વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.18

ચિન્તયન્ન્ ઇતિ ગોવિન્દમ્ ઉપગમ્ય સ યાદવઃ
અક્રૂરો ઽસ્મીતિ ચરણૌ નનામ શિરસા હરેઃ ॥

સો ઽપ્ય્ એનં ધ્વજવજ્રાબ્જ કૃતચિહ્નેન પાણિના
સંસ્પૃશ્યાકૃષ્ય ચ પ્રીત્યા સુગાઢં પરિષસ્વજે ॥

કૃતસંવન્દનૌ તેન યથાવદ્ બલકેશવૌ
તતઃ પ્રવિષ્ટૌ સંહૃષ્ટૌ તમ્ આદાયાત્મમન્દિરમ્ ॥

સહ તાભ્યાં તદાક્રૂરઃ કૃતસંવન્દનાદિકઃ
ભુક્તભોજ્યો યથાન્યાયમ્ આચચક્ષે તતસ્ તયોઃ ॥

યથા નિર્ભર્ત્સ્યતે તેન કંસેનાનકદુન્દુભિઃ
યથા ચ દેવકી દેવી દાનવેન દુરાત્મના ॥

ઉગ્રસેને યથા કંસઃ સુદુરાત્મા ચ વર્તતે
યં ચૈવાર્થં સમુદ્દિશ્ય સ કંસેન વિસર્જિતઃ ॥

તત્ સર્વં વિસ્તરાચ્ છ્રુત્વા ભગવાન્ કેશિસૂદનઃ
ઉવાચાખિલમ્ અપ્ય્ એતજ્ જ્ઞાતં દાનપતે મયા ॥

કરિષ્યે ચ મહાભાગ યદ્ અત્રૌપયિકં મતમ્
વિચિન્ત્યં નાન્યથૈતત્ તે વિદ્ધિ કંસં હતં મયા ॥

અહં રામશ્ ચ મથુરાં શ્વો યાસ્યાવઃ સમં ત્વયા
ગોપવૃદ્ધાશ્ ચ યાસ્યન્તિ હ્ય્ આદાયોપાયનં બહુ ॥

નિશેયં નીયતાં વીર ન ચિન્તાં કર્તુમ્ અર્હસિ
ત્રિરાત્રાભ્યન્તરે કંસં હનિષ્યામિ સહાનુગમ્ ॥

સમાદિશ્ય તતો ગોપાન્ અક્રૂરો ઽપિ સકેશવઃ
સુષ્વાપ બલભદ્રશ્ ચ નન્દગોપગૃહે તતઃ ॥

તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃષ્ણરામૌ મહામતી
અક્રૂરેણ સમં ગન્તુમ્ ઉદ્યતૌ મથુરાં પ્રતિ ॥

દૃષ્ટ્વા ગોપીજનઃ સાસ્રઃ શ્લથદ્વલયબાહુકઃ
નિશશ્વાસાતિદુઃખાર્તઃ પ્રાહ ચેદં પરસ્પરમ્ ॥

મથુરાં પ્રાપ્ય ગોવિન્દઃ કથં ગોકુલમ્ એષ્યતિ
નાગરસ્ત્રીકલાલાપ મધુ શ્રોત્રેણ પાસ્યતિ ॥

વિલાસિવાક્યપાનેષુ નાગરીણાં કૃતાસ્પદમ્
ચિત્તમ્ અસ્ય કથં ભૂયો ગ્રામ્યગોપીષુ યાસ્યતિ ॥

સારં સમસ્તગોષ્ઠસ્ય વિધિના હરતા હરિમ્
પ્રહૃતં ગોપયોષિત્સુ નિર્ઘૃણેન દુરાત્મના ॥

ભાવગર્ભસ્મિતં વાક્યં વિલાસલલિતા ગતિઃ
નાગરીણામ્ અતીવૈતત્ કટાક્ષેક્ષિતમ્ એવ ચ ॥

ગ્રામ્યો હરિર્ અયં તાસાં વિલાસનિગડૈર્ યુતઃ
ભવતીનાં પુનઃ પાર્શ્વં કયા યુક્ત્યા સમેષ્યતિ ॥

એષએષ રથમ્ આરુહ્ય મથુરાં યાતિ કેશવઃ
ક્રૂરેણાક્રૂરકેણાત્ર નિરાશેન પ્રતારિતઃ ॥

કિં ન વેત્તિ નૃશંસો ઽયમ્ અનુરાગપરં જનમ્
યેનેમમ્ અક્ષ્ણોર્ આહ્લાદં નયત્ય્ અન્યત્ર નો હરિમ્ ॥

એષ રામેણ સહિતઃ પ્રયાત્ય્ અત્યન્તનિર્ઘૃણઃ
રથમ્ આરુહ્ય ગોવિન્દસ્ ત્વર્યતામ્ અસ્ય વારણે ॥

ગુરૂણામ્ અગ્રતો વક્તું કિં બ્રવીષિ ન નઃ ક્ષમમ્
ગુરવઃ કિં કરિષ્યન્તિ દગ્ધાનાં વિરહાગ્નિના ॥

