વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 30

સ યાતિ વિષ્ણુસાલોક્યં ક્રમાત્ પારિષદેશ્વરઃ ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચારાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં શ્રીરામજન્મોત્સવ- વિધિર્નામ એકોનત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ કૃષ્ણજન્મદિનોત્સવમ્ ।
સર્વલોકહિતાર્થાય સંભૂતં યાદવે કુલે

દેવક્યાં વસુદેવસ્ય દેવાનાં હિતકામ્યયા ।
શ્રાવણે કૃષ્ણપક્ષે ચ રોહિણ્યામષ્ટમે તિથૌ

અઙ્કુરાર્પણપૂર્વં તુ સપ્તપઞ્ચદિને ઽથવા ।
મધ્યરાત્રે તુ પૂર્વે તુ કૃષ્ણબિમ્બમનુત્તમમ્

નવનીતનટં વાપિ સર્પનૃત્તમથાપિ વા ।
ચતુર્ભુજં વાપિ તથા પૂજયેત્તદ્દિને મુને

પ્રાસાદપૂર્વભાગે તુ મણ્ડપં ચતુરશ્રકમ્ ।
વિતાનધ્વજસંયુક્તં દર્ભમાલાસમાવૃતમ્

પુષ્પમાલ્યૈરલંકૃત્ય મુક્તાદામૈ(?)રલંકૃતમ્ ।
ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તં માર્જનં પ્રણવેન તુ

પ્રોક્ષયેદ્ગન્ધતોયેન દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા ।
ગોમયેન સમાલિપ્ય પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

પ્રદીપં ચ ચતુર્દિક્ષુ દીપયેત્ સાધકઃ ક્રમાત્ ।
પાલિકાભિરલંકૃત્ય મણ્ડપસ્ય સમન્તતઃ

મણ્ડપસ્ય ચ મધ્યે તુ ચતુષ્પાદાસનં ન્યસેત્ ।
તત્રોર્ધ્વે છાદનં કુર્યાત્ સિતપુષ્પં વિનિક્ષિપેત્

અર્ચયેદ્ગન્ધપુષ્પૈસ્તુ ધર્માદિક્રમયોગતઃ ।
બિમ્બં તુ સ્થાપયેત્તત્ર બ્રાહ્મણૈઃ સ્વસ્તિવાચ્ય ચ

કૌતુકં બન્ધયિત્વા તુ બ્રાહ્મણનામનુજ્ઞયા ।
અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા

મુખવાસં તતો દદ્યાત્ તાલવૃન્તૈશ્ચ વીજયેત્ ।
છત્રચામરસંયુક્તં નૃત્તગીતસમન્વિતમ્

વીણાવેણુસમાયુક્તં કૌતુકં બન્ધયેદ્ધરેઃ ।
શઙ્ખદુન્દુભિસંયુક્તં સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્

પાદુકાદ્વયસંયુક્તં શયને સંનિવેશયેત્ ।
પૂર્વવચ્છયનં કલ્પ્ય તન્મધ્યે દેવમાનયેત્

દક્ષિણે બલભદ્રં ચ પશ્ચાત્તત્રાધિવાસયેત્ ।
અષ્ટાક્ષરેણ દિગ્બન્ધં કારયેત્ સાધકોત્તમઃ

તથૈવ વિન્યસેદ્દેવં વિષ્ણુમન્ત્રેણ સાધકઃ ।
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયં ચ ગન્ધપુષ્પં તથૈવ ચ

પુણ્યાહં વાચયેત્તત્ર વૈષ્ણવૈર્વેદપારગૈઃ ।
આચાર્યઃ શુક્લવાસાસ્તુ શુક્લયજ્ઞોપવીતવાન્

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રધરશ્ચૈવ સપવિત્રકરસ્તથા ।
આજાનુપાદૌ પ્રક્ષાલ્ય દ્વિર્દ્વિરાચમનીયકમ્(?)

દેવસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે ઉત્તરાભિમુખાસને ।
પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા સૃષ્ટિન્યાસં તથૈવ ચ

તથૈવ દેવં વિન્યસ્ય મન્ત્રમષ્ટાક્ષરં મુને ।
સૌવર્ણાદિઘટં ગૃહ્ય શુદ્ધતોયેન મન્ત્રવિત્

તત્પાત્રં ક્ષાલયેત્ પશ્ચાત્ વિષ્ણુગાયત્રિયા મુને ।
તોયપૂર્ણં સુગન્ધં ચ સૂત્રવસ્ત્રસમન્વિતમ્

ધાન્યરાશૌ વિનિક્ષિપ્ય તસ્ય મધ્યે મહામુને ।
મૂલબેરાત્તતો દેવં ધ્યાયન્નારાયાણં પ્રભુમ્

શ્યામલં બાલવપુષં કૃષ્ણબેરમુનસ્મરન્ ।
તત્તોયં પ્રતિમામૂર્ધ્નિ સેચયેન્મૂલવિદ્યયા

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા નમસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ ।
શયને શાયયિત્વા તુ તં દેવં મૂલવિદ્યયા

તથૈવ બલભદ્રં ચ શાયયેત્તસ્ય મન્ત્રતઃ ।
વસ્ત્રૈરાચ્છાદયેદ્દેવં સિતપુષ્પૈઃ સમર્ચયેત્

તતો નારાયણં સૂક્તમુચ્ચરેત્ સાધકોત્તમઃ ।
શઙ્ખદુન્દુભિસંયુક્તં વેદાધ્યયનસંયુતમ્

વીણાવેણુસમાયુક્તં ઝલ્લરીમદ્દલૈર્યુતમ્ ।
વારસૈરન્ધ્રિસંયુક્તમાચાર્યો મન્ત્રમુચ્ચરન્

શઙ્ખાદિઘોષસંયુક્તં તતો દેવં સમુદ્ધરેત્ ।
ગન્ધપુષ્પં વિનિક્ષિપ્ય નમસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ

શ્રીરમાજ્યેન સંયુક્તં ભલભદ્રાય દાપયેત્ ।
વૈષ્ણવેભ્યઃ સદસ્યાનાં સર્વેષાં ચ પ્રદાપયેત્

ક્ષીરં દધિઘૃતં ચૈવ પ્રદદ્યાદ્બલકૃષ્ણયો ।
કદલીપનસં ચૈવ જમ્બ્વાદિફલમેવ ચ

તદન્તે દેવદેવસ્ય દાપયેન્મૂલવિદ્યયા ।
તૈલં ચ રજનીચૂર્ણં તાવુભૌ મૂર્ધ્નિ સેચયેત્

શેષં ચ વૈષ્ણવેભ્યસ્તુ દદ્યાત્ સર્વમથાપિ વા ।
શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈઃ તૂર્યવેણુસમન્વિતૈઃ

નૃત્તગીતસમાયુક્તં બ્રાહ્મણૈઃ સ્વસ્તિવાચનમ્ ।
રામકૃષ્ણો તુ સંસ્થાપ્ય ચાસને પુષ્પસંયુતે

અર્ઘ્યપાદ્યાદિનાભ્યર્ચ્ય હોમકર્મ સમાચરેત્ ।
નિત્યાગ્નૌ વાથ પૂર્વસ્મિન્ કારયેદ્વા મહામુને

વૈષ્ણવાગ્નૌ તુ જુહુયાત્ સમિદાજ્યચરૂણિ ચ ।
મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રજ્ઞઃ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા

પ્રત્યેકં તુ મુનિશ્રેષ્ઠ પશ્ચાચ્છાન્તિં સમાચરેત્ ।
મધુના પયસા દધ્ના હૂયતેન(?) ઘૃતેન ચ

તથૈવ જુહુયાન્મન્ત્રૈઃ પૂર્ણાહુતિમથાચરેત્ ।
હોમાન્તે દેવદેવેશં સ્નાપયેદ્વિધિચોદિતમ્

