વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 26

એતત્તે કથિતં સમ્યગઙ્કુરાણાં સુવિસ્તરમ્ ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં અઙ્કુર્રાપણવિધિર્નામ પઞ્ચવિંશોધ્યાયઃ ॥
ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધ્વજોત્થાપનમુત્તમમ્ ।
યેનોપસર્ગા(?)નશ્યન્તિ સર્વસંપત્સુખાવહમ્

અધ્વજો વિષ્ણુયાગસ્તુ નિષ્ફલઃ સ્યાન્ન સંશયઃ ।
તીર્થસ્નાનદિનાત્ પૂર્વં સપ્તવિંશતિકે ઽહનિ

એકવિંશતિકે વા સ્યાત્(વાપિ?) ધ્વજોત્થાપનમાચરેત્ ।
અથવારમ્ભદિવસે સદ્યઃ કાલોદ્ભવો ભવેત્

આરોહણં દિવા કુર્યાત્ કેતોર્નિશ્યઙ્કુરાર્પણમ્ ।
એકત્ર દિવસે યાગે ન ધ્વજોદ્ધાર ઇષ્યતે

અઙ્કુરાર્પણપૂર્વં તુ દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્ ।
ગોપુર(-રા?) સ્થાનયાર્મધ્યે ધ્વજપીઠં પ્રકલ્પયેત્

અથવા બલિપીઠસ્ય વૈનતેયસ્ય વા પુનઃ ।
હસ્તમાત્રં પરિત્યજ્ય બલિપીઠસ્ય ચાન્તરે

કલ્પયેદ્ધ્વજપીઠં તુ માનં તસ્ય પ્રચક્ષતે(?) ।
તસ્યાર્ધં વાપ્યપોહ્યૈવ ધ્વજપીઠં પ્રકલ્પયેત્

ચતુર્હસ્તં તદર્ધં વા વિસ્તારાયામતઃ સમમ્ ।
હસ્તોચ્છ્રાયં દ્વિહસ્તં વા સ્થાપ્ય સ્તમ્ભસ્ય મધ્યતઃ

એકહસ્તં તથા ભૂમૌ ગર્તં પીઠાદધઃ શુભમ્ ।
સ્તમ્ભસ્ય પરિતઃ કુર્યાત્ મેખલાત્રિતયં બુધઃ

વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા ષોડશાષ્ટાશ્રમેવ વા ।
અન્તરાદિ તદુત્સેધમઙ્ગુલીનાં યથાક્રમમ્

મેખલોચ્છ્રાયમાયામમેકૈકં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
તાલમાત્રં વિસૃજ્યૈવ વેદિકાયાં સમન્તતઃ

પશ્ચાત્તુ મેખલાઃ સમ્યક્ કારયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ ।
મેખલાનામથોર્ધ્વે તુ વૃત્તવેદિં સમાચરેત્

ચતુરઙ્ગુલમુત્સેધં તદૂર્ધ્વે ઽબ્જદલં(પદ્મકં?)લિખેત્ ।
ષોડશદ્વાદશં વાપિ ચાષ્ટપત્રમથાપિ વા

દ્વ્યઙ્ગુલં તુ ઘનં જ્ઞેયં કર્ણિકાસહિતં મુને ।
ત્ર્યઙ્ગુલં તુ તદુત્સેધં દ્વ્યઙ્ગુલં તદ્ઘનં ભવેત્

ઇતિ પદ્મદલં (-વિધિઃ?) પ્રોક્ત ઉત્તમાધમમધ્યતઃ ।
સ્તમ્ભસ્ય પરિતઃ કુર્યાત્ સર્વાલંકારસંયુતમ્

એવમુક્તપ્રકારેણ ધ્વજપીઠં પ્રકલ્પયેત્ ।
પૂર્વં વાપ્યથવા પશ્ચાત્ કલ્પયેત્ પીઠમુત્તમમ્

અન્યથા યદિ ચેદ્વેદિમનર્થમશુભાવહમ્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કારયેદ્વિધિચોદિતમ્

ધ્વજસ્તમ્ભં પ્રવક્ષ્યામિ વિવિક્તેન મહામુને ।
ચન્દનં ચમ્પકં વાપિ બિલ્વમર્જુનમેવ ચ

તેકવૃક્ષં ચ ખદિરં સાલં તિન્દુકમેવ ચ ।
ચમ્પકં ચાષ્ટકં ચૈવ ક્રમુકં નાલિકેરકમ્

તાલં વેણું તથૈવાત્ર સંભવેન તુ કારયેત્ ।
શતતાલાર્ધમર્ધં ચ મુખ્યમધ્યાધમં ક્રમાત્

અશીતિતાલમિચ્છન્તિ કેચિત્તસ્યાર્ધમેવ વા ।
ગોપુરાકૃતિતુલ્યં સ્યાત્ સ્તમ્ભમધ્યર્ધમેવ વા

સ્તમ્ભપ્રમાણમથવા તુલ્યમધ્યર્ધમેવ વા ।
પ્રાસાદેન સમુચ્છ્રાયં સુષિરાદિવિવર્જિતમ્

ત્રિંશદઙ્ગુલનાહં તુ મૂલદણ્ડસ્ય નારદ ।
મધ્યમં ચાષ્ટવિંશત્(?)તદગ્રં ષડ્વિંશકં ભવેત્

સચ્છિદ્રયન્ત્રત્રિયતે હ્યધસ્તાદ્ગરુડાલયમ્ ।
લોહં દારુમયં વાપિ ગરુડં તત્ર યોજયેત્

દેવાભિમુખમાસીનમલ્પકાયં કૃતાઞ્જલિમ્ ।
ષોડશાઙ્ગુલકં વાપિ દ્વાદશાઙ્ગુલકં તથા

અષ્ટાઙ્ગુલમથ જ્ઞાત્વા કલ્પયેદ્ગરુડં મુને ।
તથા વા ફલકં (-કાં?)કૃત્વા યથાકામં મુનીશ્વર

તન્મધ્યે ગરુડં લિખ્ય સ્વસ્થાને વિનતાસુતમ્ ।
યોજયિત્વા તતઃ ખેશં સ્થાપયેત્ સ્વસ્વમન્ત્રતઃ

