વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 25

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં (જલગાધાદિ-સંસ્કારવિધિર્નામ) ચતુર્વિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
પઞ્ચવિંશો ઽધ્યાયઃ
નારદઃ---
ભગવન્ વિષ્ણુભૂતેશ વિષ્વક્સેન નમો ઽસ્તુ તે ।
જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં સર્વં મઙ્ગલાઙ્કુરરોપણમ્

પાલિકાલક્ષણં ચૈવ ઘટિકાલક્ષણં તથા ।
શરાવસ્તુ કથં પ્રોક્તં સંખ્યાનાં તુ કથં ભવેત્

તેષાં વર્ણશ્ચ વૈ નામ દ્રવ્યાણાં ચ કથં ભવેત્ ।
તેષાં ચૈવાધિદૈવં ચ અઙ્કુરાણાં શુભાશુભમ્

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ મે ।
વિષ્વક્સેનઃ---
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મઙ્ગલાઙ્કુરવિસ્તરમ્

સૌવર્ણાં પાલિકાં કુર્યાત્ રાજતીં ઘટિકાકૃતિમ્ ।
તામ્રૈરેવ શરાવં તુ સર્વેષાં તામ્રમેવ વા

મૃદ્ભિર્વાપ્યથ સર્વેષાં(સર્વાણિ?)કારયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
યથાવિત્તાનુસારેણ(?)કુર્યાદ્વા પાલિકાદિકાન્

ષટ્ત્રિંશચ્ચાઙ્ગુલોત્સેધં વિસ્તીર્ણં તુ તદર્ધકમ્ ।
પાદં ચ દ્વાદશં(!)જ્ઞેયં પાલિકાનાં પ્રકીર્તિતમ્

ચતુર્વિંશાઙ્ગુલોત્સેધં વિસ્તારં દ્વાદશં(!)ભવેત્ ।
પઞ્ચાસ્યા ઘટિકા કાર્યા પઞ્ચાઙ્ગુલસુવિસ્તરમ્(-રા)

પાદં ચાષ્ટાઙ્ગુલં જ્ઞેયં ઘટિકાનાં પ્રકીર્તિતમ્ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલમુત્સેધં વિસ્તારં તાવદેવ તુ

પાદં ષડઙ્ગુલં જ્ઞેયં શરાવાણાં તુ સર્વશઃ ।
તત્તુદ્રૂપાનુસારેણ નાલં કર્તૃવશાન્ મુને

કારયેત્ ક્રમયોગેન સુશ્લક્ષ્ણં સુષિરાન્વિતમ્ ।
યથાકામં તુ વા કુર્યાત્ પાલિકાદીન્ ક્રમેણ તુ

એવં જ્ઞાત્વા મુનિરેષ્ઠ કારયેદઙ્કુરાર્પણમ્ ।
પ્રતિષ્ઠાદ્યુત્સવે ચૈવ સ્નપને યાગદર્શને

વિષુવે ચૈવ સંક્રાન્ત્યામયને ગ્રહણે તથા ।
શુભનક્ષત્રયોગે ચ નામર્ક્ષેત્વથવા મુને

અઙ્કુરાર્પણકાર્યં તુ કારયેત્ સર્વકર્મણિ ।
અનઙ્કુરાર્પણં કુર્યાદનર્થમશુભાવહમ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કારયેદઙ્કુરાર્પણમ્ ।
પ્રત્યેકં ષોડશ સ્યુર્વૈ મઙ્લાઙ્કુરરોપણૈઃ(-ણે?)

તેષાં ચૈવ તુ નામાનિ વક્ષ્યામિ મુનિસત્તમ ।
સુન્દરો ઽસુન્દરશ્ચૈવ વિક્રમો મુરશાસનઃ

વીરસેનો વિરામશ્ચ સોમદત્તો મહાહનુઃ ।
યજ્ઞભુક્ સર્વભુક્ ચૈવ મનુજો મર્દનસ્તથા

અગ્નિગ્રીવો હયગ્રીવો વાયુગ્રીવો મહાહનુઃ(?) ।
ઇત્યેતે ષોડશ પ્રોક્તાઃ પાલિકાનાં તુ(અત્ર?)નામતઃ

