વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.10

કથિતં ચાતુરાશ્રમ્યં ચાતુર્વર્ણ્યક્રિયાસ્ તથા
પુંસઃ ક્રિયામ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ દ્વિજસત્તમ ॥

નિત્યાં નૈમિત્તિકીં કામ્યાં ક્રિયાં પુંસામ્ અશેષતઃ
સમાખ્યાહિ ભૃગુશ્રેષ્ઠ સર્વજ્ઞો હ્ય્ અસિ મે મતઃ ॥

યદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતા નિત્યનૈમિત્તિકાશ્રિતમ્
તદ્ અહં કથયિષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ॥

જાતસ્ય જાતકર્માદિ ક્રિયાકાણ્ડમ્ અશેષતઃ
પુત્રસ્ય કુર્વીત પિતા શ્રાદ્ધં ચાભ્યુદયાત્મકમ્ ॥

યુગ્માંસ્ તુ પ્રાઙ્મુખાન્ વિપ્રાન્ ભોજયેન્ મનુજેશ્વર
યથાવૃત્તિ તથા કુર્યાદ્ દૈવં પિત્ર્યં દ્વિજન્મનામ્ ॥

દધ્ના યવૈઃ સબદરૈર્ મિશ્રાન્ પિણ્ડાન્ મુદા યુતઃ
નાન્દીમુખેભ્યસ્ તીર્થેન દદ્યાદ્ દૈવેન પાર્થિવ ॥

પ્રાજાપત્યેન વા સર્વમ્ ઉપચારં પ્રદક્ષિણમ્
કુર્વીત તત્ તથાશેષ વૃદ્ધિકાલેષુ ભૂપતે ॥

તતશ્ ચ નામ કુર્વીત પિતૈવ દશમે ઽહનિ
દેવપૂર્વં નરાખ્યં હિ શર્મવર્માદિસંયુતમ્ ॥

નામધેયં દશમ્યાં તુ કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ પાર્થિવ ॥

દ્વાદશ્યામ્ અથવા રાજન્ માસે પૂર્ણે ઽથવા પરે ॥

શર્મેતિ બ્રાહ્મણસ્યોક્તં વર્મેતિ ક્ષત્રસંશ્રયમ્
ગુપ્તદાસાત્મકં નામ પ્રશસ્તં વૈશ્યશૂદ્રયોઃ ॥

નાર્થહીનં ન ચાશસ્તં નાપશબ્દયુતં તથા
નામઙ્ગલ્યં જુગુપ્સ્યં વા નામ કુર્યાત્ સમાક્ષરમ્ ॥

નાતિદીર્ઘં ન હ્રસ્વં વા નાતિગુર્વક્ષરાન્વિતમ્
સુખોચ્ચાર્યં તુ તન્ નામ કુર્યાદ્ યત્ પ્રવણાક્ષરમ્ ॥

તતો ઽનન્તરસંસ્કાર સંસ્કૃતો ગુરુવેશ્મનિ
યથોક્તં વિધિમ્ આશ્રિત્ય કુર્યાદ્ વિદ્યાપરિગ્રહમ્ ॥

ગૃહીતવિદ્યો ગુરવે દત્ત્વા ચ ગુરુદક્ષિણામ્
ગાર્હસ્થ્યમ્ ઇચ્છન્ ભૂપાલ કુર્યાદ્ દારપરિગ્રહમ્ ॥

બ્રહ્મચર્યેણ વા કાલં કુર્યાત્ સંકલ્પપૂર્વકમ્
ગુરોઃ શુશ્રૂષણં કુર્યાત્ તત્પુત્રાદેર્ અથાપિ વા ॥

વૈખાનસો વાપિ ભવેત્ પરિવ્રાડ્ અથવેચ્છયા
પૂર્વસંકલ્પિતં યાદૃક્ તાદૃક્ કુર્યાન્ મહીપતે ॥

વર્ષૈર્ એકગુણાં ભાર્યામ્ ઉદ્વહેત્ ત્રિગુણઃ સ્વયમ્
નાતિકેશામ્ અકેશાં વા નાતિકૃષ્ણાં ન પિઙ્ગલામ્ ॥

નિસર્ગતો વિકલાઙ્ગીમ્ અધિકાઙ્ગીં ચ નોદ્વહેત્
નાવિશુદ્ધાં સરોમાં વા ઽકુલજાં વાતિરોગિણીમ્ ॥

ન દુષ્ટાં દુષ્ટવાચાલાં વ્યઙ્ગિનીં પિતૃમાતૃતઃ
ન શ્મશ્રુવ્યઞ્જનવતીં ન ચૈવ પુરુષાકૃતિમ્ ॥

ન ઘર્ઘરસ્વરાં ક્ષામ વાક્યાં કાકસ્વરાં ન ચ
નાતિબદ્ધેક્ષણાં તદ્વદ્ વૃત્તાક્ષીં નોદ્વહેત્ સ્ત્રિયમ્ ॥

યસ્યાશ્ ચ લોમશે જઙ્ઘે ગુલ્ફૌ યસ્યાસ્ તથોન્નતૌ
કૂપો યસ્યા હસન્ત્યાશ્ ચ ગણ્ડયોસ્ તાં ચ નોદ્વહેત્ ॥

નોદ્વહેત્ તાદૃશીં કન્યાં પ્રાજ્ઞઃ કાર્યવિશારદઃ ॥

નાતિરૂક્ષચ્છવિં પાણ્ડુ કરજામ્ અરુણેક્ષણામ્
આપીનહસ્તપાદાં ચ ન કન્યામ્ ઉદ્વહેદ્ બુધઃ ॥

ન વામનાં નાતિદીર્ઘાં નોદ્વહેત્ સંહતભ્રુવમ્
ન ચાતિચ્છિદ્રદશનાં ન કરાલમુખીં નરઃ ॥

પઞ્ચમીં માતૃપક્ષાચ્ ચ પિતૃપક્ષાચ્ ચ સપ્તમીમ્
ગૃહસ્થસ્ તૂદ્વહેત્ કન્યાં ન્યાય્યેન વિધિના નૃપ ॥

બ્રાહ્મો દૈવસ્ તથૈવાર્ષઃ પ્રાજાપત્યસ્ તથાસુરઃ
ગાન્ધર્વરાક્ષસૌ ચાન્યૌ પૈશાચશ્ ચાષ્ટમો ઽધમઃ ॥

યજ્ઞેષુ ઋત્વિજે દૈવ આદાયાર્ષસ્ તુ ગોદ્વયમ્ ॥

સહૌ તૌ ચરતાં ધર્મં પ્રાજાપત્યો વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

એતેષાં યસ્ય યો ધર્મો વર્ણસ્યોક્તો મહર્ષિભિઃ
કુર્વીત દારાહરણં તેનાન્યં પરિવર્જયેત્ ॥

સધર્મચારિણીં પ્રાપ્ય ગાર્હસ્થ્યં સહિતસ્ તયા
સમુદ્વહેદ્ દદાત્ય્ એતત્ સમ્યગૂઢં મહાફલમ્ ॥