વેદિકોપરિ મન્ત્રજ્ઞઃ સુપ્રપાં પરિકલ્પયેત્ ।
દર્ભમાલાસમાયુક્તં મુક્તાદામસમન્વિતમ્

પ્રપાયાં પૂર્વભાગાદિ પતાકાસ્તત્ર યોજયેત્ ।
દશહસ્તં સપ્તહસ્તં પઞ્ચહસ્તમથાપિ વા

અન્યામષ્ટકરાં યષ્ટિં સ્તમ્ભે યન્ત્રેષુ યોજયેત્ ।
પટસ્ય લક્ષણં તસ્મિન્ વિશેષં કથય મિ તે

શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા સર્વસંપત્સુખાવહમ્ ।
દ્વાદશં(!)દશહસ્તં વા નવસપ્તપટં ભવેત્

આયામમિતિ સંપ્રોક્તં વિસ્તારમધુનોચ્યતે ।
ષટ્સપ્તતાલવિસ્તારં દ્વા[ર]વિસ્તારમુચ્યતે

પુચ્છાયામં દ્વિતાલં સ્યાત્તત્સમં શિર ઉચ્યતે ।
શિરસા તુ સમૌ જ્ઞેયૌ ભૂજૌ તસ્યાર્ધમેવ વા

ભુજદ્વયવિહીનં વા પટમેતદ્વિશિષ્યતે ।
ક્ષુદ્રપ્રાસાદરૂપં ચેત્ નવસપ્તપટં ભવેત્

નવહસ્તાચ્ચ નૂ(ન્યૂ?)નં વૈ મહાગેહે તુ નેષ્યતે ।
યો મોહાત્ કુરુતે તસ્મિન્ ક્રિયા ભવતિ નિષ્ફલા

આલિખેદ્ગરુડં તત્ર સુવર્ણાભં સુવર્ચસમ્ ।
ધ્રુવદૃગ્ગલનાભ્યન્તં ગરુડેત્સેધમિષ્યતે

નવતાલપરિચ્છિન્નં માનોન્માનપ્રમાણતઃ ।
કિઞ્ચિદાયતવૃત્તાક્ષં રક્તાક્ષં નીલનાસિકમ્

ઉત્કુઞ્ચિતં વામપાદં દક્ષિણં પૃષ્ઠતઃ સ્થિતમ્ ।
ગગને ગમનારમ્ભં પક્ષવિક્ષેપણાન્વિતમ્

પુષ્પાઞ્જલિપુટોપેતં રૌદ્રં ચ વિનતાસુતમ્ ।
નાગાભરણસંવીતં સ્મિતાસ્યં કનકાઙ્ગદમ્

કરણ્ડમકુટં નીલવાસસં પ્રિયદર્શનમ્ ।
સુરક્તપાણ્યઙ્ઘ્રિતલં દંષ્ટ્રાભ્યામુજ્જ્વલાનનમ્

અનન્તો વામકટકો યજ્ઞસૂત્રં તુ વાસુકિઃ ।
તક્ષકઃ કટિસૂત્રં તુ હારઃ કર્કોટકસ્તથા

પદ્મો દક્ષિણકર્ણે તુ મહાપદ્મસ્તુ વામતઃ ।
શઙ્ખઃ શિરઃ પ્રદેશે તુ ગુલિકસ્તુ ભુજાન્તરે

એતૈરષ્ટોરગૈરાદ્યૈર્ભૂષિતં ભુજગોત્તમૈઃ ।
અનન્તગુલિકૌ વિપ્રૌ રક્તૌ વહ્નિસમુદ્ભવૌ

વાસુકિઃ શઙ્ખપાલશ્ચ પીતૌ ચન્દ્રોદ્ભવૌ નૃપૌ ।
મહાક્ષ(-બ્જ?) તક્ષકૌ વેશ્યૌ શુક્લૌ વારિસમુદ્ભવૌ

પદ્મકર્કોટકૌ શૂદ્રૌ કૃષ્ણૌ વાયુસમુદ્ભવૌ ।
લિખિત્વા ગરુડં તત્ર છત્રં ચોપરિ કલ્પયેત્

અથો ઽમૃતસ્ય કલશં પદ્મં ચૈવાત્ર સંલિખેત્ ।
તાભ્યામુભયતઃ કુર્યાત્ દીપૌ દ્વૌ શુભદર્શનૌ

ચિત્રાભાસપ્રતિષ્ઠાં તુ કારયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ ।
છાયાધિવાસનં કુર્યાત્ જલં સંહૃત્ય દેશિકઃ

શાયયિત્વા તતો વેદ્યાં સંહૃત્યોત્પાદ્ય તત્ત્વતઃ ।
ધાન્યરાશિં વિનિક્ષિપ્ય વેદિમધ્યે સમન્તતઃ

વેદિકાકલશેષ્વષ્ટાવનન્તાદીન્ પ્રપૂજયેત્ ।
શઙ્ખાદિમઙ્ગલાનાં તુ વિન્યસેત્ પરિતઃ ક્રમાત્

પૂર્વે શઙ્ખં નિયુઞ્જીત આગ્નેયે ચક્રમેવ ચ ।
યામ્યે તુ વિન્યસેત્ કેતું શ્રિયં વૈ નૈરૃતે તથા

દર્પણં વારુણે ભાગે વૃષભં વાયુગોચરે ।
સોમે તુ મત્સ્યયુગ્મં તુ કુમ્ભમીશાનગોચરે

એવં તુ મઙ્ગલાન્(?)ન્યસ્ય પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ ।
પૂજયેત્ કલશેષ્વષ્ટમઙ્ગલાનિ યથાક્રમમ્

વાસોભિર્વેષ્ટિતેષ્વેષુ નિક્ષિપ્તકનકેષુ ચ ।
વાસાંસિ મધ્યે સંસ્તીર્ય ગરુડં તત્ર શાયયેત્

પ્રત્યગ્ગ્રીવં તતો વસ્ત્રૈઃ સંચ્છાદ્ય પતગેશ્વરમ્ ।
તસ્ય દક્ષિણતઃ કુમ્ભં વિન્યસેત્તણ્ડુલોપરિ

