વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં મણ્ડપાદિલક્ષણવિધિર્નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ દારુસંગ્રહણં પરમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા તુ આચાર્યઃશુદ્ધમાનસઃ

આચાર્યઃસમલંકૃત્ય નવવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ ।
યજમાનઃ શચીનાથ શુદ્ધાન્તઃકરણઃશુચિઃ

શિલ્પિનં પૂજયિત્વા તુ ગન્ધપુષ્પામ્બરાદિભિઃ ।
વૈષ્ણવાન્ સમલંકૃત્ય ભોજનાચ્છાદનાદિભિઃ

કુઠારાદીનિ સંગૃહ્ય વૈષ્ણવૈઃસહ મન્ત્રવિત્ ।
શુચિર્નવામ્બરધરઃ સોત્તર્યો(?)ષ્ણીષવાન્ ક્રમાત્

નિર્ગચ્છેદ્વૃક્ષમાસાદ્ય શિલ્પિભિઃસહ સાધકઃ ।
અષ્ટાક્ષરં મહામન્ત્રં જપ્ત્વા ચાષ્ટોત્તરં શતમ્

કુશહસ્તઃ પ્રણમ્યાથ દારું પશ્યેત્ સમાહિતઃ ।
શુચૌ તલે વિવિક્તે તુ કેશાઙ્ગારવિવર્જિતે

સ્થાપિતં વૃક્ષમુદ્વીક્ષ્ય તં પ્રણમ્ય હરિં સ્મરન્ ।
તદ્વૃક્ષં મનસા ગૃહ્ય કણ્ટકં પરિવર્જયેત્

કાર્તિક્યાદ્યષ્ટમાસેષુ દારુસંગ્રહમુત્તમમ્ ।
ઉક્તકાલે મહાપ્રાજ્ઞો નિરીક્ષ્ય શુભવૃક્ષકમ્

કણ્ટકાત્ ખદિરં ગ્રાહ્યમસારં પરિવર્જયેત્ ।
વૃક્ષાનુક્રમણં વક્ષ્યે સંક્ષેપાત્ સારમુત્તમમ્

ખદિરો દેવદારુશ્ચ બદરી ચન્દનદ્વયમ્ ।
શિંશુપા રાજવૃક્ષશ્ચ બિલ્વયૂપવનસ્તથા

મધુકો લોહિતશ્ચૈવ સ્વન્દનસ્વન્દકસ્તથા ।
તુમ્બકં ચૈવ શામલ્યં શાલવૃક્ષસ્તથૈવ ચ

અસનો વકુલશ્ચૈવ શિરીષામલકસ્તથા ।
સર્વે ચ યાજ્ઞિકા વૃક્ષાઃ પ્રતિમાર્થમુદાહૃતાઃ

સારવન્તશ્ચ યે ચાન્યે કૃમિકીટવિવર્જિતાઃ ।
દગ્ધો ઽગ્નિના સ્વયં શુષ્કઃ પતિતશ્ચ સ્વયં તથા

તથા ચાશનિનાર્ દધઃ સ્ફુટિતો ભિન્ન એવ ચ ।
દક્ષિણપ્રવણશ્ચૈવ વર્જિતા અન્યદેશજાઃ

સંકલ્પ્ય પ્રતિમામેકાં શિલાયાં વૃક્ષ એવ વા ।
ક્રમેણ પરિગૃહ્ણીયાત્ કર્તવ્યૈકૈવમત્ર તુ

નાન્યત્ર પ્રતિમાં કુર્યાત્ ક્રિયા ભવતિ નિષ્ફલા ।
શિલાદાર્વોસ્તુ વક્ષ્યામિ અધિવાસબલિક્રમમ્

તસ્યાધસ્તાદ્ધરાં પશ્ચાદાશાયાં મણ્ડલં કુરુ ।
સંપ્રોક્ષ્ય ગન્ધતોયેન વિષ્ણુગાયત્રિયા બુધઃ

