વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6.2

વ્યાસશ્ ચાહ મહાબુદ્ધિર્ યદ્ અત્રૈવ હિ વસ્તુનિ
તચ્ છ્રૂયતાં મહાભાગ ગદતો મમ તત્ત્વતઃ ॥

કસ્મિન્ કાલે ઽલ્પકો ધર્મો દદાતિ સુમહત્ ફલમ્
મુનીનામ્ અપ્ય્ અભૂદ્ વાદઃ કૈશ્ ચાસૌ ક્રિયતે સુખમ્ ॥

સંદેહનિર્ણયાર્થાય વેદવ્યાસં મહામુનિમ્
યયુસ્ તે સંશયં પ્રષ્ટું મૈત્રેય મુનિપુંગવાઃ ॥

દદૃશુસ્ તે મુનિં તત્ર જાહ્નવીસલિલે દ્વિજ
વેદવ્યાસં મહાભાગમ્ અર્ધસ્નાતં સુતં મમ ॥

સ્નાનાવસાનં તે તસ્ય પ્રતીક્ષન્તો મહર્ષયઃ
તસ્થુસ્ તટે મહાનદ્યાસ્ તરુષણ્ડમ્ ઉપાશ્રિતાઃ ॥

મગ્નો ઽથ જાહ્નવીતોયાદ્ ઉત્થાયાહ સુતો મમ
વ્યાસઃ સાધુઃ કલિઃ સાધુર્ ઇત્ય્ એવં શૃણ્વતાં વચઃ
તેષાં મુનીનાં ભૂયશ્ ચ મમજ્જ સ નદીજલે ॥

ઉત્થાય સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ શૂદ્ર ધન્યો ઽસિ ચાબ્રવીત્ ॥

નિમગ્નશ્ ચ સમુત્થાય પુનઃ પ્રાહ મહામુનિઃ
યોષિતઃ સાધુ ધન્યાસ્ તાસ્ તાભ્યો ધન્યતરો ઽસ્તિ કઃ ॥

તતઃ સ્નાત્વા યથાન્યાયમ્ આચાન્તં તં કૃતક્રિયમ્
ઉપતસ્થુર્ મહાભાગા મુનયસ્ તે સુતં મમ ॥

કૃતસંવન્દનાંશ્ ચાહ કૃતાસનપરિગ્રહાન્
કિમર્થમ્ આગતા યૂયમ્ ઇતિ સત્યવતીસુતઃ ॥

તમ્ ઊચુઃ સંશયં પ્રષ્ટું ભવન્તં વયમ્ આગતાઃ
અલં તેનાસ્તુ તાવન્ નઃ કથ્યતામ્ અપરં ત્વયા ॥

કલિઃ સાધ્વ્ ઇતિ યત્ પ્રોક્તં શૂદ્રઃ સાધ્વ્ ઇતિ યોષિતઃ
યચ્ ચાહ ભગવાન્ સાધુ ધન્યાશ્ ચેતિ પુનઃ પુનઃ ॥

તત્ સર્વં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામો ન ચેદ્ ગુહ્યં મહામુને
તત્ કથ્યતાં તતો હૃત્સ્થં પૃચ્છામસ્ ત્વાં પ્રયોજનમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો મુનિભિર્ વ્યાસઃ પ્રહસ્યેદમ્ અથાબ્રવીત્
શ્રૂયતાં ભો મુનિશ્રેષ્ઠા યદ્ ઉક્તં સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ॥

યત્ કૃતે દશભિર્ વર્ષૈસ્ ત્રેતાયાં હાયનેન તત્
દ્વાપરે તચ્ ચ માસેન અહોરાત્રેણ તત્ કલૌ ॥

તપસો બ્રહ્મચર્યસ્ય જપાદેશ્ ચ ફલં દ્વિજાઃ
પ્રાપ્નોતિ પુરુષસ્ તેન કલિઃ સાધ્વ્ ઇતિ ભાષિતમ્ ॥

ધ્યાયન્ કૃતે યજન્ યજ્ઞૈસ્ ત્રેતાયાં દ્વાપરે ઽર્ચયન્
યદ્ આપ્નોતિ તદ્ આપ્નોતિ કલૌ સંકીર્ત્ય કેશવમ્ ॥

ધર્મોત્કર્ષમ્ અતીવાત્ર પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ કલૌ
સ્વલ્પાયાસેન ધર્મજ્ઞાસ્ તેન તુષ્ટો ઽસ્મ્ય્ અહં કલેઃ ॥

વ્રતચર્યોપહારૈશ્ ચ ગ્રાહ્યો વેદો દ્વિજાતિભિઃ
તતઃ સ્વધર્મસંપ્રાપ્તૈર્ યષ્ટવ્યં વિધિવદ્ ધનૈઃ ॥

વૃથા કથા વૃથા ભોજ્યં વૃથેજ્યા ચ દ્વિજન્મનામ્
પતનાય તથા ભાવ્યં તૈસ્ તુ સંયમિભિઃ સદા ॥

