વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 38

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં દીક્ષાશકુનવિસ્તારો નામ સપ્તત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
અષ્ટત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ જલસંપ્રોક્ષણં પરમ્ ।
રહસ્યં પરમં ગુહ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

તવ સ્નેહાત્ પ્રવક્ષ્યામિ ત્રિદશેરપિ દુર્લભમ્ ।
સદ્ય એવ તુ કર્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં તુ નારદ

ન તિથિર્ન ચ નક્ષત્રં કાલવેલા ન વિદ્યતે ।
દુઃસ્થિતં સુસ્થિતં વાપિ દેવબિમ્બં ન ચાલયેત્

શિલાબિમ્બં તથા લૌહં બિમ્બં વા ચૈકબેરકમ્ ।
દૈવાદ્વા માનુષાદ્વાપિ મોહાદ્વા મુનિસત્તમ

ચાલયેદ્યદિ તદ્બિમ્બં પ્રાયશ્ચિત્તં વિશેષતઃ ।
કારયેન્મુનિશાર્દૂલ સર્વસંપત્સુખાવહમ્

પ્રાસાદકરણે કાલે નવકર્મકૃતે સતિ ।
ચિત્રકર્મકૃતે વાપિ ચિત્રકારાદિ સંસ્પૃશેત્

સ્પૃશ્યતે વા નિકૃષ્ટૈસ્તુ દેવશ્ચણ્ડાલપાતકૈઃ ।
પીઠે શ્વભ્રસ્થિતે કાલે ચલિતે પૂર્વવત્ કૃતે

ચન્દનાદીનિ પુષ્પાણિ તથા સર્વૌષધીનિ ચ ।
કુશપલ્લવદૂર્વાશ્ચ પૂરયિત્વા તદૂર્ધ્વતઃ

યોજયેત્ પઞ્ચગવ્યેન પ્રાઙ્મુખઃ સકુશોદકમ્ ।
અર્ચયિત્વાર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈઃ સાઙ્મૂલં સમુચ્ચરન્

આચ્છાદ્ય નવવસ્ત્રેણ દદ્યાદ્ભૂતબલિં તતઃ ।
દેવતાયતનગ્રામનગરેષ્વપિ પલ્લિકે

સ્થાપનાસ્પદમાસાદ્ય શોધનં પઞ્ચગવ્યકૈઃ ।
તત્ર મધ્યે ખનેત્ શ્વભ્રં મૂલમન્ત્રમુદીરયન્

અઙ્ગુષ્ઠોદરમાવર્ત્ય ત્રિધા સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ ।
તેનૈવ ભ્રામયેન્મધ્યે સ્થાપ્ય તત્રાવટં ખનેત્

હસ્તમાત્રમધસ્તાચ્ચ ષડઙ્ગુલસમન્વિતમ્ ।
સંપ્રોક્ષ્ય પઞ્ચગવ્યેન તત્ર રત્નાદિકં ન્યસેત્

શેષં ધ્યાત્વા તદૂર્ધ્વે તુ અભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યાદિભિઃ ક્રમાત્ ।
વાસસાચ્છાદ્ય દિગ્બન્ધમાચરેદસ્ત્રમુચ્ચરન્

સંસ્પૃશ્ચ ગવ્યકુમ્ભાભ્યાં ધ્યાત્વા મૂલં જપેદ્ગુરુઃ ।
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં કૃત્વા સ્નાનાદિકીં ક્રિયામ્

કુમ્ભસ્થં નૃહરિં પૂજ્ય જપાન્તં પૂર્વવર્ત્મના ।
પુણ્યાહવાચનં કૃત્વા મુહૂર્તે શોભને ગુરુઃ

પદ્મપત્રાવ(વૃ?)તુ કુમ્ભં શ્વભ્રે તારેણ વિન્યસેત્ ।
પરિતઃ સર્વધાન્યેન પૂરયિત્વા ચશલં (?) યથા

પઞ્ચગવ્યં સમુદ્ધૃત્ય ઘટસ્થં કલશં લબન્(?) ।
તેનૈવ પૂરયેત્ કુમ્ભં શ્વભ્રસ્થં મૂલમુચ્ચરન્

સમભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈઃ પૂરયેન્મૃદ્ભિરાહૃતૈઃ ।
શંસૂક્તં ભદ્રસૂક્તં ચ સ્વસ્તિસૂક્તં ચ પાક્કૃતે(?)