તદ્વૃક્ષમૂલે મન્ત્રજ્ઞો પરિગૃહ્ય નવામ્બરમ્ ।
આચાર્યશ્ચ ચતુર્દિક્ષુ પતાકાસ્તત્ર લમ્બયેત્

તત્ર વિષ્ણું સમાવાહ્ય રવિમધ્યગતં હરિમ્ ।
સૂક્તેન પુરુષેણૈવ પૂજયેત્ પુરુષોત્તમમ્

શિલાગ્રહણદેશે ઽપિ ગોમયેનાનુલેપયેત્ ।
પૂર્વવત્ સમલંકૃત્ય છાદયેન્નવવસ્ત્રકૈઃ

અત્ર પૂર્વોક્તમાર્ગેણ પૂજયેદ્ધરિમવ્યયમ્ ।
તત્પૂર્વભાગે તન્ત્રજ્ઞઃ સાયાહ્ને ચાધિવાસયેત્

ચતુર્દિક્ષુ મહાદીપં પ્રજ્વાલ્યાક્ષતધૂપકૈઃ ।
અલંકૃત્ય જનાન્ સર્વાનૂર્ધ્વપુણ્ડ્રધરોન્મુખાન્

આચાર્યઃ કુમ્ભમાદાય નિર્દેષં સૂત્રવેષ્ટિતમ્ ।
અશ્વત્થપલ્લવૈર્યુક્તં સરત્નં તોયસંયુતમ્

વસ્ત્રયુગ્મેન સંવેષ્ટ્ય ધાન્યરાશૌ વિનિક્ષિપેત્ ।
તસ્મિન્ બ્રહ્માણમભ્યર્ચ્ય પરિતો ઽષ્ટઘટાન્ ન્યસેત્

સાપિધાનાન્ સવસ્ત્રાંશ્ચ ધાન્યરાશૌ પૃથઙ્ન્યસેત્ ।
ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તં દિક્પતીનર્ચયેત્ ક્રમાત્

પૂર્વાદિસોમપર્યન્તં હોમકર્મ સમાચરેત્ ।
વાસુદેવાદિમૂર્તીનાં સ્વનામ્ના ચ પૃથક્પૃથમ્

સમિદાજ્યચરૂંશ્ચૈવ અષ્ટાત્તરશતં ક્રમાત્ ।
જુહુયાદ્વહ્નિજિહ્વાયાં વાસુદેવાદિવિદ્યયા

પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા શેષમસ્મિન્ન વિદ્યતે ।
ઉત્તરે ઽસ્મિન્મહામન્ત્રે(તન્ત્રે?)વૈષ્ણવીકરણં ક્રમાત્

સંપ્રોક્તં નારદસ્યૈવ તદ્વદુત્પાદયેદિહ ।
ઉત્પાદ્ય વૈષ્ણવાગ્નિં તુ તદગ્નૌ હોમમાચરેત્

અથવા પૂર્વભાગે તુ ચતુર્મૂર્તિમનુસ્મરન્ ।
કારયેદ્ધોમકર્માણિ પૂર્વાગ્નૌ પૂર્વવત્ ક્રમાત્

પરિતો બલિદાનં તુ ભૂતક્રૂરબલિં ક્ષિપેત્ ।
પાયસાન્નં ગુડોપેતં સઘણ્ટાસ્વરસૂક્ષ્મયુક્

પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ આદાવન્તે તુ ચ ક્રમાત્ ।
કુઠારં નવવસ્ત્રાદ્યૈરલંકૃત્યાધિવાસયેત્

દ્રોણતણ્ડુલમધ્યે તુ પદ્મષ્ટદલં લિખેત્ ।
તન્મધ્યે શાયયેદસ્ત્રમન્ત્રેણાષ્ટાક્ષરેણ વા

નવવસ્ત્રેણ સંછાદ્ય સાધકો મન્ત્રવિત્તમઃ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય મન્ત્રેણાસ્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