વારિપૂર્ણં સુસંવીતં સદશેનાહતેન તુ ।
શુક્લેનામ્બરયુગ્મેન મૃદુના સુશુભેન ચ

સરત્નં હેમસંયુક્તં સાપિધાનં સકૂર્ચકમ્ ।
તસ્મિન્નાવાહયેદ્દેવં ગરુડં વિનતાસુતમ્

આવાહનવિધિં સમ્યક્ પ્રવક્ષ્યામિ મહામુને ।
સૌવર્ણં રાજતં પાત્રં તામ્રં મૃણ્મયમેવ વા

આઢકેન તુ સંપૂર્ણં પયોભિર્વારિભિસ્તુ વા ।
તત્પાત્રે દેવમાવાહ્ય આકાશાન્મન્ત્રવિત્તમઃ

એહ્યેહિ ખગરાજેન્દ્ર વૈનતેય મહાબલ ।
સાંનિધ્યં પાર્ષદૈઃ સાર્ધં કુરુ તુભ્યં નમો નમઃ

તત્પાત્રપતિતં દેવમાનયેત્ કુમ્ભતોયકે ।
મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રજ્ઞસ્તન્મન્ત્રમધુનોચ્યતે

ઓં નમો ઽષ્ટકુલનાગભૂષણાય વૈનતેયાય નાગશોણિતદિગ્ધાઙ્ગાય સુપર્ણાય સપ્તપાતાલવાસિને પક્ષિરાજાય ભગવદ્વાહનાય ગરુડાય ત્રૈલોક્યક્ષોભણાય બ્રહ્માદિચતુરક્ષરાનુસારાય(?)યુગાન્તબીજાય માતુરર્થે(?) શોકનાશાય હનહન(?)વિઘ્નનાશાય સ્વાહા ।
અનેન તુ સ્વમન્ત્રેણ સ્તુત્વા તુ વિહગેશ્વરમ્ ।
સાંનિધ્યં કલ્પયેત્તત્ર પક્ષિરાજસ્ય સર્વદા

એવમાહૂય ગરુડં ધ્વજમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ।
વામસ્યોપરિ સંસ્થાપ્ય દક્ષિણં તુ કરં સમમ્

અઙ્ગુષ્ઠં ચાલયેત્તત્ર ધ્વજમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ।
એવં મુદ્રાં પ્રકુર્વીત ગરુડં સર્પભૂષણમ્

ગન્ધાદિભિઃ સમભ્યર્ચ્ય ધૂપદીપાન્તમેવ હિ ।
તતઃ પટગતં બિમ્બં શયાનં ગરુડસ્ય તુ

લયમાર્ગેણ સંહૃત્ય પુનરુત્પાદયેત્ ક્રમાત્ ।
પૃથિવ્યાદિનિ તત્ત્વાનિ બીજાદીને યથાક્રમમ્

સવાચકાનિ વિન્યસ્ય મન્ત્રદેહં પ્રકલ્પયેત્ ।
સકલીકરણં કૃત્વા ધ્યાનમાર્ગેણ દેશિકઃ

કુમ્ભસ્થિતેન તોયેન પ્રોક્ષયેત્તં સ્વવિદ્યયા ।
પૂર્વાદિકલશસ્થાદ્ભિરનન્તાદીન્ સ્વનામભિઃ

પ્રણવાદિનમોન્તૈશ્ચ કુશૈઃ સંપ્રોક્ષયેત્ ક્રમાત્ ।
સાંનિધ્યં પ્રાર્થયિત્વા તુ યાવદ્યાગાવસાનકમ્

તતઃ સંપૂજયેત્ સર્વૈરુપચારૈઃ ખગેશ્વરમ્ ।
ઘૃતાપ્લુતં તુ મુદ્ગાન્નં નૈવેદ્યં પરિકલ્પયેત્

મુખવાસં પ્રદાયાથ હોમકર્મ સમારભેત્ ।
સ્થણ્ડિલં તુ ચતુર્દિક્ષુ કૃત્વા તત્ર વિધાનતઃ

વૈષ્ણવાગ્નિં નિધાયાત્ર હોમકર્મ સમારભેત્ ।
સમિદાજ્યેન ચરુણા પ્રત્યેકં શતમષ્ટ ચ

આહુતીર્જુહુયુર્વિપ્રાશ્ચત્વારઃ સમમેવ તુ ।
દીક્ષિતા એવ જુહુયુઃ સોત્તરીયાઃ સ્વલંકૃતાઃ

ચતસ્રો મૂર્તયઃ પ્રોક્તાઃ પક્ષિરાજસ્ય દેશિકૈઃ ।
સ્વાહાન્તં જુહુયુઃ સર્વે મૂર્તિપાઃ મૂર્તિભાવિતાઃ

એવં સમાપ્ય હોમં તુ સ્પૃશેયુસ્તે ખગેશ્વરમ્ ।
પાદયોર્જઠરે ચાસ્યે મૂર્ધ્નિ ચૈવ યથાક્રમમ્

અથવા મૂલમન્ત્રેણ હોમમેકં તુ વા મુને ।
પ્રાચીં દિશં સમાસાદ્ય કારયેત્તન્ત્રવિત્તમઃ

વિના હોમં તુ વા કુર્યાદ્ગરુડસ્થાપનં મુને ।
ધ્વજાદન્યત્ર કર્તવ્યં ચતુર્હેમં યથાક્રમમ્

એવં સમાપ્ય હોમં તુ સ્થાપનં ગરુડસ્ય ચ ।
અથવાસ્મિન્ મુનિશ્રેષ્ઠ અધિવાસનમુત્તમમ્

પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન સુપુણ્યાહપુરઃસરમ્ ।
પુણ્યાહં કારયિત્વા તુ બ્રાહ્મણૈઃ સહ મન્ત્રવિત્

બન્ધયેત્ કૌતુકં પશ્ચાદ્વૈનતેયસ્ય મન્ત્રતઃ ।
વેદિકોપરિ ધાન્યૈશ્ચ પૂરયેદ્ભારસંમિતૈઃ