નન્દગોપમુખા ગોપા ગન્તુમ્ એતે સમુદ્યતાઃ
નોદ્યમં કુરુતે કશ્ચિદ્ ગોવિન્દવિનિવર્તને ॥

સુપ્રભાતાદ્ય રજની મથુરાવાસિયોષિતામ્
પાસ્યન્ત્ય્ અચ્યુતવક્ત્રાબ્જં યાસાં નેત્રાલિપઙ્ક્તયઃ ॥

ધન્યાસ્ તે પથિ યે કૃષ્ણમ્ ઇતો યાન્ત્ય્ અનિવારિતાઃ
ઉદ્વહિષ્યન્તિ પશ્યન્તઃ સ્વદેહં પુલકાઞ્ચિતમ્ ॥

મથુરાનગરીપૌર નયનાનાં મહોત્સવઃ
ગોવિન્દાવયવૈર્ દૃષ્ટૈર્ અતીવાદ્ય ભવિષ્યતિ ॥

કો નુ સ્વપ્નઃ સભાગ્યાભિર્ દૃષ્ટસ્ તાભિર્ અધોક્ષજમ્
વિસ્તારિકાન્તિનયના યા દ્રક્ષ્યન્ત્ય્ અનિવારિતમ્ ॥

અહો ગોપીજનસ્યાસ્ય દર્શયિત્વા મહાનિધિમ્
ઉદ્ધૃતાન્ય્ અત્ર નેત્રાણિ વિધાત્રાકરુણાત્મના ॥

ધન્યાસ્ તે પથિ યે કૃષ્ણં યાન્તં સૌમ્યવપુર્ હરિમ્ ॥

કૌતુકેનાનિમેષાક્ષાઃ પશ્યન્તિ હ્ય્ અનિવારિતમ્ ॥

અનુરાગેણ શૈથિલ્યમ્ અસ્માસુ વ્રજતો હરેઃ
શૈથિલ્યમ્ ઉપયાન્ત્ય્ આશુ કરેષુ વલયાન્ય્ અપિ ॥

અક્રૂરઃ ક્રૂરહૃદયઃ શીઘ્રં પ્રેરયતે હયાન્
એવમ્ આર્તાસુ યોષિત્સુ ઘૃણા કસ્ય ન જાયતે ॥

અક્રૂર ત્વં મહાબાહો વદ વાચાતિસૌમ્યયા ॥

અસ્ય ગોપીજનસ્યાર્તિં કિમર્થં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

કીદૃગ્વિધા કૃતાસ્માભિર્ નિકૃતિસ્ તે જનેશ્વર ॥

વિધાતુર્ વા મહાબાહો તસ્ય કૃષ્ણસ્ય વા હરેઃ ॥

બલભદ્રો વારયિતું નેચ્છતે ધ્રુવમ્ અપ્ય્ અયમ્ ॥

એવમ્ આર્તાસુ યોષિત્સુ પ્રલપન્તીષ્વ્ ઇતસ્ તતઃ ॥

રથમ્ આસ્થાય ગચ્છન્તમ્ ઇદમ્ ઊચુર્ વરાઙ્ગનાઃ ॥

એષ કૃષ્ણરથસ્યોચ્ચૈશ્ ચક્રરેણુર્ નિરીક્ષ્યતામ્
દૂરીભૂતો હરિર્ યેન સો ઽપિ રેણુર્ ન લક્ષ્યતે ॥

ઇત્ય્ એવમ્ અતિહાર્દેન ગોપીજનનિરીક્ષિતઃ
તત્યાજ વ્રજભૂભાગં સહ રામેણ કેશવઃ ॥

ગચ્છન્તો જવનાશ્વેન રથેન યમુનાતટમ્
પ્રાપ્તા મધ્યાહ્નસમયે રામાક્રૂરજનાર્દનાઃ ॥

અથાહ કૃષ્ણમ્ અક્રૂરો ભવદ્ભ્યાં તાવદ્ આસ્યતામ્
યાવત્ કરોમિ કાલિન્દ્યામ્ આહ્નિકાર્હણમ્ અમ્ભસિ ॥

તથેત્ય્ ઉક્તસ્ તતઃ સ્નાતઃ સ્વાચાન્તઃ સ મહામતિઃ
દધ્યૌ બ્રહ્મ પરં વિપ્ર પ્રવિશ્ય યમુનાજલે ॥

ફણાસહસ્રમાલાઢ્યં બલભદ્રં દદર્શ સઃ
કુન્દામલાઙ્ગમ્ ઉન્નિદ્ર પદ્મપત્રારુણેક્ષણમ્ ॥

વૃતં વાસુકિરમ્ભાદ્યૈર્ મહદ્ભિઃ પવનાશિભિઃ
સંસ્તૂયમાનં ગન્ધર્વૈર્ વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥

દધાનમ્ અસિતે વસ્ત્રે ચારુપદ્માવતંસકમ્
ચારુકુણ્ડલિનં મત્તમ્ અન્તર્ જલતલે સ્થિતમ્ ॥