ઘટિકાનાં તુ વક્ષ્યામિ યાથાતથ્યં હિ નારદ ।
વેગો ઽવેગઃ સુવેગશ્ચ વાયુવેગસ્તથૈવ ચ

અગ્નિનાથો વાયુનાથો હવિર્નાથો હયાંપતિઃ ।
સર્વભુક્ સર્વધૃક્ સર્વી સર્વભક્ષસ્તથૈવ ચ

સુભુજો દુર્ભુજશ્ચૈવ ભુજગો વહ્નિજેશ્વરઃ ।
ઇત્યેતે ષોડશ પ્રોક્તા ઘટિકાનાં તુ (-શ્ચાપિ?)નામતઃ

શરાવાણાં તુ નામાનિ તદ્વક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્ ।
રાજરાજો વિરાજશ્ચ સુકેતુઃ કીર્તિવર્ધનઃ

ઇન્દ્રકર્મા મહાકર્મા દેવકર્મા મનીષિણઃ(?) ।
યજ્ઞનાથો હવિર્નાથઃ સુલગ્નઃ સુરનન્દનઃ

મણિપ્રિયો મહામાયો દેવમાયઃ સુખપ્રિયઃ ।
ઇત્યેતે ષોડશ પ્રોક્તાઃ શરાવાણાં તુ(-શ્ચૈવ?)નામતઃ

વર્ણાનાં તુ (વર્ણાંશ્ચાપિ?)પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
સુન્દરાદ્યાસ્તુ ચત્વારઃ શુક્લવર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

વીરસેનાદયો રક્તાઃ શ્યામા યજ્ઞભુગાદયઃ ।
શેષાસ્તુ પાલિકાઃ સર્વાઃ કૃષ્ણવર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

પાલિકાઃ ષોડશ(અથવા?)સર્વાઃ શુક્લવર્ણાપિ વા મુને ।
એવમેવ તુ વર્ણાનિ(-શ્ચ?)ઘટિકાનાં તુ સર્વશઃ

સિતરક્તઃ શરાવાણાં સર્વેષાં તુ પ્રકીર્તિતઃ ।
શરાવાણાં તુ સર્વેષાં રક્તવર્ણ અથાપિ વા

પાલિકાઃ શુક્લવર્ણાસ્તુ ઘટિકાઃ કૃષ્ણમેવ ચ (-વર્ણકાઃ?) ।
શરાવે ષોડશેનૈવ રક્તવર્ણમિતિ સ્મૃતમ્

ઉક્તસ્તુ વર્ણવિસ્તારો બીજન્યાસવિધિં શૃણુ ।
પ્રાસાદે મણ્ડપે વાપિ પ્રાકારે મુનિસત્તમ

તત્રોપલિપ્ય વિધિવત્ મણ્ડલં ચતુરશ્રકમ્ ।
તત્રસ્થં વૈ પદં કુર્યાદષ્ટચત્વારિકં ક્રમાત્

શાલિપિષ્ટં સતોયેન(?) સૂત્રં સંલિપ્ય મૂલયા ।
પ્રાક્ પ્રત્યક્ નવસૂત્રં તુ પ્રસાર્યાસ્ફાલ્ય ભૂતલે

તથૈવ કારયેત્ સૂત્રં દ્વાદશં મુનિસત્તમ ।
દક્ષિણાદ્યુત્તરાન્તેન ચાસ્ફાલ્યાસ્ત્રેણ મન્ત્રતઃ

વિમૃજેત્તુ પદાન્ સમ્યક્ વીથ્યર્થં મુનિસત્તમ ।
દ્વિપદં દ્વિપદં ત્યક્ત્વા તૃતીયં માર્જયેત્ ક્રમાત્

સાર્ધતાલપ્રમાણં વા તાલમાનમથાપિ વા ।
સંજ્ઞાત્વાત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ કારયેત્ સુપદાન્ પૃથક્

તત્પદેષુ પુનઃ સમ્યક્ અર્ચયેદ્ગન્ધવારિણા ।
પશ્ચાત્તુ પૂરયેદ્ધાન્યૈસ્તણ્ડુલૈઃ શાલિસંભવૈઃ

ત્રિપઙ્ક્તીકૃત્ય તાન્ સર્વાન્ પ્રત્યેકં ક્રમયોગતઃ ।
આગ્નેયાદીશપર્યન્તં વિન્યસેદ્ધાન્યપૂર્વકમ્

સ્થાપયિત્વા તુ મન્ત્રેણ દ્વાદશાર્ણેન વૈ તતઃ ।
વ્યસ્તૈઃ પૃથક્ પૃથક્ સ્થાપ્ય સર્વાનેવ યથાક્રમમ્

તતસ્તુ પૂરયેત્ સમ્યક્ મૃદ્વાલુકકરીષકૈઃ ।
પૂરયિત્વા સમાન્ સર્વાન્ અર્ચયિત્વા તતઃ ક્રમાત્