અષ્ટપત્રં લિખેત્ પદ્મં વસ્ત્રેણાચ્છાદયેત્ પુનઃ ।
તદર્ધં તણ્ડુલં ચૈવ તસ્યાર્ધં તિલમેવ ચ

વેદિકાયાં તુ સંસ્તીર્ય વસ્ત્રૈરાચ્છાદયેત્ પુનઃ ।
રક્તપુષ્પં તુ સંસ્તીર્ય ગન્ધપુષ્પૈઃ સમર્ચયેત્

તત્રૈવ શાયયેદ્દેવં પૂર્વોક્તેન વિધાનતઃ ।
અર્ચયેદ્ગરુડં તત્ર ધૂપદીપાન્તમેવ હિ

દેવસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે સ્થાપયેત્ કુમ્ભમુત્તમમ્ ।
તસ્મિન્નાવાહયેત્ કુમ્ભે વૈનતેયં મહાબલમ્

આકાશાત્ પતિતં ખેશં ધ્વજરૂપે હિ સંસ્થિતમ્ ।
એહિ ખેશ મહાબાહો વૈનતેય મહાબલ

સાંનિધ્યં કુરુ પક્ષીશ પ્રસીદાત્ર નમો ઽસ્તુ તે ।
અનેનાવાહયિત્વા તુ મન્ત્રેણૈવ તુ દેશિકઃ

ગન્ધપુષ્પાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ વીશં કુમ્ભે તતોર્ઽચયેત્ ।
તતસ્તુ કલશાનષ્ટૌ કુમ્ભસ્ય પરિતો ન્યસેત્

ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તમિન્દ્રાદીંશ્ચ ક્રમાન્ન્યસેત્ ।
કલશેષ્વર્ચયિત્વા તુ લોકેશાન્ ગન્ધપુષ્પકૈઃ

તદ્બાહ્યે વિન્યસેદષ્ટમઙ્ગલાન્(!) પરિતસ્તથા ।
અર્ચયિત્વા તતો હોમં પ્રાચ્યાં ચ સ્થણ્ડિલે ક્રમાત્

સમિદાજ્યચરૂન્ સમ્યગ્ અષ્ટોત્તરશતં પૃથક્ ।
જુહુયાદ્વૈનતેયસ્ય મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ

પ્રણવં પૂર્વમુચ્ચાર્ય નમસ્કારં તતઃ ક્રમાત્ ।
ચતુર્વિંશતિકં પશ્ચાત્ વ્યઞ્જનં તુ તૃતીયકમ્

સ્વરેણાદ્યેન સંયુક્તમૂનત્રિંશત્તથૈવ ચ ।
ષોડશં ચોચ્ચરેત્ પશ્ચાત્ સ્વરેણૈકાદશેન ચ

વૈનતેયપદં પશ્ચાત્ ચતુર્થ્યન્ત સમન્વિતમ્ ।
સ્વાહાકારસમાયુક્તં મૂલમન્ત્રં વિદુર્બુધાઃ

હોમં સમાપ્ય વિધિવત્ કુમ્ભાદાવાહયેત્ પટે ।
તં પટં પ્રોક્ષયિત્વા તુ હંસઃ શુચિષદિ ત્યૃચા

મૂલમન્ત્રેણ ચાવાહ્ય ગરુડં સર્પભૂષણમ્ ।
તદ્રાત્રૌ વિધિવત્ પ્રોક્ષ્ય પૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પકૈઃ

સક્તુખણ્ડરસોપેતં(-તૈઃ?) મુદ્ગાન્નૈશ્ચ ગુલૌદનૈઃ ।
ભક્ષ્યૈશ્ચ વિવિધૈશ્ચાન્યૈઃ પૂજયેત્તં ખગેશ્વરમ્

મુખવાસં તતો દદ્યાત્ સ્તુતિમન્ત્રેણ તોષયેત્ ।
પૂર્વાદીશાનપર્યન્તમિન્દ્રાદીંશ્ચૈવ પૂજયેત્

નેષ્યતે ઽસ્મિન્ મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રલયાદિક્રિયાક્રમઃ ।
દ્વિપ્રકારો મયા પ્રોક્તો અધિવાસવિધિક્રમઃ

આચાર્યેચ્છાનુરૂપેણ કારયેદેકધાત્ર તુ ।
તતસ્તુ દેવતાહ્વાનં સ્વસ્વમન્ત્રેણ તન્નિશિ

કારયેન્મુનિશાર્દૂલ જગત્સંરક્ષણાર્થકમ્ ।
પ્રાસાદસ્યાગ્રભાગે તુ ગરુડાભિમુખં યથા

દ્રોણદ્વયેન સંપૂર્ણં સતોયં રક્તવર્ણકમ્ ।
ત્રિસૂત્રં તન્તુનાવેષ્ટ્ય પઞ્ચરત્નૈઃ સપલ્લવૈઃ

કૂર્ચદ્વયસમાયુક્તં રક્તમાલ્યૈરલંકૃતમ્ ।
વસ્ત્રયુગ્મેન સંવેષ્ટ્ય ગન્ધપુષ્પૈસ્તુ પૂરિતમ્

એવં લક્ષણસંયુક્તે કુમ્ભે ચાવાહયેદ્બુધઃ ।
ઇન્દ્રમગ્નિં યમં ચૈવ નિરૃતિં વરુણં તથા

વાયું સોમં તથેશાનં ચન્દ્રાદિત્યમરુદ્ગણાન્ ।
વસૂનષ્ટ તથા રુદ્રાનેકાદશ વિનાયકમ્

કાર્તિકેયં વીરભદ્રં દ્વાદશાદિત્યસંજ્ઞકાન્ ।
ત્ર્યક્ષં પઞ્ચમુખં દેવં નીલકણ્ઠમુમાપતિમ્

ભૂતેશાંશ્ચ તથા સર્વાન્ સગણાનાહ્વયેત્તતઃ ।
માતૄશ્ચૈવ તથા દુર્ગાં જ્યેષ્ઠાં ચૈવ સરસ્વતીમ્