એતત્ સાધારણં પ્રોક્તં બહુબેરૈકબેરયોઃ ।
સર્વલક્ષણસંપન્નમઙ્ગયુક્તં દ્વિજોત્તમમ્

પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞં દેવયજ્ઞ વ્રતસ્થિતમ્ ।
એવં લક્ષણસંયુક્તમાચાર્યં તન્ત્રપારગમ્

જ્ઞાત્વા તેનૈવ કર્તવ્યં જલસંપ્રોક્ષણં શુભમ્ ।
પ્રાસાદાગ્રે મુનિરેષ્ઠ કુર્યાન્મણ્ડપમુત્તમમ્

દક્ષિણે ઽપ્યથવા કુર્યાત્ ઉત્તરે વા મહામુને ।
ઐશાને વાત્ર મતિમાન્ યથાલાભં સુદિક્ષુ ચ

ચતુરશ્રં સુખં સમ્યક્ વિસ્તારાયામતાદૃશમ્(-તઃ સમમ્?) ।
કરષોડશકં વાપિ હસ્તં પઞ્ચદશં તુ વા

સ્તમ્ભષોડશસંયુક્તં ચતુર્દ્વારસમન્વિતમ્ ।
ઇષ્ટકાદારુપાષાણૈઃ કૃતાં સમ્યક્સુવેદિકામ્

હસ્તમાત્રસમાયુક્તં ધ્વજાશામુખતોરણમ્ ।
દર્ભમાલાપરિવૃતં પુષ્પમાલ્યૈરલંકૃતમ્

ફલપલ્લવમાલાદ્યૈર્ધૂપદીપસમન્વિતમ્ ।
શાલિસંચયસંપૂર્ણં પ્રાગુદક્પ્રવણં શુભમ્

વિતાનેનોર્ધ્વમાચ્છાદ્ય નાનાવસ્ત્રૈરલંકૃતમ્ ।
છત્રચામરસંયુક્તં મુક્તાદામૈ(!) રલંકૃતમ્

ધ્વજૈર્નાનાર્વિધેશ્ચિત્રૈર્દીપમાલાવિરાજિતમ્ ।
વર્ષવાતૈર્ન ચાક્રાન્તં પાલિકાભિરલંકૃતમ્

એતસ્ય મણ્ડપસ્યાગ્રઽપ્યત્તરે વા યથાક્રમમ્ ।
ઈશાને વા મુનિશ્રેષ્ઠ કુર્યાત્ સ્નપનમણ્ડપમ્

હસ્તદ્વયપ્રમાણેન વિસતારાયામતાદૃશમ્ (-તઃ સમમ્?) ।
મણ્ડપસ્યૈશપૂર્વે તુ સ્નપનાર્થં સુવેદિકામ્

હસ્તોચ્છ્રયાં તદર્ધાં વા હ્યુત્તરે શ્વભ્રસંયુતામ્ ।
ધારાયુગ્વેદિકાં કુર્યાત્ પશ્ચિમે કલશાન્ ન્યસેત્

સ્નપનં કારયેદેવં એકાશીતિક્રમેણ તુ ।
એકબેરવિધાનં ચેત્ મૂલાર્ચાયાં પ્રયોજયેત્

કર્માર્ચાયાં તુ કર્તવ્યં બહુબેરવિધૌ સતિ ।
સ્નપનં વિધિવત્ કૃત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત્

પીતવસ્ત્રૈસ્તુ શુક્લૈર્વા વેષ્ટયેદ્દેવપીઠકમ્ ।
તતો ઽસ્મિન્ મણ્ડપે દ્વારિ કલશાંસ્તોરણધ્વજાન્

ગન્ધપુષ્પૈઃ સમભ્યર્ચ્ય સ્વનામ્નૈવ પૃથક્પૃથક્ ।
તતો મણ્ડપવેદ્યાં ચ નિક્ષિપેચ્છાલિસંચયમ્

શાલિમધ્યે લિખેત્ પદ્મમષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્ ।
સૌવર્ણં રાજતં વાપિ તામ્રં વા મૃણ્મયં તુ વા

દ્રોણદ્વયેન સંપૂર્ણં નિમ્નોષં (નિર્દેષં?) કલશં શુભમ્ ।
વસ્ત્રપૂતજલૈઃ પૂર્ણં સકૂર્ચં સાપિધાનમ્

