વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.9

બાલઃ કૃતોપનયનો વેદાહરણતત્પરઃ
ગુરુગેહે વસેદ્ ભૂપ બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ॥

શૌચાચારવતા તત્ર કાર્યં શુશ્રૂષણં ગુરોઃ
વ્રતાનિ ચરતા ગ્રાહ્યો વેદશ્ ચ કૃતબુદ્ધિના ॥

ઉભે સંધ્યે રવિં ભૂપ તથૈવાગ્નિં સમાહિતઃ
ઉપતિષ્ઠેત્ તથા કુર્યાદ્ ગુરોર્ અપ્ય્ અભિવાદનમ્ ॥

સ્થિતે તિષ્ઠેદ્ વ્રજેદ્ યાતે નીચૈર્ આસીત ચાસતિ
શિષ્યો ગુરૌ નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રતિકૂલં ન સંચરેત્ ॥

તેનૈવોક્તઃ પઠેદ્ વેદં નાન્યચિત્તઃ પુરઃ સ્થિતઃ
અનુજ્ઞાતશ્ ચ ભિક્ષાન્નમ્ અશ્નીયાદ્ ગુરુણા તતઃ ॥

અવગાહેદ્ અપઃ પૂર્વમ્ આચાર્યેણાવગાહિતાઃ
સમિજ્જલાદિકં ચાસ્ય કાલ્યં કાલ્યમ્ ઉપાનયેત્ ॥

ગૃહીતગ્રાહ્યવેદશ્ ચ તતો ઽનુજ્ઞામ્ અવાપ્ય વૈ
ગાર્હસ્થ્યમ્ આવસેત્ પ્રાજ્ઞો નિષ્પન્નગુરુનિષ્કૃતિઃ ॥

વિધિનાવાપ્તદારસ્ તુ ધનં પ્રાપ્ય સ્વકર્મણા
ગૃહસ્થકાર્યમ્ અખિલં કુર્યાદ્ ભૂપાલ શક્તિતઃ ॥

નિવાપેન પિતૄન્ અર્ચેદ્ યજ્ઞૈર્ દેવાંસ્ તથાતિથીન્
અન્નૈર્ મુનીંશ્ ચ સ્વાધ્યાયૈર્ અપત્યેન પ્રજાપતિમ્ ॥

બલિકર્મણા ચ ભૂતાનિ વાત્સલ્યેનાખિલં જગત્
પ્રાપ્નોતિ લોકાન્ પુરુષો નિજકર્મસમાર્જિતાન્ ॥

ભિક્ષાભુજશ્ ચ યે કેચિત્ પરિવ્રાડ્બ્રહ્મચારિણઃ
તે ઽપ્ય્ અત્રૈવ પ્રતિષ્ઠન્તે ગાર્હસ્થ્યં તેન વૈ પરમ્ ॥

વેદાહરણકાર્યેણ તીર્થસ્નાનાય ચ પ્રભો
અટન્તિ વસુધાં વિપ્રાઃ પૃથિવીદર્શનાય ચ ॥

અનિકેતા હ્ય્ અનાહારા યત્રસાયંગૃહાસ્ તુ યે
તેષાં ગૃહસ્થઃ સર્વેષાં પ્રતિષ્ઠા યોનિર્ એવ ચ ॥

તેષાં સ્વાગતદાનાદિ વક્તવ્યં મધુરં નૃપ
ગૃહાગતાનાં દદ્યાચ્ ચ શયનાસનભોજનમ્ ॥

અતિથિર્ યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્ પ્રતિનિવર્તતે
સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમ્ આદાય ગચ્છતિ ॥

અવજ્ઞાનમ્ અહંકારો દમ્ભશ્ ચૈવ ગૃહે સતઃ
પરિતાપોપઘાતૌ ચ પારુષ્યં ચ ન શસ્યતે ॥

યસ્ તુ સમ્યક્ કરોત્ય્ એવં ગૃહસ્થઃ પરમં વિધિમ્
સર્વબન્ધવિમુક્તો ઽસૌ લોકાન્ આપ્નોત્ય્ અનુત્તમાન્ ॥