આચાર્યઃ સુસ્થિતો ભૂત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ।
ઓં નમઃ સર્વલોકાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે

વિશ્વાય વિશ્વરૂપાય સ્વપ્નાધિપતયે નમઃ ।
રક્ષઃ પિશાચા નાગાશ્ચ યે ઽત્ર તિષ્ઠન્તિ નિત્યશઃ

વ્યપગચ્છન્તુ તે સર્વે સન્નિધત્તાં સદા હરિઃ ।
હત્યુક્ત્વા સ્વપ્નમાકાઙ્ક્ષન્ પશ્ચિમે શાયયેન્નિશિ

શુભાશુભં નિરીક્ષ્યાત્ર સ્વપ્નાધ્યાયે પ્રકીર્તિતમ્ ।
અદર્શને ઽપિ ગૃહ્ણીયાત્ વિપરીતે નિવર્તયેત્

આચાર્યઃ પ્રાતરુત્થાય વિધિવત્ સ્નાનમાચરેત્ ।
વૃક્ષમૂલે શિલાયાં વા કુમ્ભમાદાય મન્ત્રવિત્

અભિષિચ્યાસ્ત્રમન્ત્રેણ સુદર્શનમનુત્તમમ્ ।
સહસ્રારેતિ સંકીર્ત્ય હુંકારં તદનન્તરમ્

ફટ્કારાન્તં મહાહેતિં સુદર્શનમખણ્ડિતમ્ ।
અસ્ત્રરાજસ્ય મન્ત્રો ઽયં શ્રીકીર્તિજયદં પરમ્

અભિષિચ્ય ત્રિરાચમ્ય પરિધાય(પ્ય?) નવામ્બરૈઃ ।
અર્ચયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ સાન્ત્વનં તુ સમાચરેત્

વૃક્ષ લોકસ્ય શાન્ત્યર્થં ગચ્છ દેવાલયં શુભમ્ ।
દેવત્વં યાસ્યતે તત્ર દાહચ્છેદવિવર્જિતઃ

જલપુષ્પપ્રદાનેન સુધૂપૈર્બલિભિસ્તથા ।
લોકાસ્ત્વાં પૂજયિષ્યન્તિ તતો યાસ્યસિ નિર્વૃતિમ્

એવં તુ સાન્ત્વનં કૃત્વા વૃક્ષમૂલસ્થિતો મુખઃ(?) ।
શિલાયામપિ કર્તવ્યં સાન્ત્વનં તુ શચીપતે

શિલાનામ સમુચ્ચાર્ય સાન્ત્વનં તુ શિલા ભવેત્ (?) ।
કુઠારં તુ નમસ્કૃત્ય મન્ત્રેણાસ્ત્રેણ સાધકઃ

તં સમાદાય હસ્તાભ્યાં વૃક્ષં છિદ્ય(ત્વા?)પુનઃ પુનઃ ।
એવં દારુમયં ગૃહ્ય વને વનચરૈઃ સહ

શઙ્ખતૂર્યાદિનાદૈસ્તુ પટહૈસ્તાલનિસ્વનૈઃ ।
ગેયનૃત્તસમાયુક્તમાલયં તુ વ્રજેત્ ક્રમાત્

યદા દારુમયં ગૃહ્ય તદા પ્રભૃતિ નિત્યશઃ ।
પ્રતિમાં કારયેત્તત્ર તત્કર્માન્તં હવિષ્યભુક્

કર્માન્તરં ન કુર્વીત યજમાનઃસમાહિતઃ ।
શિલ્પાચાર્યસ્ય વંશ્યશ્ચ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યકોવિદઃ

સારાસારં પરીક્ષ્યાત્ર શિલ્પિના કુશલેન તુ ।
તસ્યાભાવે શચીનાથ દારુસંગ્રહણં શૃણુ

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૈશ્યો વા શૂદ્ર એવ વા ।
તાન્ સમાનીય મન્ત્રજ્ઞો મૂલવિદ્યાઃ પ્રદાપયેત્

