વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.30

ગરુડો વારુણં છત્રં તથૈવ મણિપર્વતમ્
સભાર્યં ચ હૃષીકેશં લીલયૈવ વહન્ યયૌ ॥

તતઃ શઙ્ખમ્ ઉપાધ્માસીત્ સ્વર્ગદ્વારગતો હરિઃ
ઉપતસ્થુસ્ તતો દેવાઃ સાર્ઘ્યપાત્રા જનાર્દનમ્ ॥

સ દેવૈર્ અર્ચિતઃ કૃષ્ણો દેવમાતુર્ નિવેશનમ્
સિતાભ્રશિખરાકારં પ્રવિશ્ય દદૃશે ઽદિતિમ્ ॥

સ તાં પ્રણમ્ય શક્રેણ સહ તે કુણ્ડલોત્તમે
દદૌ નરકનાશં ચ શશંસાસ્યૈ જનાર્દનઃ ॥

તતઃ પ્રીતા જગન્માતા ધાતારં જગતાં હરિમ્
તુષ્ટાવાદિતિર્ અવ્યગ્રા કૃત્વા તત્પ્રવણં મનઃ ॥

નમસ્ તે પુણ્ડરીકાક્ષ ભક્તાનામ્ અભયંકર
સનાતનાત્મન્ સર્વાત્મન્ ભૂતાત્મન્ ભૂતભાવન ॥

પ્રણેતા મનસો બુદ્ધેર્ ઇન્દ્રિયાણાં ગુણાત્મક
ત્રિગુણાતીત નિર્દ્વન્દ્વ શુદ્ધ સર્વહૃદિસ્થિત ॥

સિતદીર્ઘાદિનિઃશેષ કલ્પનાપરિવર્જિત
જન્માદિભિર્ અસંસ્પૃષ્ટ સ્વપ્નાદિપરિવર્જિત ॥

સંધ્યા રાત્રિર્ અહો ભૂમિર્ ગગનં વાયુર્ અમ્બુ ચ
હુતાશનો મનો બુદ્ધિર્ ભૂતાદિસ્ ત્વં તથાચ્યુત ॥

સૃષ્ટિસ્થિતિવિનાશાનાં કર્તા કર્તૃપતિર્ ભવાન્
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાખ્યાભિર્ આત્મમૂર્તિભિર્ ઈશ્વર ॥

દેવા યક્ષાસ્ તથા દૈત્યા રાક્ષસાઃ સિદ્ધપન્નગાઃ
કૂષ્માણ્ડાશ્ ચ પિશાચાશ્ ચ ગન્ધર્વા મનુજાસ્ તથા ॥

પશવો મૃગાઃ પતંગાશ્ ચ તથૈવ ચ સરીસૃપાઃ ॥

પશવ ઉરગા મીના મૃગાશ્ ચ વનજાતયઃ ॥

કીટાશ્ ચૈવ પતઙ્ગાશ્ ચ તથૈવ ચ સરીસૃપાઃ ॥

વૃક્ષગુલ્મલતાવલ્લી સમસ્તતૃણજાતયઃ ॥

સ્થૂલા મધ્યાસ્ તથા સૂક્ષ્માઃ સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરાશ્ ચ યે
દેહભેદા ભવાન્ સર્વે યે કેચિત્ પુદ્ગલાશ્રયાઃ ॥

માયા તવેયમ્ અજ્ઞાત પરમાર્થાતિમોહિની
અનાત્મન્ય્ આત્મવિજ્ઞાનં યયા મૂઢો નિરુધ્યતે ॥

અસ્વે સ્વમ્ ઇતિ ભાવો ઽત્ર યત્ પુંસામ્ ઉપજાયતે ॥

અહં મમેતિ ભાવો ઽત્ર યત્ પુંસામ્ અભિજાયતે
સંસારમાતુર્ માયાયાસ્ તવૈતન્ નાથ ચેષ્ટિતમ્ ॥

