વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.10

તયોર્ વિહરતોર્ એવં રામકેશવયોર્ વ્રજે
પ્રાવૃડ્ _વ્યતીતા વિકસત્ સરોજા ચાભવચ્ છરત્ ॥

અવાપુસ્ તાપમ્ અત્યર્થં શફર્યઃ પલ્વલોદકે
પુત્રક્ષેત્રાદિસક્તેન મમત્વેન યથા ગૃહી ॥

મયૂરા મૌનિનસ્ તસ્થુઃ પરિત્યક્તમદા વને
અસારતાં પરિજ્ઞાય સંસારસ્યેવ યોગિનઃ ॥

ઉત્સૃજ્ય જલસર્વસ્વં વિમલાઃ સિતમૂર્તયઃ
તત્યજુશ્ ચામ્બરં મેઘા ગૃહં વિજ્ઞાનિનો યથા ॥

શરત્સૂર્યાંશુતપ્તાનિ યયુઃ શોષં સરાંસિ ચ
બહ્વાલમ્બિમમત્વેન હૃદયાનીવ દેહિનામ્ ॥

કુમુદૈઃ શરદમ્ભાંસિ યોગ્યતાલક્ષણં યયુઃ
અવબોધૈર્ મનાંસીવ સંબન્ધમ્ અમલાત્મનામ્ ॥

તારકાવિમલે વ્યોમ્નિ રરાજાખણ્ડમણ્ડલઃ
ચન્દ્રશ્ ચરમદેહાત્મા યોગી સાધુકુલે યથા ॥

શનકૈઃ શનકૈસ્ તીરં તત્યજુશ્ ચ જલાશયાઃ
મમત્વં ક્ષેત્રપુત્રાદિ રૂઢમ્ ઉચ્ચૈર્ યથા બુધાઃ ॥

પૂર્વત્યક્તૈઃ સરોઽમ્ભોભિર્ હંસા યોગં પુનર્ યયુઃ
ક્લેશૈઃ કુયોગિનો ઽશેષૈર્ અન્તરાયહતા ઇવ ॥

નિભૃતો ઽભવદ્ અત્યર્થં સમુદ્રઃ સ્તિમિતોદકઃ
ક્રમાવાપ્તમહાયોગો નિશ્ચલાત્મા યથા યતિઃ ॥

સર્વત્રાતિપ્રસન્નાનિ સલિલાનિ તદાભવન્
જ્ઞાતે સર્વગતે વિષ્ણૌ મનાંસીવ સુમેધસામ્ ॥

બભૂવ વિમલં વ્યોમ શરદાધ્વસ્તતોયદમ્
યોગાગ્નિદગ્ધક્લેશૌઘં યોગિનામ્ ઇવ માનસમ્ ॥

સૂર્યાંશુજનિતં તાપં નિન્યે તારાપતિઃ શમમ્
અહંકારોદ્ભવં દુઃખં વિવેકઃ સુમહાન્ ઇવ ॥

નભસો ઽબ્દાન્ ભુવઃ પઙ્કં કાલુષ્યં ચામ્ભસઃ શરત્
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રત્યાહાર ઇવાહરત્ ॥

પ્રાણાયામ ઇવામ્ભોભિઃ સરસાં કૃતપૂરકૈઃ
અભ્યસ્યતે ઽનુદિવસં રેચકાકુમ્ભકાદિભિઃ ॥

વિમલામ્બરનક્ષત્રે કાલે ચાભ્યાગતે વ્રજમ્
દદર્શેન્દ્રમહારમ્ભાય્(અ) (ઉ)દ્યતાંસ્ તાન્ વ્રજૌકસઃ ॥

કૃષ્ણસ્ તાન્ ઉત્સુકાન્ દૃષ્ટ્વા ગોપાન્ ઉત્સવલાલસાન્
કૌતૂહલાદ્ ઇદં વાક્યં પ્રાહ વૃદ્ધાન્ મહામતિઃ ॥