તસ્યોત્સઙ્ગે ઘનશ્યામમ્ આતામ્રાયતલોચનમ્
ચતુર્બાહુમ્ ઉદારાઙ્ગં ચક્રાદ્યાયુધભૂષણમ્ ॥

પીતે વસાનં વસને ચિત્રમાલ્યવિભૂષણમ્
શક્રચાપતડિન્માલા વિચિત્રમ્ ઇવ તોયદમ્ ॥

શ્રીવત્સવક્ષસં ચારુ કેયૂરમુકુટોજ્જ્વલમ્
દદર્શ કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટં પુણ્ડરીકાવતંસકમ્ ॥

સનન્દનાદ્યૈર્ મુનિભિઃ સિદ્ધયોગૈર્ અકલ્મષૈઃ
વિચિન્ત્યમાનં તત્રસ્થૈર્ નાસાગ્રન્યસ્તલોચનૈઃ ॥

બલકૃષ્ણૌ તથાક્રૂરઃ પ્રત્યભિજ્ઞાય વિસ્મિતઃ
સો ઽચિન્તયદ્ રથાચ્ છીઘ્રં કથમ્ અત્રાગતાવ્ ઇતિ ॥

વિવક્ષોઃ સ્તમ્ભયામ્ આસ વાચં તસ્ય જનાર્દનઃ
તતો નિષ્ક્રમ્ય સલિલાદ્ રથમ્ અભ્યાગતઃ પુનઃ ॥

દદર્શ તત્ર ચૈવોભૌ રથસ્યોપર્ય્ અધિષ્ઠિતૌ
રામકૃષ્ણૌ યથાપૂર્વં મનુષ્યવપુષાન્વિતૌ ॥

નિમગ્નશ્ ચ પુનસ્ તોયે સ દદર્શ તથૈવ તૌ
સંસ્તૂયમાનૌ ગન્ધર્વ મુનિસિદ્ધમહોરગૈઃ ॥

તતો વિજ્ઞાતસદ્ભાવઃ સ તુ દાનપતિસ્ તદા
તુષ્ટાવ સર્વવિજ્ઞાન, ,મયમ્ અચ્યુતમ્ ઈશ્વરમ્ ॥

સન્માત્રરૂપિણે ઽચિન્ત્ય મહિમ્ને પરમાત્મને
વ્યાપિને નૈકરૂપૈક સ્વરૂપાય નમો નમઃ ॥

સત્યરૂપાય તે ઽચિન્ત્ય હવિર્ભૂતાય તે નમઃ
નમો ઽવિજ્ઞેયરૂપાય પરાય પ્રકૃતેઃ પ્રભો ॥

ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ પ્રધાનાત્મા તથા ભવાન્
આત્મા ચ પરમાત્મા ચ ત્વમ્ એકઃ પઞ્ચધા સ્થિતઃ ॥

પ્રસીદ સર્વસર્વાત્મન્ ક્ષરાક્ષરમયેશ્વર
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાખ્યાભિઃ કલ્પનાભિર્ ઉદીરિતઃ ॥

અનાખ્યેયસ્વરૂપાત્મન્ન્ અનાખ્યેયપ્રયોજન
અનાખ્યેયાભિધાનં ત્વાં નતો ઽસ્મિ પરમેશ્વર ॥

ન યત્ર નાથ વિદ્યન્તે નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ
તદ્ બ્રહ્મ પરમં નિત્યમ્ અવિકારિ ભવાન્ અજ ॥

ન કલ્પનામ્ ઋતે ઽર્થસ્ય સર્વસ્યાધિગમો યતઃ
તતઃ કૃષ્ણાચ્યુતાનન્ત વિષ્ણુસંજ્ઞાભિર્ ઈડ્યસે ॥

સર્વાર્થાસ્ ત્વમ્ અજ વિકલ્પનાભિર્ એતદ્ દેવાદ્યં જગદ્ અખિલં ત્વમ્ એવ વિશ્વમ્
વિશ્વાત્મંસ્ ત્વમ્ ઇતિ વિકારભાવહીનઃ સર્વસ્મિન્ ન હિ ભવતો ઽસ્તિ કિંચિદ્ અન્યત્ ॥

ત્વં બ્રહ્મા પશુપતિર્ અર્યમા વિધાતા ધાતા ત્વં ત્રિદશપતિઃ સમીરણો ઽગ્નિઃ
તોયેશો ધનપતિર્ અન્તકસ્ ત્વમ્ એકો ભિન્નાર્થૈર્ જગદ્ અભિપાસિ શક્તિભેદૈઃ ॥

વિશ્વં ભવાન્ સૃજતિ સૂર્યગભસ્તિરૂપો વિશ્વં ચ તે ગુણમયો ઽયમ્ અજ પ્રપઞ્ચઃ
રૂપં પરં સદ્ ઇતિ વાચકમ્ અક્ષરં યજ્ જ્ઞાનાત્મને સદસતે પ્રણતો ઽસ્મિ તસ્મૈ ॥

ઓં નમો વાસુદેવાય નમઃ સંકર્ષણાય તે
પ્રદ્યુમ્નાય નમસ્ તુભ્યમ્ અનિરુદ્ધાય તે નમઃ ॥