કાન્તિં શાન્તિં શુચિં મુદ્રામુમાં લક્ષ્મીં તથૈવ ચ ।
સગણૈઃ પરિવારૈશ્ચ તાન્ નયેત્ કુમ્ભતોયકે

તતસ્ત્વાવાહયેદ્દેવાન્ કુમુદાદીંશ્ચ નારદ ।
તેષાં ચ પરિવારાણિ પ્રયત્નેનાનયેદ્ ઘટે

ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તમાવહેત્ કુમ્ભતોયકે ।
કુંભતોયસ્થદેવાનામર્ચનં ગન્ધપુષ્પકૈઃ

ધૂપદીપૈઃ સમાપ્યેવં ઘણ્ટાશબ્દસમન્વિતમ્ ।
હવિર્નિવેદયેત્ પશ્ચાત્ સર્વદેવપ્રિયાર્થકમ્

અન્યથાકૃતતુલ્યં સ્યાત્ મહાન્ દોષો ભવિષ્યતિ ।
તદ્ગ્રામનાશકૃદ્વાપિ તત્રસ્થો નરકં વ્રજેત્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તત્કુમ્ભે પાર્ષદાન્ ન્યસેત્ ।
મણ્ડપે ચૈન્દ્રભાગે તુ ચતુર્હસ્તપ્રમાણતઃ

ગોમયેન સમાલિપ્ય શાલિના વેદિમાચરેત્ ।
અષ્ટદ્રોણં તદર્ધં વા તસ્યાર્ધં વાર્ધમેવ વા

પૂરયેત્ સ્થણ્ડિલે મધ્યે ચાષ્ટપત્રાબ્જમાલિખેત્ ।
નવવસ્ત્રેણ સંછાદ્ય પદ્મં પ્રણવમુચ્ચરન્

દક્ષિણાદિક્રમેણૈવ શાયયેદ્દક્ષિણાશિરઃ ।
તન્મધ્યે ભેરિકાં ન્યસ્ય નવં લક્ષણસંયુતમ્

ઉત્તર્યોષ્ણીષસંયુક્ત આચાર્યો મન્ત્રવિત્તમઃ ।
પશ્ચિમાભિમુખો ભૂત્વા તાં ભેરીં પૂજયેત્ ક્રમાત્

ગન્ધાદિભિઃ સમભ્યર્ચ્ય હરિં સ્મૃત્વાદિમન્ત્રતઃ ।
યાવદ્રાત્ર(-ત્ર્ય?)વસાનં તુ તાવત્તન્નિશિ તાડયેત્

પશ્ચાત્ પઞ્ચમહાશબ્દં નૃત્તગીતસમન્વિતમ્ ।
ઉત્તર્યોષ્ણીષસંયુક્તો યામલાચાર્યતઃ ક્રમાત્

કારયેત્ સર્વપાર્ષદ્યાન્ વૈનતેયાદિકાન્ ક્રમાત્ ।
એવં સંઘોષયિત્વા તુ યામલાચાર્યસંયુતમ્

રાત્રાન્તકં(આરાત્ર્યન્તં?)વિશેષેણ સર્વદેવપ્રિયાર્થકમ્ ।
કુર્યાત્ પઞ્ચમહાશબ્દં સદા શુભવિવર્ધનમ્

ગ્રામરાજ્ઞોશ્ચ વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ તથૈવ નગરાદિષુ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ભેરીં તાં નિશિ તાડયેત્

અન્યથા ચેન્મહાદોષો રાષ્ટ્રભ્રંશો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
તદ્ગ્રામં નિધનં યતિ વ્યાધિભિઃ પીડનં ધ્રુવમ્

એવં કૃત્વા વિધાનેન ધ્વજોત્સવમથાચરેત્ ।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે શઙ્ખભેરીરવાકુલમ્

સર્વાલંકારસંયુક્તં કૃત્વા ગ્રામં પરિભ્રમેત્ ।
પરિભ્રમણવેલાયાં બલિં કુર્યાત્ સમાહિતઃ

સલાજં રજનીચૂર્ણં ક્ષીરં દધિસમન્વિતમ્ ।
પૂર્વમિન્દ્રાદિલક્ષ્મ્યન્તાન્ દેવાંસ્તત્રૈવ પૂજયેત્

નાલિકેરફલં ચૈવ પઞ્ચદ્રવ્યસમન્વિતમ્ ।
બલ્યન્નમેતૈઃ સંયોજ્ય બલિદાનં તુ ચોત્સવે

ક્રમેણ કારયેત્ પશ્ચાત્ પૂર્વવદ્ધોમપૂર્વકમ્ ।
ધ્વજોત્થાનં દિવા કુર્યાદ્રાત્રાવાહનમેવ ચ

સ (તદ્?)ધ્વજે દેવતાહ્વાનં મધ્યાહ્ને તુ વિશેષતઃ ।
આરોહણં દિવા કુર્યાત્ કેતોર્નિશ્યઙ્કુરાર્પણમ્

હવિષા બલિદાનં તુ કૃત્વા દ્વારાગ્રપીઠયોઃ ।
મધ્યે હસ્તસમાં વેદિં મધ્યે દેવાન્ સમર્ચયેત્

આરમ્ય બલિદાનં તુ કુર્યાદ્ગ્રામાદિવાસ્તુષુ ।
ઇન્દ્રાદિ બ્રહ્મપર્યન્તં દિગ્વિદિક્ષુ ક્રમાન્ન્યસેત્

તત્કુમ્ભે દેવમાવાહ્ય તત્તોયેન સમર્ચયેત્ ।
પૂર્વાદિન્દ્રાદિલક્ષ્મ્યન્તાન્ દેવાંસ્તત્ર સુપૂજયેત્

તતસ્તુ ગણસંયુક્તં કૃત્વા ગ્રામાદિવાસ્તુષુ ।
કુમુદાદીંશ્ચ દેવાંશ્ચ પૂજયેત્તાનનુક્રમાત્

આચાર્યો ધૌતવાસાસ્તુ ઉત્તરાભિમુખઃ સ્થિતઃ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય ઐન્દ્રાદ્યૈશાન્તકાદિષુ