સસૂત્રં વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટિતં રત્નસંયુતમ્ ।
અષ્ટશક્તિસમાયુક્તં સૌવર્ણાયુધપઞ્ચયુક્

તત્કુમ્ભં પ્રણવેનૈવ શાલિપદ્મે તુ વિન્યસેત્ ।
તતઃ પદ્મદલેષ્વષ્ટકલશાન્ પરિતો ન્યસેત્

પૂર્વવત્તોયસંપૂર્ણાન્ સહિરણ્યાન્ સવસ્ત્રકાન્ ।
સાપિધાનાન્ સકૂર્ચાંશ્ચ મુખે ચાશ્વત્થપલ્લવાન્

અર્ચયેદ્ગન્ધપુષ્પૈશ્ચ દીપૈરન્યૈઃ પવિત્રકૈઃ ।
પૂજયેન્મૂલમન્ત્રેણ તત્તન્મૂર્તિમનુસ્મરન્

વિષ્ણું ચૈવ મહાવિષ્ણું સદાવિષ્ણું ચ મધ્યમે ।
વાસુદેવાનિરુદ્ધાન્તં(?)ન્યસેત્ પૂર્વાદિદિક્ષુ ચ

ન્યસેચ્છ્રિયાદિશાન્ત્યન્તમાગ્નેયાદિવિદિક્ષુ ચ ।
એવં ન્યસ્ય વિધાનેન ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યજેત્

એતાનપિ સમભ્યર્ચ્ય હોમકર્મ સમારભેત્ ।
પૂર્વાદિ ચોત્તરાન્તં તુ કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્

વાસુદેવં યજેત્ પૂર્વં કુણ્ડે તુ ચતુરશ્રકે ।
અર્ધચન્દ્રાગ્નિકુણ્ડે તુ યામ્યે સંકર્ષણં યજેત્

વારુણ્યાં વર્તુલે કુણ્ડે પ્રદ્યુમ્નં તુ યજેદ્બુધઃ ।
ઉત્તરે ઽબ્જે ત્રિકોણે વા અનિરુદ્ધં યજેત્ પ્રભુમ્

પાલાશં ખાદિરં વાપિ બૈલ્વમૌદુમ્બરં તથા ।
અષ્ટોત્તરશતં હુત્વા પૃથક્પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્

સમિદાજ્યચરૂન્ લાજૈઃ જુહુયુર્મૂર્તિપાઃ પૃથક્ ।
એવં હોમં પ્રશંસન્તિ એકહોમેન ચાપ્યલમ્

કારયેચ્ચતુરશ્રે તુ જુહુયાત્તદ્વિધાનતઃ ।
વૈષ્ણવીકરણાર્થાય કુણ્ડં પૂર્વવદાચરેત્

તત્કુણ્ડે મુનિશાર્દૂલ આચાર્યો હોમમાચરેત્ ।
સમિદાજ્યેન ચરુણા જુહુયાત્તુ પુનઃ પુનઃ

સમિધો મૂલમન્ત્રેણ પ્રણવેનાજ્યમેવ ચ ।
ચરું પુરુષસૂક્તેન પ્રત્યેકં ષોડશાહુતીઃ

એવં હુત્વા વિધાનેન પુનરાજ્યેન હોમયેત્ ।
પૌરુષેણ ચ સૂક્તેન જુહુયાદ્વિષ્ણુભક્તિતઃ

તતો નારાયણં સૂક્ત સૃષ્ટ્યાદિપ્રતિપાદકમ્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કાલ્યાં તુ જુહુયાત્ ક્રમાત્

પઞ્ચોપનિષદૈર્મન્ત્રૈઃ જુહુયાત્તુ પુનઃ પુનઃ ।
પૂર્વવચ્છાન્તિહોમં તુ કારયેચ્ચ વિધાનતઃ

એવં હુત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કૌતુકં બન્ધયેદ્ધરિમ્ ।
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન પૂજયેદ્ધવિરન્તકમ્

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ મૂર્તિમન્ત્રેણ ચૈવ હિ ।
ક્ષૌમસૂત્રેણ વા તત્ર કાર્પાસં વા મહામુને

પ્રોક્ષયેન્મૂલમન્ત્રેણ તત્સૂત્રં તુ પુનઃ પુનઃ ।
રાત્રૌ મહોત્સવં કુર્યાત્ શઙ્ખતૂર્યાદિનિસ્વનૈઃ