કૃષ્ણગન્ધેન કાષ્ઠને ઉશીરૈશ્ચન્દનેન ચ ।
રજનીદ્વયચૂર્ણેન પુનઃ કૃષ્ણતિલૈસ્તથા

સિદ્ધાર્થસર્ષપૈશ્ચૈવ સર્વધાન્યાનિ સાધકઃ ।
ચૂર્ણોકૃત્ય મુનિશ્રેષ્ઠ સ્નપનાન્તે ઽભિષેચયેત્

તતસ્તુ રજનીચૂર્ણં સ્નાપયેદ્દેવમૂર્ધનિ ।
પુષ્પં દત્વા નમસ્કૃત્ય મઙ્ગલાલાપનં કુરુ

શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા ગન્ધતોયેન સાધકઃ ।
વસ્ત્રાભરણમાલ્યૈશ્ચ કૃત્વા ગન્ધાનુલેપનમ્

અર્ચયેદ્વિધિવદ્દેવં ગન્ધપુષ્પાદિભિસ્તથા ।
અલંકૃત્ય તતો દેવં નીરાજનસમન્વિતમ્

ગોદાનં ભૂમિદાનં ચ હિરણ્યં વસ્ત્રભૂષણમ્ ।
સર્વદાનં તતો દદ્યાત્ બ્રાહ્મણેભ્યો યથાક્રમમ્

તદન્તે વૈષ્ણવાન્ પૂજ્ય ભોજનાચ્છાદનાદિભિઃ ।
તામ્બૂલં વાથ સર્વેષાં યથાવિત્તાનુસારતઃ(?)

હિરણ્યં વાથ વસ્ત્રં વા ગાવો વા ધાન્યમેવ વા ।
આચાર્યાય પ્રદાતવ્યમતિસંપત્તિકારણમ્

દાનસ્યાનન્તરં દેવમર્ઘ્યપાદ્યાદિનાર્ચયેત્ ।
પાયસં કૃસરં ગૌલ્યં શુદ્ધાન્નં ચ પૃથક્ પૃથક્

કદલીપનસૈર્યુક્તં દેવેશાય નિવેદયેત્ ।
પાનીયાચમનીયં ચ દદ્યાદ્દેવાય ભક્તિતઃ

ભોજ્યાસનં વ્યપોહ્યાશુ દેવં ભોગાસને નયેત્ ।
દેવસ્યાચમનં દદ્યાન્મુખવાસં પ્રદાપયેત્

પૂર્વમાલાં વિસૃજ્યાથ ચાન્માલાં તુ દાપયેત્ ।
દેવદેવમલંકૃત્ય મુખવાસં પુનર્દદેત્

નૃત્તગીતસમાયુક્તં વીણાવેણુસમન્વિતમ્ ।
દેવાગારં પરિભ્રમ્ય ગર્ભગેહે નયેદ્ધરિમ્

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યામુત્સવં કારયેત્તતઃ ।
ગ્રામે વા નગરે વાપિ માર્ગશુદ્ધિં ચ કારયેત્

શિબિકાં વા રથં વાપિ કુઞ્જરં વા હયં તુ વા ।
વસ્ત્રપુષ્પૈરલંકૃત્ય માલ્યૈશ્ચ વિવિધૈરપિ

એવં દેવમલંકૃત્ય સ્થાપયેદ્યાનમધ્યમે ।
ગ્રામપ્રદક્ષિણં કૃત્વા ગેયનૃત્તાદિસંયુતમ્

પટહૈસ્તાલસંયુક્તં કૃત્વા ગ્રામં પરિભ્રમેત્ ।
તૈલૈશ્ચન્દ્રનસંયુક્તં રજનીચૂર્ણમેવ ચ

દાપયેદ્વૈષ્ણવાનાં તુ સદસ્યાનાં વિશેષતઃ ।
પુનઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા દેવાલયમનુત્તમમ્

વિધિવત્ સ્નપનં કૃત્વા દેવદેવં સનાતનમ્ ।
મહાહવિર્નિવેદ્યાથ ગર્ભાગારે નયેદ્ધરિમ્

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ કૃષ્ણજન્મદિનોત્સવઃ ।
સર્વપાપક્ષયકરઃ સર્વયજ્ઞફલપ્રદઃ