તેષાં નામ સમુચ્ચાર્ય બલિં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
યાવદ્યાગાવસાનં તુ તિષ્ઠન્તિ બલિદેવતાઃ

અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ દેવતાનાં બલિક્રમે ।
ધ્વજારોહણકાલે વૈ ચોત્સવેષુ વિશેષતઃ

યાગાવસાનં યાવત્તુ તાવદૈન્દ્રાદિકાન્ મુને ।
યાવલ્લક્ષ્મ્યવસાનં તુ મધ્યાહ્ને ક્રમયોગતઃ

પૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્હવિષા વેદિમધ્યમે ।
બલિં દદ્યાદ્યથાલબ્ધં મધ્યાહ્ને રાત્રિષુ ક્રમાત્

તેષાં તુ બલિકાર્યાણિ વિષ્ણોઃ પ્રીતિકરં શુભમ્ ।
અઙ્કુરોત્સવકાલાન્તે ઉત્સવાર્થં મહામુને

કારયેદ્યાગસિદ્ધ્યર્થં યાગમણ્ડપપૂજનમ્ ।
તત્પૂજાન્તે મુનિશ્રેષ્ઠ હોમં કુર્યાદ્યથાવિધિ

હોમાન્તે કુમુદાદીનામારભ્ય બલિમાચરેત્ ।
યાવત્તીર્થાવસાનં તુ તાવદ્ગ્રામાદિવાસ્તુષુ

અન્યથાવાહનબલિર્ધ્વજયાગે કૃતો ભવેત્ ।
ધ્વજયાગવિનાશેન ઉત્સવો નિષ્ફલો ભવેત્

ઉત્સવસ્ય વિનાશેન નિત્યપૂજા ચ નિષ્ફલા ।
નિત્યપૂજાવિનાશસ્તુ સર્વસંહારકારણમ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન આવાહનબલિં કુરુ ।
આનીય ગરુડં વેશ્મ કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્

સ્મૃત્વા કાલવિધિં પશ્ચાત્ કૃત્વા પુણ્યાહઘોષણમ્ ।
પીઠસ્ય યામ્યપાર્શ્વે તુ ધ્વજદણ્ડં તુ શાયયેત્

તદગ્રં દક્ષિણે સ્થાપ્ય મૂલમુત્તરતો ન્યસેત્ ।
વિમાને પશ્ચિમદ્વારે ઽપ્યુત્તરે શાયયેદ્ગુરુઃ

દક્ષિણદ્વારમેવં ચેત્(-કે ચેત્તુ?)ધ્વજસ્તમ્ભં મહામુને ।
પીઠસ્ય પૂર્વપાર્શ્વે તુ શાયયેદૈન્દ્રશીર્ષકમ્

તન્મૂલમવટે ન્યસ્ય મૂલમન્ત્રમનુસ્મરન્ ।
ઉત્તરદ્વારમેવં સ્યાત્(?)તદ્ધ્વજારોહણં પ્રતિ

અન્યથા ચેન્મહાદોષો ગ્રામરાજ્ઞોરવૃદ્ધિકૃત્ ।
દિને દિને મુનિશ્રેષ્ઠ ધર્મમાર્ગો વિનશ્યતિ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કારયેદ્વિધિચોદિતમ્ ।
મહાકુમ્ભસ્થતોયેન સ્તમ્ભં પ્રક્ષાલ્ય મન્ત્રતઃ

તદ્ધ્વજં તુ સમાદાય પ્રોક્ષયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ ।
મૂલમન્ત્રેણ મતિમાન્ ધ્વજયષ્ટ્યા(-ષ્ટિં?)તુ બન્ધયેત્

નિશ્ચલં સ્થાપયિત્વા તુ ધ્વજદણ્ડેન ચોદ્ધરેત્ ।
યન્ત્રેણ ચોદ્ધરેદ્વાપિ રજ્જુના સહ દેશિકઃ

વેદિં કુર્યાત્તુ પૂર્વોક્તાં લક્ષણેન સમન્વિતામ્ ।
વેદિકાં તુ સમાલિપ્ય કૃત્વા ચ સ્વસ્તિવાચનમ્

યષ્ટ્યગ્રાદ્દણ્ડમૂલાન્તં દર્ભાનાવેષ્ટ્ય સાધકઃ ।
દર્ભમાલાદિનાવેષ્ટ્ય દણ્ડમૂલાન્તમેવ હિ

પાદ્યાચમનગન્ધં ચ પુષ્પં ધૂપં તથૈવ ચ ।
દીપં ચૈવ યથાયોગં ઘણ્ટાનાદસમન્વિતમ્

અર્ચયેદ્ગરુડં ચૈવ ચરું પશ્ચાન્નિવેદયેત્ ।
ફલસક્તુસમોપેતં મુદ્ગ્રાન્નં ચ ઘૃતાપ્લુતમ્

પૃથક્ પાત્રે તુ સંસ્થાપ્ય ગરુડાય નિવેદયેત્ ।
પાનીયાચમનં દત્વા મુખવાસં તથૈવ ચ

એવમભ્યર્ચ્ય ગરુડં સર્વદેવપ્રિયં શુભમ્ ।
દિક્પાલાન્તમનાદ્યન્તં પરિવારમથાર્ચયેત્

તતસ્તુ લોકપાલાંસ્તુ પૂજયેદ્વેદિકાધરે ।
પૂર્વાદિક્રમયોગેન સ્વનામ્ના પરિપૂજયેત્

એવં દિને દિને કુર્યાત્ સન્ધ્યયોરુભયોરપિ ।
નિવેદિતં ચ યદ્દ્રવ્યમન્નં પુષ્પં ફલં તથા

તત્પિણ્ડમિતિ વિજ્ઞેયં સ્ત્રીણાં ચૈવ પ્રદાપયેત્ ।
સુમઙ્ગલી ચ નારી ચ સતી શુદ્ધા શુભવ્રતા

તત્ પ્રસાદમિતિ સ્મૃત્વા સ્નાત્વોપોષ્ય શુભાનના ।
પ્રાશયેદ્ગરુડં ધ્યાત્વા વન્ધ્યા પુત્રં પ્રસૂયતે