યૈઃ સ્વધર્મપરૈર્ નાથ નરૈર્ આરાધિતો ભવાન્
તે તરન્ત્ય્ અખિલામ્ એતાં માયામ્ આત્મવિમુક્તયે ॥

બ્રહ્માદ્યાઃ સકલા દેવા મનુષ્યાઃ પશવસ્ તથા
વિષ્ણુમાયામહાવર્ત મોહાન્ધતમસા વૃતાઃ ॥

આરાધ્ય ત્વામ્ અભીપ્સન્તે કામાન્ આત્મભવક્ષયમ્
યદ્ એતે પુરુષા માયા સૈવેયં ભગવંસ્ તવ ॥

મયા ત્વં પુત્રકામિન્યા વૈરિપક્ષક્ષયાય ચ
આરાધિતો ન મોક્ષાય માયાવિલસિતં હિ તત્ ॥

કૌપીનાચ્છાદનપ્રાયા વાઞ્છા કલ્પદ્રુમાદ્ અપિ
જાયતે યદ્ અપુણ્યાનાં સો ઽપરાધઃ સ્વદોષજઃ ॥

તત્ પ્રસીદાખિલજગન્ માયામોહકરાવ્યય
અજ્ઞાનં જ્ઞાનસદ્ભાવ ભૂતં ભૂતેશ નાશય ॥

નમસ્ તે ચક્રહસ્તાય શાર્ઙ્ગહસ્તાય તે નમઃ
ગદાહસ્તાય તે વિષ્ણો શઙ્ખહસ્તાય તે નમઃ ॥

એતત્ પશ્યામિ તે રૂપં સ્થૂલચિહ્નોપલક્ષિતમ્
ન જાનામિ પરં યત્ તે પ્રસીદ પરમેશ્વર ॥

અદિત્યૈવં સ્તુતો વિષ્ણુઃ પ્રહસ્યાહ સુરારણિમ્
માતા દેવિ ત્વમ્ અસ્માકં પ્રસીદ વરદા ભવ ॥

એવમ્ અસ્તુ યથેચ્છા તે ત્વમ્ અશેષૈઃ સુરાસુરૈઃ
અજેયઃ પુરુષવ્યાઘ્ર મર્ત્યલોકે ભવિષ્યસિ ॥

તતો ઽનન્તરમ્ એવાસ્ય શક્રાણીસહિતાદિતિમ્
સત્યભામા પ્રણમ્યાહ પ્રસીદેતિ પુનઃ પુનઃ ॥

મત્પ્રસાદાન્ ન તે સુભ્રુ જરા વૈરૂપ્યમ્ એવ ચ
ભવિષ્યત્ય્ અનવદ્યાઙ્ગી સર્વકાલં ભવિષ્યસિ ॥

અદિત્યા તુ કૃતાનુજ્ઞો દેવરાજો જનાર્દનમ્
યથાવત્ પૂજયામ્ આસ બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥

શચી ચ સત્યભામાયૈ પારિજાતસ્ય પુષ્પકમ્ ॥

ન દદૌ માનુષીં મત્વા સ્વયં પુષ્પૈર્ અલંકૃતા ॥

તતો દદર્શ કૃષ્ણો ઽપિ સત્યભામાસહાયવાન્
દેવોદ્યાનાનિ હૃદ્યાનિ નન્દનાદીનિ સત્તમ ॥

દદર્શ ચ સુગન્ધાઢ્યં મઞ્જરીપુષ્પધારિણમ્
શૈત્યાહ્લાદકરં તામ્ર બાલપલ્લવશોભિતમ્ ॥

મથ્યમાને ઽમૃતે જાતં જાતરૂપોપમત્વચમ્
પારિજાતં જગન્નાથઃ કેશવઃ કેશિસૂદનઃ ॥

તુતોષ પરમપ્રીત્યા તરુરાજમ્ અનુત્તમમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પ્રાહ ગોવિન્દં સત્યભામા દ્વિજોત્તમ
કસ્માન્ ન દ્વારકામ્ એષ નીયતે કૃષ્ણ પાદપઃ ॥