તં ગૃહીત્વા રચીનાથ વૃક્ષાર્થં તુ વ્રજેદ્વને ।
વૈષ્ણવાન્ ભગવદ્ભક્તાન્ બલિનઃ કર્મતત્પરાન્

નિર્ગચ્છેદ્વનમાસાદ્ય છિત્વા વૃક્ષં હરિં સ્મરન્ ।
તદ્વૃક્ષં શિરસિ સ્થાપ્ય સ્મરન્નારાયણં પ્રભુમ્

તતો યાગગૃહં ગચ્છેચ્છઙ્ખતૂર્યાદિભિઃ સહ ।
મૂલાલયસ્ય પૂર્વે તુ પૂર્ણકુમ્ભં નિધાપયેત્

અશ્વત્થપલ્લવૈર્યુક્તં સાપિધાનં સવસ્ત્રકમ્ ।
સતોયં રત્નસંયુક્તં સ્થાપયેદ્ધાન્યરાશિષુ

તત્કુમ્ભે ચાનયેન્મન્ત્રાન્ મૂલમન્ત્રાદિકાન્ ક્રમાત્ ।
નારાયણોપનિષદં સૃષ્ટ્યાદિપ્રતિપાદિકામ્

તથા પુરષસૂક્તં તુ જપેદ્વૈ વૈષ્ણવૈઃ સહ ।
કુમ્ભાન્તરગતાંભઃસુ વિષ્ણું સકલમવ્યયમ્

ધ્યાત્વા ગન્ધાદિનાભ્યર્ચ્ય સૂક્તેન પુરુષેણ ચ ।
કુમ્ભસ્ય પૂર્વભાગે તુ ગોમયેનાનુલેપયેત્

દ્રોણદ્વયં તદર્ધં વા વિકિરેત્તણ્ડુલાન્ ક્રમાત્ ।
તન્મધ્યે ઽષ્ટદલં પદ્મં લિખ્યાનામિકયાપિ ચ

અષ્ટાક્ષરં મહામન્ત્રં કર્ણિકાદિષુ યોજયેત્ ।
તત્ર મધ્યે તુ કુંભસ્ય સંપ્રોક્ષ્યાસ્ત્રેણ મન્ત્રતઃ

પ્રોક્ષયેન્મૂલમન્ત્રેણ કમ્બૂદરજલૈઃ પુનઃ ।
પુનઃ પુનસ્ત્રિધા પ્રોક્ષ્ય વિષ્ણુરૂપમનુસ્મરન્

પઞ્ચોપનિષદૈર્મન્ત્રૈઃ પુનઃ પ્રોક્ષ્ય સમાહિતઃ ।
સંપ્રોક્ષ્ય મૂલમન્ત્રાભ્યાં કુમ્ભાતોયેન સાધકઃ

પૂર્વાધિવાસિતૈર્મન્ત્રૈઃ સ્નાપયેદ્દારુમુત્તમમ્ ।
સુધૂપગન્ધપુષ્પાદ્યૈરર્ચયેત્ પૂર્વવત્ ક્રમાત્

નવવસ્ત્રેણ સંછાદ્ય પરિતો બલિમાચરેત્ ।
સુદર્શનેન મન્ત્રેણ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

હવિષા બલિદાનં તુ સર્વશાન્ત્યર્થમેવ ચ ।
તદ્બલિં શુભદં ઋદ્ધિં(વિદ્ધિ?)સર્વવિઘ્નનિવારણમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન બલિમસ્મિન્ સમાચરેત્ ।
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યામાલયં તુ પરિભ્રમેત્

શઙ્ખતૂર્યાદિસંયુક્તં ગૃહીત્વા વૃક્ષમુત્તમમ્ ।
વૈષ્ણવૈઃસહ શિષ્યૈસ્તુ આચાર્યો મન્ત્રવિત્તમઃ

