ્વનિર્ભવેત્ ।
સા શિલા સ્ત્રીતિ વિજ્ઞેયા તદ્ધીના સ્યાન્નપુંસકમ્

પુલ્લિઙ્ગે પ્રતિમા પ્રોક્તા સ્ત્રીલિઙ્ગે પાદપીઠિકા ।
રત્નન્યાસાદધસ્તાત્તુ નપુંસકમુદાહૃતમ્

તત્ર ગર્ભં પરીક્ષેત છેદને ભેદને ઽપિ ચ ।
મણ્ડલા યત્ર દૃશ્યન્તે તત્ર ગર્ભં વિનિર્દિશેત્

માઞ્જિષ્ઠવર્ણસદૃશે દર્દુરસ્તત્ર સંભવે ।
પીતકે મણ્ડલે ગોષ્ણા (ગોધા?)કૃષ્ણે કૃષ્ણાહિરેવ ચ

કપિલે મૂષિકઃ પ્રોક્તઃ કૃકલાસસ્તથારુણે ।
ગુલવર્ણે તુ પાષાણઃ કર્બુરેગૃહગૌલિકા

કુ(અ?)મ્ભઃ કૃપાણસદૃશે વાલુકાઃ પદ્મસંનિભે ।
વિચિત્રે વૃશ્ચિકો જ્ઞેયો નીલપીતે પતઙ્ગકઃ

મધુવર્ણે તુ ખદ્યોતઃ મણ્ડલે નિર્દિશેદ્બુધઃ ।
ગર્ભદર્શનદોષાંસ્તુ પુનર્વક્ષ્યે યથાતથમ્

દર્દુરે સ્યાદનારોગ્યં ગોધાયાં દુર્ગતો(તિઃ?) ભવેત્ ।
વિષેણ મ્રિયતે સર્પે અનપત્યસ્તુ મૂષિકે

કૃકલાસે ય(ત?)થાલ્પાયુઃ પાષાણે ઽશનિના વધઃ ।
ગૌલિકાયાં ધનાપાયો જલે વૈ ગર્ભનાશનમ્

સિકાતાસુ જલાભાવો વૃશ્ચિકે કલહસ્તથા ।
શલભે રાષ્ટ્રનાશઃ સ્યાત્ ખદ્યોતે ચ કુલક્ષયઃ

તસ્માદ્યત્નાત્ પરીક્ષેત નિત્યં ગર્ભમતન્દ્રિતઃ ।
ગર્ભેણ સહિતાં લોભાત્ પ્રતિમાં કુરુતે યદિ

તન્મણ્ડલાધિપો રાજા કારકઃ સ્થાપકસ્તથા ।
ઉન્મૂમિલા ભવન્ત્યેતે તસ્માદ્ગર્ભં વિશોધયેત્

મણિજા લોહજાશ્ચૈવ દારુજા વા શચીપતે ।
ગર્ભાગર્ભમવેક્ષેત નિત્યં વૃદ્ધિશુભપ્રદા

અસ્મિન્ તન્ત્રોત્તરે ભાગે પ્રમિમાલક્ષણં ક્રમાત્ ।
નારદસ્ય(દાય?)મયા પ્રોક્તં ગુહ્યાદ્ગુહ્યમનુત્તમમ્

તસ્માત્પૂર્વોત્તરં જ્ઞાત્વા પ્રમિમાં કારયેત્ક્રમાત્ ।
એવં શૈલવિધિઃ પ્રોક્તઃ સારાત્સાર અનુત્તમઃ