વયઃપરિણતૌ રાજન્ કૃતકૃત્યો ગૃહાશ્રમી
પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય વનં ગચ્છેત્ સહૈવ વા ॥

પર્ણમૂલફલાહારઃ કેશશ્મશ્રુજટાધરઃ
ભૂમિશાયી ભવેત્ તત્ર મુનિઃ સર્વાતિથિર્ નૃપ ॥

ચર્મકાશકુશૈઃ કુર્યાત્ પરિધાનોત્તરીયકે
તદ્વત્ ત્રિષવણં સ્નાનં શસ્તમ્ અસ્ય નરેશ્વર ॥

દેવતાભ્યર્ચનં હોમઃ સર્વાભ્યાગતપૂજનમ્
ભિક્ષાબલિપ્રદાનં ચ શસ્તમ્ અસ્ય નરેશ્વર ॥

વન્યસ્નેહેન ગાત્રાણામ્ અભ્યઙ્ગશ્ ચાસ્ય શસ્યતે
તપસ્યતશ્ ચ રાજેન્દ્ર શીતોષ્ણાદિસહિષ્ણુતા ॥

યસ્ ત્વ્ એતાં નિયતશ્ ચર્યાં વાનપ્રસ્થશ્ ચરેન્ મુનિઃ
સ દહત્ય્ અગ્નિવદ્ દોષાઞ્ જયેલ્ લોકાંશ્ ચ શાશ્વતાન્ ॥

ચતુર્થશ્ ચાશ્રમો ભિક્ષોઃ પ્રોચ્યતે યો મનીષિભિઃ
તસ્ય સ્વરૂપં ગદતો મમ શ્રોતું નૃપાર્હસિ ॥

પુત્રદ્રવ્યકલત્રેષુ ત્યક્તસ્નેહો નરાધિપ
ચતુર્થમ્ આશ્રમસ્થાનં ગચ્છેન્ નિર્ધૂતમત્સરઃ ॥

ત્રૈવર્ગિકાંસ્ ત્યજેત્ સર્વાન્ આરમ્ભાન્ અવનીપતે
મિત્રાદિષુ સમો મૈત્રઃ સમસ્તેષ્વ્ એવ જન્તુષુ ॥

જરાયુજાણ્ડજાદીનાં વાઙ્મનઃકર્મભિઃ ક્વચિત્
યુક્તઃ કુર્વીત ન દ્રોહં સર્વસઙ્ગાંશ્ ચ વર્જયેત્ ॥

એકરાત્રસ્થિતિર્ ગ્રામે પઞ્ચરાત્રસ્થિતિઃ પુરે
તથા તિષ્ઠેદ્ યથા પ્રીતિર્ દ્વેષો વા નાસ્ય જાયતે ॥

પ્રાણયાત્રાનિમિત્તં ચ વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને
કાલે પ્રશસ્તવર્ણાનાં ભિક્ષાર્થં પર્યટેદ્ ગૃહાન્ ॥

કામઃ ક્રોધસ્ તથા દર્પ મોહલોભાદયશ્ ચ યે
તાંસ્ તુ દોષાન્ પરિત્યજ્ય પરિવ્રાડ્ નિર્મમો ભવેત્ ॥

અભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્ત્વા યશ્ ચરતે મુનિઃ
ન તસ્ય સર્વભૂતેભ્યો ભયમ્ ઉત્પદ્યતે ક્વચિત્ ॥

કૃત્વાગ્નિહોત્રં સ્વશરીરસંસ્થં શારીરમ્ અગ્નિં સ્વમુખે જુહોતિ
વિપ્રસ્ તુ ભિક્ષોપગતૈર્ હવિર્ભિશ્ ચિતાગ્નિના સ વ્રજતિ સ્મ લોકાન્ ॥

મોક્ષાશ્રમં યશ્ ચરતે યથોક્તં શુચિઃ સ્વસંકલ્પિતબુદ્ધિયુક્તઃ
અનિન્ધનં જ્યોતિર્ ઇવ પ્રશાન્તઃ સ બ્રહ્મલોકં શ્રયતે દ્વિજાતિઃ ॥