કૌતુકં સમલંકૃત્ય તણ્ડુલોપરિ નારદ ।
પશ્ચાદ્ગ્રામં પરિભ્રમ્ય મહાદીપસમૂહયુક્

બન્ધયેત્ કૌતુકં પશ્ચાત્ પૂર્વોક્તેન વિધાનતઃ ।
રાત્રૌ હોમઃ પ્રકર્તવ્યઃ જલસંપ્રોક્ષણં દિવા

ન કુર્યાત્ પ્રોક્ષણં રાત્રૌ ન દિવા હોમમાચરેત્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન રાત્રૌ હોમં પ્રકલ્પયેત્

પ્રભાતે સુમુહૂર્તે તુ જલસંપ્રોક્ષણં ક્રમાત્ ।
પ્રોક્ષયેત્તુ વિધાનેન બિમ્બાદ્યાવરણાન્તિકમ્

આવાહયેત્તતો દેવં નારાયણમનામયમ્ ।
શઙ્ખચક્રધરં દેવં પીતવાસસમચ્યુતમ્

સર્વાભરણસંયુક્તં વનમાલાવિરાજિતમ્ ।
રાજાવર્તમણિપ્રખ્યં હારકેયૂરભૂષિતમ્

શ્રીવત્સવક્ષસં ચારુ મકરાકૃતિકુણ્ડલમ્ ।
કમ્બુગ્રીવં મહાબાહું કિઞ્ચિત્પ્રહસિતાનનમ્

એવં ધ્યાત્વા મહાવિષ્ણું ગરુડોપરિ સંસ્થિતમ્ ।
સહ દ્વાદશભિશ્ચૈવ મૂર્તિભિર્દશભિસ્તથા

લોકપાલૈસ્તથાદિત્યૈ રુદ્રૈર્વસુભિરેવ ચ ।
ઋષિભિશ્ચારણૈઃ સિદ્ધૈઃ કિંનરૈરપ્સરો ગણૈઃ

એવં ધ્યાત્વા મહાવિષ્ણું નારાયણમનામયમ્ ।
તત્તન્મન્ત્રેણ સંસ્થાપ્ય પ્રોક્ષયેદ્ગન્ધવારિણા

શેષોદકેન મતિમાન્ પ્રોક્ષયેત્ પરિવારકમ્ ।
પ્રણવાદિસ્વમન્ત્રૈસ્તુ પરિવારાનશેષતઃ

પૂર્વાદિકલશાન્ ગૃહ્ય મહાપીઠે ઽભિષેચયેત્ ।
તતઃ પુરુષસૂક્તેન પૂજયેત્ પુરુષોત્તમમ્

હવિર્નિવેદયેત્ પશ્ચાત્ પૂર્વોક્તેન વિધાનતઃ ।
ચણ્ડાદિભ્યો બલિં દદ્યાદ્દિક્ષુ ચૈવ વિદિક્ષુ ચ

બલિબિમ્બસમાયુક્તં બલિભ્રમણમાચરેત્ ।
એવં બલિં ક્રમાત્ કુર્યાત્ શઙ્ખતૂર્યાદિસંયુતમ્

પ્રદક્ષિણં તતઃ કુર્યાત્ પ્રણિપત્ય ક્ષમાપયેત્ ।
આચાર્યદક્ષિણાં દત્વા બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્તતઃ

હોતૄંશ્ચૈવ સુસંપૂજ્ય આચાર્યં પૂજયેત્ પુનઃ ।
હારકેયૂરસંયુક્તં કટિસૂત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ

વિવિધાનિ ચ વસ્ત્રાણિ આચાર્યાય નિવેદયેત્ ।
દક્ષિણાં ચોત્તમાં દદ્યાત્ ગાં ચ દત્વા પયસ્વિનીમ્

અર્ધં વાપિ ધનં દેયં મૂર્તિપાનાં હિતૈષિણામ્ ।
પાદોનં સાધકાનાં ચ દીક્ષિતાનાં તદર્ધકમ્

અન્નદાનં ચ સર્વેષાં દદ્યાદ્દેવસમીપતઃ ।
પવિત્રારોપણેપ્યેવં દક્ષિણાં દાપયેન્મુને

ઇતિ સમ્યક્ સમાખ્યાતઃ જલસંપ્રોક્ષણક્રમઃ ।
એતદ્વિચાર્ય કર્તવ્યં(?)પઞ્ચરાત્રવિશારદૈઃ