યદિ તે તદ્ વચઃ સત્યં સત્યાત્યર્થં પ્રિયેતિ મે
મદ્ગેહનિષ્કુટાર્થાય તદ્ અયં નીયતાં તરુઃ ॥

ન મે જામ્બવતી તાદૃગ્ અભીષ્ટા ન ચ રુક્મિણી
સત્યે યથા ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ત્વયા કૃષ્ણાસકૃત્ પ્રિયમ્ ॥

સત્યં તદ્ યદિ ગોવિન્દ નોપચારકૃતં તવ
તદ્ અસ્તુ પારિજાતો ઽયં મમ ગેહવિભૂષણમ્ ॥

બિભ્રતી પારિજાતસ્ય કેશપક્ષેણ મઞ્જરીમ્
સપત્નીનામ્ અહં મધ્યે શોભેયમ્ ઇતિ કામયે ॥

તથા xxx કા ભૂત્વા રતિમ્ ઉત્પાદયામિ તે ॥

રુગ્મિણીપ્રભૃતિભ્યસ્ તે દેવીભ્યશ્ ચાતિસુન્દરી ॥

એતેન પારિજાતેન ભવામિ તવ કર્મણા ॥

યથાહં માધવ વિભો તથા મામ્ અધિકાં કુરુ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ પ્રહસ્યૈનાં પારિજાતં ગરુત્મતિ
આરોપયામ્ આસ હરિસ્ તમ્ ઊચુર્ વનરક્ષિણઃ ॥

ભો શચી દેવરાજસ્ય મહિષી તત્પરિગ્રહમ્
પારિજાતં ન ગોવિન્દ હર્તુમ્ અર્હસિ પાદપમ્ ॥

ઉત્પન્નો દેવરાજાય દત્તઃ સો ઽપિ દદૌ પુનઃ ॥

મહિષ્યૈ સુમહાભાગ દેવ્યૈ શચ્યૈ કુતૂહલાત્ ॥

શચીવિભૂષણાર્થાય દેવૈર્ અમૃતમન્થને
ઉત્પાદિતો ઽયં ન ક્ષેમી ગૃહીત્વૈનં ગમિષ્યસિ ॥

દેવરાજો મુખપ્રેક્ષો યસ્યાસ્ તસ્યાઃ પરિગ્રહમ્
મૌઢ્યાત્ પ્રાર્થયસે ક્ષેમી ગૃહીત્વૈનં હિ કો વ્રજેત્ ॥

અવશ્યમ્ અસ્ય દેવેન્દ્રો નિષ્કૃતિં કૃષ્ણ યાસ્યતિ
વજ્રોદ્યતકરં શક્રમ્ અનુયાસ્યન્તિ ચામરાઃ ॥

તદ્ અલં સકલૈર્ દેવૈર્ વિગ્રહેણ તવાચ્યુત
વિપાકકટુ યત્ કર્મ તન્ ન શંસન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે તૈર્ ઉવાચૈતાન્ સત્યભામાતિકોપિની
કા શચી પારિજાતસ્ય કો વા શક્રઃ સુરાધિપઃ ॥

સામાન્યઃ સર્વલોકાનાં યદ્ય્ એષો ઽમૃતમન્થને
સમુત્પન્નઃ સુરાઃ કસ્માદ્ એકો ગૃહ્ણાતિ વાસવઃ ॥

યથા સુધા યથૈવેન્દુર્ યથા શ્રીર્ વનરક્ષિણઃ
સામાન્યઃ સર્વલોકસ્ય પારિજાતસ્ તથા દ્રુમઃ ॥