અસમ્યક્કરણે દોષસ્ તેષાં સર્વેષુ વસ્તુષુ
ભોજ્યપેયાદિકં ચૈષાં નેચ્છાપ્રાપ્તિકરં દ્વિજાઃ ॥

પારતન્ત્ર્યં સમસ્તેષુ તેષાં કાર્યેષુ વૈ તતઃ
જયન્તિ તે નિજાંલ્ લોકાન્ ક્લેશેન મહતા દ્વિજાઃ ॥

દ્વિજશુશ્રૂષયૈવૈષ પાકયજ્ઞાધિકારવાન્
નિજાઞ્ જયતિ વૈ લોકાઞ્ શૂદ્રો ધન્યતરસ્ તતઃ ॥

ભક્ષ્યાભક્ષ્યેષુ નાસ્યાસ્તિ પેયાપેયેષુ વૈ યતઃ
નિયમો મુનિશાર્દૂલાસ્ તેનાસૌ સાધ્વ્ ઇતીરિતમ્ ॥

સ્વધર્મસ્યાવિરોધેન નરૈર્ લબ્ધં ધનં સદા
પ્રતિપાદ્યં ચ પાત્રેષુ યષ્ટવ્યં ચ યથાવિધિ ॥

તસ્યાર્જને મહાન્ ક્લેશઃ પાલને ચ દ્વિજોત્તમાઃ
તથાસદ્વિનિયોગાય વિજ્ઞેયં ગહનં નૃણામ્ ॥

એભિર્ અન્યૈસ્ તથા ક્લેશૈઃ પુરુષો દ્વિજસત્તમાઃ
નિજાઞ્ જયતિ વૈ લોકાન્ પ્રાજાપત્યાદિકાન્ ક્રમાત્ ॥

યોષિચ્ છુશ્રૂષણં ભર્તુઃ કર્મણા મનસા ગિરા
કુર્વતી સમવાપ્નોતિ તત્સાલોક્યં યતો દ્વિજાઃ ॥

નાતિક્લેશેન મહતા તાન્ એવ પુરુષો યથા
તૃતીયં વ્યાહૃતં તેન મયા સાધ્વ્ ઇતિ યોષિતામ્ ॥

એતદ્ વઃ કથિતં વિપ્રા યન્નિમિત્તમ્ ઇહાગતાઃ
તત્ પૃચ્છત યથાકામં અહં વક્ષ્યામિ વઃ સ્ફુટમ્ ॥

તતસ્ તે મુનયઃ પ્રોચુર્ યત્ પ્રષ્ટવ્યં મહામુને
અન્યસ્મિન્ન્ એવ તત્ પ્રશ્ને યથાવત્ કથિતં ત્વયા ॥

તતઃ પ્રહસ્ય તાન્ પ્રાહ કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનાંસ્ તાપસાંસ્ તાન્ ઉપાગતાન્ ॥

મયૈષ ભવતાં પ્રશ્નો જ્ઞાતો દિવ્યેન ચક્ષુષા
તતો હિ વઃ પ્રસઙ્ગેન સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ભાષિતમ્ ॥

સ્વલ્પેન હિ પ્રયત્નેન ધર્મઃ સિધ્યતિ વૈ કલૌ
નરૈર્ આત્મગુણામ્ભોભિઃ ક્ષાલિતાખિલકિલ્બિષૈઃ ॥

શૂદ્રૈશ્ ચ દ્વિજશુશ્રૂષા તત્પરૈર્ મુનિસત્તમાઃ
તથા સ્ત્રીભિર્ અનાયાસાત્ પતિશુશ્રૂષયૈવ હિ ॥

તતસ્ ત્રિતયમ્ અપ્ય્ એતન્ મમ ધન્યતમં મતમ્
ધર્મસંસાધને ક્લેશો દ્વિજાતીનાં કૃતાદિષુ ॥

ભવદ્ભિર્ યદ્ અભિપ્રેતં તદ્ એતત્ કથિતં મયા
અપૃષ્ટેનાપિ ધર્મજ્ઞાઃ કિમ્ અન્યત્ ક્રિયતાં દ્વિજાઃ ॥

તતઃ સંપૂજ્ય તે વ્યાસં પ્રશશંસુઃ પુનઃ પુનઃ
યથાગતં દ્વિજા જગ્મુર્ વ્યાસોક્તિક્ષતસંશયાઃ ॥

ભવતો ઽપિ મહાભાગ રહસ્યં કથિતં મયા
અત્યન્તદુષ્ટસ્ય કલેર્ અયમ્ એકો મહાન્ ગુણઃ ॥

યચ્ ચાહં ભવતા પૃષ્ટો જગતામ્ ઉપસંહૃતિમ્
પ્રાકૃતામ્ અન્તરાલાં ચ તામ્ અપ્ય્ એષ વદામિ તે ॥