ગન્ધપુષ્પાદિભિશ્ચૈવ પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
પૂજયિત્વા તતઃ પશ્ચાત્ બીજાનાદાય મન્ત્રવિત્

તિલમુદ્ગં તથા માષનિમ્બનિષ્પાવશાલયઃ ।
યવશ્યામાકનીવારકુલુત્થકંકુસર્ષપાઃ

એતાનિ દ્વાદશ પ્રોક્તા(?) મઙ્ગલાઙ્કુરકર્મણિ ।
પયોભિઃ ક્ષાલયેત્ પૂર્વં બીજેન પરમેષ્ટિના

પુનશ્ચ ક્ષાલયેત્ પશ્ચાત્ બીજેન પુરુષાત્મના ।
જિતન્ત ઇતિ મન્ત્રેણ વિન્યસેત્તુ શનૈઃ શનૈઃ

આગ્નેયાદીશપર્યન્તં પ્રતિપઙ્ક્તિ યથાક્રમમ્ ।
તતસ્તુ દૂર્વાઙ્કુરયુક્ ઘૃતારોપણમાચરેત્

તતસ્તુ ચાહતૈર્વસ્ત્રૈર્વેષ્ટયિત્વા પૃથક્ પૃથક્ ।
પાલિકાં ક્ષેત્રપૂર્વે વા ચોત્તરે વા તુ હોમયેત્

સમિદાજ્યચરૂણાં તુ પ્રત્યેકં ષોડશાહુતીઃ ।
સંપાતાજ્યેન સંપ્રોક્ષ્ય પાલિકાદીન્ વિશેષતઃ

નિવાતે સંપ્રકુર્વીત મણ્ડપેશાનકોણકે ।
નવાહં સપ્તરાત્રં વા અર્ચયેદ્ગન્ધવારિણા

શિરીષાઙ્કુરપૂર્વૈસ્તુ માલ્યૈર્વેષ્ટ્ય પૃથક્ પૃથક્ ।
દુર્વાઙ્કુરૈર્મુનિશ્રેષ્ઠ પૂર્વે વા વેષ્ટયેત્ પૃથક્(?)

પુણ્યાહૂપર્વં સંપૂજ્ય ગન્ધાદ્યક્ષતસંયુતમ્ ।
બલિં ચ સર્વતો દદ્યાદષ્ટદિક્ષુ સમન્તતઃ

હવિષા ગન્ધપુષ્પૈસ્તુ પૂજયેત્તુ દિને દિને ।
બીજન્યાસ ઇતિ પ્રોક્તઃ દેવતાનાં બ્રવીમિ તે

ચતસ્રો વાસુદેવાદ્યા મૂર્તયો દૈવિકાસ્તથા ।
શઙ્ખાદીન્યાયુધાન્યષ્ટૌ પાલિકાનાં તુ દેવતાઃ

વારાહો નારસિંહશ્ચ શ્રીધરો હયશીર્ષકઃ ।
જામદગ્ન્યશ્ચ રામશ્ચ વામનો યદુનન્દનઃ

નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ ।
મત્સ્યઃ કૂર્મશ્ચ તાર્ક્ષ્યશ્ચ અનન્તો ભુજગોત્તમઃ

ઇત્યેતે ષોડશ પ્રોક્તાઃ ઘટિકાનાં તુ દેવતાઃ ।
વિષ્ણ્વાદ્યા દ્વાદશ યે ચ હંસો ઽથ બલ એવ ચ

કપિલશ્ચ હલશ્ચૈવ શરાવાણાં તુ દેવતાઃ ।
અપરે ચન્દ્રાગ્ન્યાદિત્યદેવતાત્રયમેવ તુ

વિષ્ણું ચ બ્રહ્મરુદ્રૌ ચ અઙ્કુરાણાં મુનીશ્વર ।
શુભમાપ્નોતિ પીતેષુ શુક્લે દેવત્વમાપ્નુયાત્

કૃષ્ણરક્તાવુભૌ વર્ણૌ અશુભં કુર્વતે સદા ।
પઞ્ચત્વમાપ્નુયાચ્છીઘ્રમપ્રરૂઢે સકર્તૃકમ્

શ્યામાઙ્કુરો(-રાદ્?)દ્રવ્યનાશઃ કર્તુઃ કારયિતુર્ભવેત્ ।
એતેષાં ચાપિ નીરોગમુત્સવસ્ય મયેરિતમ્(?)