ભર્તૃબાહુમહાગર્વાદ્ રુણદ્ધ્ય્ એનમ્ અથો શચી
તત્ કથ્યતામ્ અલં ક્ષાન્ત્યા સત્યા હારયતિ દ્રુમમ્ ॥

કથ્યતાં ચ દ્રુતં ગત્વા પૌલોમ્યા વચનં મમ
સત્યભામા વદત્ય્ એતદ્ ઇતિ ગર્વોદ્ધતાક્ષરમ્ ॥

યદિ ત્વં દયિતા ભર્તુર્ યદિ વશ્યઃ પતિસ્ તવ
મદ્ભર્તુર્ હરતો વૃક્ષં તત્ કારય નિવારણમ્ ॥

જાનામિ તે પતિં શક્રં જાનામિ ત્રિદશેશ્વરમ્
પારિજાતં તથાપ્ય્ એનં માનુષી હારયામિ તે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તા રક્ષિણો ગત્વા શચ્યા ઊચુર્ યથોદિતમ્
શચી ચોત્સાહયામ્ આસ ત્રિદશાધિપતિં પતિમ્ ॥

તતઃ સમસ્તદેવાનાં સૈન્યૈઃ પરિવૃતો હરિમ્
પ્રયયૌ પારિજાતાર્થમ્ ઇન્દ્રો યોધયિતું દ્વિજ ॥

તતઃ પરિઘનિસ્ત્રિંશ ગદાશૂલવરાયુધાઃ
બભૂવુસ્ ત્રિદશાઃ સજ્જાઃ શક્રે વજ્રકરે સ્થિતે ॥

તતો નિરીક્ષ્ય ગોવિન્દો નાગરાજોપરિ સ્થિતમ્
શક્રં દેવપરીવારં યુદ્ધાય સમુપસ્થિતમ્ ॥

ચકાર શઙ્ખનિર્ઘોષં દિશઃ શબ્દેન પૂરયન્
મુમોચ ચ શરવ્રાતં સહસ્રાયુતસંમિતમ્ ॥

તતો દિશો નભશ્ ચૈવ દૃષ્ટ્વા શરશતાચિતમ્
મુમુચુસ્ ત્રિદશાઃ સર્વે અસ્ત્રશસ્ત્રાણ્ય્ અનેકશઃ ॥

એકૈકં શસ્ત્રમ્ અસ્ત્રં ચ દેવૈર્ મુક્તં સહસ્રધા
ચિચ્છેદ લીલયૈવેશો જગતાં મધુસૂદનઃ ॥

પાશં સલિલરાજસ્ય સમાકૃષ્યોરગાશનઃ
ચકાર ખણ્ડશશ્ ચઞ્ચ્વા બાલપન્નગદેહવત્ ॥

યમેન પ્રહિતં દણ્ડં ગદાવિક્ષેપખણ્ડિતમ્
પૃથિવ્યાં પાતયામ્ આસ ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ॥

શિબિકાં ચ ધનેશસ્ય ચક્રેણ તિલશો વિભુઃ
ચકાર શૌરિર્ અર્કં ચ દૃષ્ટિદૃષ્ટં હતૌજસમ્ ॥

નીતો ઽગ્નિઃ શતશો બાણૈર્ દ્રાવિતા વસવો દિશઃ
ચક્રવિચ્છિન્નશૂલાગ્રા રુદ્રા ભુવિ નિપાતિતાઃ ॥

સાધ્યા વિશ્વે ચ મરુતો ગન્ધર્વાશ્ ચૈવ સાયકૈઃ
શાર્ઙ્ગેણ પ્રેરિતૈર્ અસ્તા વ્યોમ્નિ શાલ્મલિતૂલવત્ ॥

ગરુત્માન્ અપિ વક્ત્રેણ પક્ષાભ્યાં નખરાઙ્કુરૈઃ
ભક્ષયંસ્ તાડયન્ દેવાન્ દારયંશ્ ચ ચચાર વૈ ॥