ગર્ભગેહે તુ સંસ્થાપ્ય કવાટં બન્ધયેત્ પુનઃ ।
ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તરાત્રમથાપિ વા

નવરાત્રં તુ વા ચાસ્મિન્ કવાટં ન વિમોચયેત્ ।
અઙ્કુરાર્પણમારભ્ય તદ્રાત્રૌ તુ શચીપતે

આલયેશાનભાગે તુ દક્ષિણે ચોત્તરે ઽથ વા ।
મણ્ડપં વાથ કૂટં વા પ્રપાં વાકલ્પ્ય સાધકઃ

વિતાનવસ્ત્રસંછન્નમલંકારૈરલંકૃતમ્ ।
મુક્તાદામસમાયુક્તં પુષ્પમાલ્યૈરલંકૃતમ્

પાલિકા ચાઙ્કુરો(ઙ્કુરકો?)પેતમષ્ટદિગ્દીપસંયુતમ્ ।
નાલિકેરુલૈર્યુક્તં ચામરૈરુપશોભિતમ્

એવં લક્ષણસંયુક્તં મણ્ડપં ચાનયેત્તરુમ્ ।
અપરાહ્ણે શચીનાથ વૈષ્ણવૈઃસહ મન્ત્રવિત્

શઙ્ખતૂર્યાદિસંયુક્તં નૃત્તગેયસમન્વિતમ્ ।
ગર્ભગેહં સમાસાદ્ય કવાટં પ્રવિમોચયેત્

દારુમભ્યર્ચ્ય ગન્ધાદ્યૈઃ મૂલમન્ત્રમનુસ્મરન્ ।
સંપ્રોક્ષ્ય ગન્ધતોયેન પુણ્યાહં કારયેત્ સુધીઃ

મણ્ડપે મધ્યભાગે તુ ખાનયેવદવટં ક્રમાત્ ।
દ્વિહસ્તં વા તદર્ધં વા તસ્યાર્ધં વા શચીપતે

પ્રધાનતરુમાદાય મન્ત્રેણાસ્ત્રેણ સાધકઃ ।
સ્થાપયેન્મૂલમન્ત્રેણ દક્ષિણે તુ શ્રિયં ન્યસેત્

ઉત્તરે તુ ન્યસેત્ પુષ્ટિં તત્તન્મૂલં યથાક્રમમ્ ।
સંવત્સરસહસ્રાયુર્ગતં સ્મૃત્ય તરું પરમ્

તન્મૂલે સલિલં ન્યસ્ય પુણ્ડરીકાક્ષવિદ્યયા ।
તત્તન્મૂલેન વા પશ્ચાજ્જલદાનં યથારુચિ

સિતપુષ્પૈઃ સમારાધ્ય તસ્માત્સકલમવ્યયમ્ ।
મન્ત્રહીનં ક્રિયાહીનં સર્વં વૈ ક્ષન્તુમર્હસિ

એવમુક્ત્વા નમસ્કૃત્ય દારુમૂલં તુ મન્ત્રવિત્ ।
એવં કૃત્વા તતો દારુસંગ્રહં પુનરારભેત્

અધિવાસાદિસર્વાણિ ચાસ્મિન્ પૂર્વવદાચરેત્ ।
શિલ્પિનં પૂજયિત્વા તુ દારું છિદ્ય (ત્વા?) પનુઃ પુનઃ

તેનૈવ (તૈરેવ?) વૈષ્ણવૈર્યુક્તો મૂલમૂર્તિમનુસ્મરન્ ।
અન્યથા ફલમાપ્નોતિ ગ્રામનાશો ધનક્ષયઃ

સ્થાનનાશો ભવેત્તત્ર સંભવેન્નાત્ર સંશયઃ ।
એવં દારુમયં ગૃહ્ય પુનઃસંસ્કારવત્ ક્રમાત્

શિલ્પશાસ્ત્રાનુસારેણ કારયેન્મૂલમુત્તમમ્ ।
આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાત્ હેમવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