કો ઽયં શક્રમહો નામ યેન વો હર્ષ આગતઃ
પ્રાહ તં નન્દગોપશ્ ચ પૃચ્છન્તમ્ અતિસાદરમ્ ॥

મેઘાનાં પયસાં ચેશો દેવરાજઃ શતક્રતુઃ
તેન સંચોદિતા મેઘા વર્ષન્ત્ય્ અમ્બુમયં રસમ્ ॥

તદ્ વૃષ્ટિજનિતં સસ્યં વયમ્ અન્યે ચ દેહિનઃ
વર્તયામોપભુઞ્જાનાસ્ તર્પયામશ્ ચ દેવતાઃ ॥

ક્ષીરવત્ય ઇમા ગાવો વત્સવત્યશ્ ચ નિર્વૃતાઃ
તેન સંવર્ધિતૈઃ સસ્યૈસ્ તુષ્ટાઃ પુષ્ટા ભવન્તિ વૈ ॥

નાસસ્યા નાતૃણા ભૂમિર્ ન બુભુક્ષાર્દિતો જનઃ
દૃશ્યતે યત્ર દૃશ્યન્તે વૃષ્ટિમન્તો બલાહકાઃ ॥

ભૌમમ્ એતત્ પયો દુગ્ધં ગોભિઃ સૂર્યસ્ય વારિદઃ
પર્જન્યઃ સર્વલોકસ્ય ભવાય ભુવિ વર્ષતિ ॥

તસ્માત્ પ્રાવૃષિ રાજાનઃ સર્વે શક્રં મુદા યુતાઃ
મહૈઃ સુરેશમ્ અર્ચન્તિ વયમ્ અન્યે ચ માનવાઃ ॥

નન્દગોપસ્ય વચનં શ્રુત્વેત્થં શક્રપૂજને
કોપાય ત્રિદશેન્દ્રસ્ય પ્રાહ દામોદરસ્ તદા ॥

ન વયં કૃષિકર્તારો વાણિજ્યાજીવિનો ન ચ
ગાવો ઽસ્મદ્દૈવતં તાત વયં વનચરા યતઃ ॥

આન્વીક્ષિક્યાત્મવિજ્ઞાનં ધર્માધર્મં ત્રયીસ્થિતમ્ ॥

અર્થાનર્થૌનુવાર્તાયાં દણ્ડનીત્યાં જયાજયૌ ॥

આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિસ્ તથાપરા
વિદ્યાચતુષ્ટયં ચૈતદ્ વાર્તામ્ અત્ર શૃણુષ્વ મે ॥

કૃષિર્ વણિજ્યા તદ્વચ્ ચ તૃતીયં પશુપાલનમ્
વિદ્યા હ્ય્ એકા મહાભાગ વાર્તા વૃત્તિત્રયાશ્રયા ॥

કર્ષકાણાં કૃષિર્ વૃત્તિઃ પણ્યં વિપણિજીવિનામ્
અસ્માકં ગૌઃ પરા વૃત્તિર્ વાર્તાભેદૈર્ ઇયં ત્રિભિઃ ॥

વિદ્યયા યો યયા યુક્તસ્ તસ્ય સા દૈવતં મહત્
સૈવ પૂજ્યાર્ચનીયા ચ સૈવ તસ્યોપકારિકા ॥

યો ઽન્યસ્યાઃ ફલમ્ અશ્નન્ વૈ પૂજયત્ય્ અપરાં નરઃ
ઇહ ચ પ્રેત્ય ચૈવાસૌ તાત નાપ્નોતિ શોભનમ્ ॥

કૃષ્યન્તાઃ પ્રથિતાઃ સીમાઃ સીમાન્તં ચ પુનર્ વનમ્
વનાન્તા ગિરયઃ સર્વે તે ચાસ્માકં પરા ગતિઃ ॥

ન દ્વારબન્ધાવરણા ન ગૃહક્ષેત્રિણસ્ તથા
સુખિનસ્ ત્વ્ અખિલે લોકે યથા વૈ ચક્રચારિણઃ ॥