તતઃ શરસહસ્રેણ દેવેન્દ્રમધુસૂદનૌ
પરસ્પરં વવર્ષાતે ધારાભિર્ ઇવ તોયદૌ ॥

ઐરાવતેન ગરુડો યુયુધે તત્ર સંકુલે
દેવૈઃ સમસ્તૈર્ યુયુધે શક્રેણ ચ જનાર્દનઃ ॥

છિન્નેષ્વ્ અશેષબાણેષુ શસ્ત્રેષ્વ્ અસ્ત્રેષુ ચ ત્વરન્
જગ્રાહ વાસવો વજ્રં કૃષ્ણશ્ ચક્રં સુદર્શનમ્ ॥

તતો હાહાકૃતં સર્વં ત્રૈલોક્યં દ્વિજસત્તમ
વજ્રચક્રધરૌ દૃષ્ટ્વા દેવરાજજનાર્દનૌ ॥

ક્ષિપ્તં વજ્રમ્ અથેન્દ્રેણ જગ્રાહ ભગવાન્ હરિઃ
ન મુમોચ તથા ચક્રં શક્રં તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

પ્રણષ્ટવજ્રં દેવેન્દ્રં ગરુડક્ષતવાહનમ્
સત્યભામાબ્રવીદ્ વીરં પલાયનપરાયણમ્ ॥

ત્રૈલોક્યેશ્વર નો યુક્તં શચીભર્તુઃ પલાયનમ્
પારિજાતસ્રગાભોગા ત્વામ્ ઉપસ્થાસ્યતે શચી ॥

કીદૃશં દેવરાજ્યં તે પારિજાતસ્રગુજ્જ્વલામ્
અપશ્યતો યથા પૂર્વં પ્રણયાભ્યાગતાં શચીમ્ ॥

અલં શક્ર પ્રયાતેન ન વ્રીડાં ગન્તુમ્ અર્હસિ
નીયતાં પારિજાતો ઽયં દેવાઃ સન્તુ ગતવ્યથાઃ ॥

પતિગર્વાવલેપેન બહુમાનપુરઃસરમ્
ન દદર્શ ગૃહાયાતામ્ ઉપચારેણ માં શચી ॥

સ્ત્રીત્વાદ્ અગુરુચિત્તાહં સ્વભર્તૃશ્લાઘનાપરા
તતઃ કૃતવતી શક્ર ભવતા સહ વિગ્રહમ્ ॥

તદ્ અલં પારિજાતેન પરસ્વેન હૃતેન નઃ
રૂપેણ ગર્વિતા સા તુ ભર્ત્રા સ્ત્રી કા ન ગર્વિતા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો વૈ નિવવૃતે દેવરાજસ્ તયા દ્વિજ
પ્રાહ ચૈનામ્ અલં ચણ્ડિ સખિ ખેદાતિવિસ્તરૈઃ ॥

ન ચાપિ સર્ગસંહાર સ્થિતિકર્તાખિલસ્ય યઃ
જિતસ્ય તેન મે વ્રીડા જાયતે વિશ્વરૂપિણા ॥

યસ્મિઞ્ જગત્ સકલમ્ એતદ્ અનાદિમધ્યે યસ્માદ્ યતશ્ ચ ન ભવિષ્યતિ સર્વભૂતાત્
તેનોદ્ભવપ્રલયપાલનકારણેન વ્રીડા કથં ભવતિ દેવિ નિરાકૃતસ્ય ॥

સકલભુવનસૂતિર્ મૂર્તિર્ અસ્યાણુસૂક્ષ્મા વિદિતસકલવેદ્યૈર્ જ્ઞાયતે યસ્ય નાન્યૈઃ
તમ્ અજમ્ અકૃતમ્ ઈશં શાશ્વતં સ્વેચ્છયૈનં જગદુપકૃતિમર્ત્યં કો વિજેતું સમર્થઃ ॥