રોગાર્તો મુચ્યતે રોગાત્ બદ્ધો મુચ્યેત્ બન્ધનાત્ ।
ભયાન્મુચ્યેત આપન્નઃ સમ્યગ્ જ્ઞાનમવાપ્નુયાત્

આવાહનાર્થં દેવાનાં ગરુડં તુ પટે ન્યસેત્ ।
તત્પટે સર્વદેવાંશ્ચ આહ્વયેત્તુ દિને દિને

લોહં દારુમયં બિમ્બં વિના વા સ્થાપ્યતે ધ્વજમ્ ।
યદિ ધ્વજપટે બિમ્બં ગરુડસ્ય કૃતં ભવેત્

પતાકાધ્વજસંયુક્તં કૃત્વા ચિત્રમપિ ધ્વજમ્ ।
ઉપરિ પ્રતિમાં કૃત્વા સ્થાપયેદ્દેશિકોત્તમઃ

ઝ્ર્સમાપ્તે વૈષ્ણવે યાગે સ્નપનાન્તે યથાવિધિ ।
રાત્રૌ ભૂતબલિં કૃત્વા ક્રમાદુદ્વાસ્ય પાર્ષદાન્

કારયેત્ પુષ્પયાગં તુ યથાવિધિપુરઃસરમ્ ।
(પુષ્પયાગવિધિઃ પ્રોક્તો મયા શક્ર વિધાનકે

તદ્વન્મણ્ડલમાલિખ્ય તદ્વિધાનેન પૂજયેત્) ।
પુષ્પયાગવિધિં વક્ષ્યે સમાસાન્મુનિપુઙ્ગવ

દેવેશયજનં યત્તુ મણ્ડલે પુષ્પપૂરિતે ।
પુષ્પયાગ ઇતિ પ્રોક્ત ઉત્સવાન્તે તુ કારયેત્

પ્રાસાદાગ્રે ઽથવા યામ્યે વારુણે સૌમ્યકે ઽથવા ।
પૂર્વોક્તમણ્ડપં કૃત્વા મણ્ડપે તુ સમાલિખેત્

વિનોદમણ્ડપે વાથ યત્ર વા રમતે મતિઃ ।
મણ્ડલં તુ મહાનન્તં ચક્રાબ્જં ચ તથૈવ ચ

ભદ્રકં વાથ વિધિવત્ સૂત્રપાતં તથા ભવેત્ ।
એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા ગર્ભગેહસમં તુ વા

ચતુરશ્રં સમં કૃત્વા સૂત્રેણૈવ તુ દેશિકઃ ।
એકવિંશતિસૂત્રાણિ પ્રાક્પ્રત્યગ્દક્ષિણોત્તરમ્

આસ્ફાલયેદ્ભવન્ત્યત્ર કોષ્ટકાનિ ચતુઃશતમ્ ।
મધ્યે ષોડશકોષ્ઠાનિ પદ્મક્ષેત્રમુદાહૃતમ્

બહિઃ પઙ્ક્તિં વિસૃજ્યાથ ત્રિપઙ્ક્તિં ગ્રાહયેત્તતઃ ।
પાદગાત્રકભેદેન વિમૃજેત્ પરિતઃ ક્રમ ત્

અન્તઃ ષટ્ ચ બહિઃ ષટ્ ચ મધ્યે તુ ચતુરશ્રકમ્ ।
વિસૃજેત્તુ ચતુર્દિક્ષુ ગાત્રાર્થં તુ વિચક્ષણઃ

અન્તઃ ષટ્ ચ બહિઃ પઞ્ચ કોણપાદાર્ધમાચરેત્ ।
પઙ્ક્તિદ્વયં તુ તદ્બાહ્યે વીથ્યર્થં પરિતો મૃજેત્

દ્વારકણ્ઠોપકણ્ઠં ચ શોભાં બાહ્યપદદ્વયે ।
અન્તર્દ્વે ચતુરો બાહ્યે દ્વારાર્થં તુ ચતુર્દિશિ

ત્રીણ્યન્તર્બહિરેકં સ્યાદ્વિપર્યાસેન માર્જયેત્ ।
અન્તરેકો બહિઃ પઞ્ચ કોણેષુ પરિમાર્જયેત્

મણ્ડલં ભ્રામયેત્ ક્ષેત્રં પદ્માર્થં તુ પુરોદિતમ્ ।
પદ્મક્ષેત્રાર્ધમાનં તુ ભાગં દ્વાદશમં (-કં?) બહિઃ

વિસૃજ્ય ભ્રામયેચ્છીર્ષં ત્વરક્ષેત્રં તુ વર્તલમ્ ।
પ્રથમં કર્ણિકાક્ષેત્રં કેસરાણાં દ્વિતીયકમ્

તૃતીયં દલસન્ધીનાં દલાગ્રાણાં ચતુર્થકમ્ ।
આસ્ફલ્ય કોણસૂત્રાણિ કોણદિઙ્મધ્યમં તતઃ

કેસરાગ્રેષુ સંસ્થાપ્ય દલાન્તં ભ્રામયેત્તતઃ ।
દલાન્તરાલમાનં તુ સન્ધૌ સૂત્રં તુ વિન્યસેત્

દલાગ્રં ભ્રમયેત્તત્ર તસ્યાગ્રાં તદનન્તરમ્ ।
એતત્ સાધારણં પ્રોક્તં ચક્રાબ્જં તુ તતઃ શૃણુ

દ્વિષટ્કાઙ્ગુલમાનેન અક્ષક્ષેત્રં પરિભ્રમેત્ ।
અક્ષક્ષેત્રસમા નાભિઃ બાહ્યરેખાદ્વયં લિખેત્

એકાઙ્ગુલપ્રમાણેન અરક્ષેત્રં તતો બહિઃ ।
પદ્મં પૂર્વોક્તવત્ કુર્યાત્ કર્ણિકાકેસરૈર્યુતમ્

અરક્ષેત્રસ્ય વિસ્તારં નાભ્યક્ષક્ષેત્રયોઃ સમમ્ ।
નેમિક્ષેત્રાન્તવલયમક્ષક્ષેત્રાર્ધકં ભવેત્