શ્રૂયન્તે ગિરયશ્ ચામી વને ઽસ્મિન્ કામરૂપિણઃ
તત્ તદ્ રૂપં સમાસ્થાય રમન્તે સ્વેષુ સાનુષુ ॥

યદા ચૈતે ઽપરાધ્યન્તે તેષાં યે કાનનૌકસઃ
તદા સિંહાદિરૂપૈસ્ તાન્ ઘાતયન્તિ મહીધરાઃ ॥

ગિરિયજ્ઞસ્ ત્વ્ અયં તસ્માદ્ ગોયજ્ઞશ્ ચ પ્રવર્ત્યતામ્
કિમ્ અસ્માકં મહેન્દ્રેણ ગાવઃ શૈલાશ્ ચ દેવતાઃ ॥

મન્ત્રયજ્ઞપરા વિપ્રાઃ સીરયજ્ઞાશ્ ચ કર્ષકાઃ
ગિરિગોયજ્ઞશીલાશ્ ચ વયમ્ અદ્રિવનાશ્રયાઃ ॥

તસ્માદ્ ગોવર્ધનઃ શૈલો ભવદ્ભિર્ વિવિધાર્હણૈઃ
અર્ચ્યતાં પૂજ્યતાં મેધ્યં પશું હત્વા વિધાનતઃ ॥

સર્વઘોષસ્ય સંદોહો ગૃહ્યતાં મા વિચાર્યતામ્
ભોજ્યન્તાં તેન વૈ વિપ્રાસ્ તથા યે ચાભિવાઞ્છકાઃ ॥

સમર્ચિતે કૃતે હોમે ભોજિતેષુ દ્વિજાતિષુ
શરત્પુષ્પકૃતાપીડાઃ પરિગચ્છન્તુ ગોગણાઃ ॥

એતન્ મમ મતં ગોપાઃ સંપ્રીત્યા ક્રિયતે યદિ
તતઃ કૃતા ભવેત્ પ્રીતિર્ ગવામ્ અદ્રેસ્ તથા મમ ॥

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નન્દાદ્યાસ્ તે વ્રજૌકસઃ
પ્રીત્યુત્ફુલ્લમુખા વિપ્ર સાધુ સાધ્વ્ ઇત્ય્ અથાબ્રુવન્ ॥

શોભનં તે મતં વત્સ યદ્ એતદ્ ભવતોદિતમ્
તત્ કરિષ્યામહે સર્વં ગિરિયજ્ઞઃ પ્રવર્ત્યતામ્ ॥

તથા ચ કૃતવન્તસ્ તે ગિરિયજ્ઞં વ્રજૌકસઃ
દધિપાયસમાંસાદ્યૈર્ દદુઃ શૈલબલિં તતઃ ॥

દ્વિજાંશ્ ચ ભોજયામ્ આસુઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥

અન્યાન્ અપ્ય્ આગતાન્ ઇત્થં કૃષ્ણેનોક્તં યથા પુરા ॥

ગાવઃ શૈલં તતશ્ ચક્રુર્ અર્ચિતાસ્ તાઃ પ્રદક્ષિણમ્
ઋષભાશ્ ચાપિ નર્દન્તઃ સતોયા જલદા ઇવ ॥

ગિરિમૂર્ધનિ કૃષ્ણો ઽપિ શૈલો ઽહમ્ ઇતિ મૂર્તિમાન્
બુભુજે ઽન્નં બહુ તદા ગોપવર્યાહૃતં દ્વિજ ॥

તેનૈવ કૃષ્ણો રૂપેણ ગોપૈઃ સહ ગિરેઃ શિરઃ
અધિરુહ્યાર્ચયામ્ આસ દ્વિતીયામ્ આત્મનસ્ તનુમ્ ॥

અન્તર્ધાનં ગતે તસ્મિન્ ગોપા લબ્ધ્વા તતો વરાન્
કૃત્વા ગિરિમહં ગોષ્ઠં નિજમ્ અભ્યાયયુઃ પુનઃ ॥