અરાણિ કારયેત્તત્ર દ્વૌ દ્વૌ કુર્યાદ્દલં પ્રતિ ।
અરક્ષેત્રં ત્રિધા કૃત્વા ગુણત્રયવિધાનતઃ

પ્રથમં સાત્ત્વિકં ચૈવ દ્વિતીયં રાજસં ભવેત્ ।
તૃતીયં તામસં ચૈવ સમં કુર્યાદ્દ્વિજોત્તમ

સાત્ત્વિકં કલશાકારં દૂર્વાકારં તુ રાજસમ્ ।
તામસં કો(કૂર્?)પરાકારં પીઠાકારં તથોપરિ

પ(પી?)ઠસ્ય પૃષ્ઠતશ્ચાપિ મણિબન્ધવદાચરેત્ ।
અધોવક્ત્રં તુ કલશં નાભિક્ષેત્રં તુ મધ્યમમ્

શિખાકારમરાન્તં સ્યાચ્છેષમિચ્છાનુરૂપતઃ ।
એવમેવ પ્રકારેણ ચક્રબ્જં પરિભાષિતમ્

મણ્ડલં પૂરયેત્ પુષ્પૈઃ કર્ણિકાદિ યથાક્રમમ્ ।
પઞ્ચવર્ણાનિ પુષ્પાણિ પુષ્પયાગે શુભાનિ તુ

શ્વેતં રક્તં ચ પીતં ચ કૃષ્ણં હરિતમેવ ચ ।
શુદ્ધવર્ણાનિ ચૈતાનિ મિશ્રિતાન્યપરાણિ ચ

પુષ્પેષુ પુષ્પવર્ગેષુ છેદયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
પીતેષુ કર્ણિકાં પૂર્ય રક્તં વૈ કેસરાણિ ચ

કર્ણિકાવલયં રક્તં હરિતં વા દ્વિજોત્તમ ।
કેસરાન્તે ચ વલયં શ્વેતપુષ્પેણ પૂરયેત્

દલેષુ મૂલભાગેષુ શ્વેતરક્તવિમિશ્રિતૈઃ ।
દલાગ્રાન્ રક્તપુષ્પેણ પૂરયેદ્દેશિકોત્તમઃ

દલાનાં સન્ધિદેશે તુ શ્યામપુષ્પેણ પૂરયેત્ ।
દલાન્તરેખાં વિપ્રેન્દ્ર કુસુમૈર્હરિતેન ચ

પૂરયેન્નાભિરેખાં ચ સિતૈઃ પુષ્પૈર્મનોરમૈઃ ।
મધ્યરેખાં મુનિશ્રેષ્ઠ પીતપુષ્પેણ પૂરયેત્

અન્તા રેખાસ્તુ મન્ત્રજ્ઞઃ કુસુમૈ રક્તકૈસતથા ।
અરં ચોત્તરરેખાં વૈ હરિતૈ રક્તકૈસ્તથા

નેમ્યાદિરેખાં કૃષ્ણેન નેમ્યન્તં(ન્તાં?)સિતપુષ્પકૈઃ ।
નેમિં રક્તેન પૂર્યાથ પીતપુષ્પેણ વા દ્વિજ

પુષ્પમણ્ડલમુદ્દિષ્ટં પુષ્પયાગે વિશેષતઃ ।
એવં લક્ષણસંયુક્તં ચક્રાબ્જં કારયેત્ સુધીઃ

ધ્વજારોહાદિજીર્થાન્તં પ્રાયશ્ચિત્તં તુ યદ્ભવેત્ ।
તસ્ય દોષવિઘાતાર્થં પુષ્પયાગં ચ કારયેત્

પ્રાસાદસ્યાગ્રતઃ કુર્યાદ્દક્ષિણે પશ્ચિમે ઽપિ વા ।
ઉત્તરે વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ મણ્ડપં પૂર્વવત્ ક્રમાત્

તસ્ય મધ્યે લિખેદ્વિદ્વાન્ ચક્રાબ્જં લક્ષણાન્વિતમ્ ।
દ્વારે દ્વારે તુ ઘટિકા દ્વે દ્વે ચૈવ તુ વિન્યસેત્

શરાવં વિન્યસેત્તદ્વત્ પૂર્વાદિષુ યથાક્રમમ્ ।
ઐન્દ્રાદ્યૈશાનપર્યન્તં પાલિકા વિન્યસેત્ ક્રમાત્

તત્પાર્શ્વે મઙ્ગલાન્ ન્યસ્ય(?)શઙ્ખાદીંશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
મણ્ડલં પૂરયેત્ પુષ્પૈઃ કર્ણિકાદિ યથાક્રમમ્

પ્રાચ્યાદિદિક્ચતુષ્કેષુ વાસુદેવાદિકાન્ યજેત્ ।
શ્રિયાદીન્ કોણદેશેષુ ન્યસેત્ પદ્મોપરિ ક્રમાત્

ઇન્દ્રાદિપરિવારાંશ્ચ દિક્ષુ ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
વિષ્વક્સેનં ગરુત્મન્તં યજેત્તત્રૈવ સંનિધૌ

ઇત્યેવં યોગયેદ્વિદ્વાન્ પુષ્પવિન્યાસમણ્ડલે ।
સ યાતિ વિષ્ણુસાલોક્યં જ્ઞાનયજ્ઞેન સંયજેત્

પુષ્પયાગવિધિઃ પ્રોક્તો મયા શક્ર વિધાનકે ।
તન્મણ્ડલં સમાલિખ્ય તદ્વિધાનેન પૂજયેત્

ટ ભૂતક્રૂરબલિં કૃત્વા ક્રમાદુદ્વાસ્ય પાર્ષદાન્ ।
સ્નાત્વાચમ્ય શુચિર્ભૂત્વા સમભ્યર્ચ્ય ખગેશ્વરમ્

ઉદ્વસયેદ્યથાપૂર્વમાહૂતાસ્તત્ર દેવતાઃ ।
નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે ધ્વજસંસ્થાનં મતમ્