વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.7

યથાવત્ કથિતં સર્વં યત્ પૃષ્ટો ઽસિ મયા ગુરો
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં ત્વ્ એકં તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ મે ॥

વેદરાશિર્ અપારો ઽસાવ્ ઉક્તઃ શાખાવિભાગતઃ ॥

xxxx પરો ધર્મો વર્ણાદીનામ્ અથોચ્યતે ॥

સપ્તદ્વીપાનિ પાતાલ વીથ્યશ્ ચ સુમહામુને
સપ્ત લોકાશ્ ચ યે ઽન્તઃસ્થા બ્રહ્માણ્ડસ્યાસ્ય સર્વતઃ ॥

સ્થૂલૈઃ સૂક્ષ્મૈસ્ તથાસૂક્ષ્મૈઃ સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરૈસ્ તથા
સ્થૂલૈઃ સ્થૂલતરૈશ્ ચૈતત્ સર્વં પ્રાણિભિર્ આવૃતમ્ ॥

અઙ્ગુલસ્યાષ્ટભાગો ઽપિ ન સો ઽસ્તિ મુનિસત્તમ
ન સન્તિ પ્રાણિનો યત્ર કર્મબન્ધનિબન્ધનાઃ ॥

સર્વે ચૈતે વશં યાન્તિ યમસ્ય ભગવન્ કિલ
આયુષો ઽન્તે તતો યાન્તિ યાતનાસ્ તત્પ્રચોદિતાઃ ॥

યાતનાભ્યઃ પરિભ્રષ્ટા દેવાદ્યાસ્વ્ અથ યોનિષુ
જન્તવઃ પરિવર્તન્તે શાસ્ત્રાણામ્ એષ નિર્ણયઃ ॥

સો ઽહમ્ ઇચ્છામિ તચ્ છ્રોતું યમસ્ય વશવર્તિનઃ
ન ભવન્તિ નરા યેન તત્ કર્મ કથયામલમ્ ॥

અયમ્ એવ મુને પ્રશ્નો નકુલેન મહાત્મના
પૃષ્ટઃ પિતામહઃ પ્રાહ ભીષ્મો યત્ તચ્ છૃણુષ્વ મે ॥

પુરા મમાગતો વત્સ સખા કાલિઙ્ગકો દ્વિજઃ
મામ્ ઉવાચ સ પૃષ્ટો વૈ મયા જાતિસ્મરો મુનિઃ ॥

તેનાખ્યાતમ્ ઇદં ચેદમ્ ઇત્થં ચૈતદ્ ભવિષ્યતિ
તથા ચ તદ્ અભૂદ્ વત્સ યથોક્તં તેન ધીમતા ॥

સ પૃષ્ટશ્ ચ મયા ભૂયઃ શ્રદ્દધાનેન વૈ દ્વિજઃ
યદ્ યદ્ આહ ન તદ્ દૃષ્ટમ્ અન્યથા હિ મયા ક્વચિત્ ॥

એકદા તુ મયા પૃષ્ટમ્ યદ્ એતદ્ ભવતોદિતમ્
પ્રાહ કાલિઙ્ગકો વિપ્રઃ સ્મૃત્વા તસ્ય મુનેર્ વચઃ ॥

જાતિસ્મરેણ કથિતં રહસ્યં પરમં મમ
યમકિંકરયોર્ યો ઽભૂત્ સંવાદસ્ તં બ્રવીમિ તે ॥

નરકે પચ્યમાનસ્ તુ યમેન પરિભાષિતઃ ॥

કિં ત્વયા નાર્ચિતો દેવઃ કેશવઃ ક્લેશનાશનઃ ॥

સ્વપુરુષમ્ અભિવીક્ષ્ય પાશહસ્તં વદતિ યમઃ કિલ તસ્ય કર્ણમૂલે
પરિહર મધુસૂદનપ્રપન્નાન્ પ્રભુર્ અહમ્ અન્યનૃણાં ન વૈષ્ણવાનામ્ ॥

અહમ્ અમરગણાર્ચિતેન ધાત્રા યમ ઇતિ લોકહિતાહિતે નિયુક્તઃ ॥

હરિગુરુવિમુખાન્ પ્રશાસ્મિ મર્ત્યાન્ હરિચરણપ્રણતાન્ નમસ્કરોમિ
સુગતિમ્ અભિલષામિ વાસુદેવાદ્ અહમ્ અપિ ભાગવતસ્થિતાન્તરાત્મા ॥

હરિગુરુવશગો ઽસ્મિ ન સ્વતન્ત્રઃ પ્રભવતિ સંયમને મમાપિ વિષ્ણુઃ ॥

વર્ષશતમ્ અપીહ ધર્મ્યમાનં વ્રજતિ ન કાઞ્ચનતામયઃ કદાચિત્
ભગવતિ વિમુખસ્ય નાસ્તિ સિદ્ધિર્ વિષમ્ અમૃતં ભવતીતિ નૈતદ્ અસ્તિ ॥

ન હિ શશિકલુષચ્છવિઃ કદાચિત્ તિમિરપરાભવતામ્ ઉપૈતિ ચન્દ્રઃ
ભવતિ હિ હરૌ સ્થિતાન્તરાત્મા ભૃશમલિનો ઽપિ વિરાજતે મનુષ્યઃ ॥

વૃષગણકણભક્ષશંકરોક્તિર્ દશબલપઞ્ચશિખાક્ષપાદવાદાન્
મહદ્ અપિ સુવિચાર્ય લોકતન્ત્રં ભગવદુપાસ્યમ્ ઋતે ન સિદ્ધિર્ અસ્તિ ॥

મુકુલિતકરકુઙ્મલૈઃ સુરેન્દ્રૈઃ સતતનમસ્કૃતપાદપઙ્કજાય
અવિહતગતયે સનાતનાય પ્રથમજગત્પતયે નમો ઽસ્ત્વ્ અજાય ॥

કટકમુકુટકર્ણિકાદિભેદૈઃ કનકમ્ અભેદમ્ અપીષ્યતે યથૈકમ્
સુરપશુમનુજાદિકલ્પનાભિર્ હરિર્ અખિલાભિર્ ઉદીર્યતે તથૈકઃ ॥

ક્ષિતિજલપરમાણવો ઽનિલાન્તે પુનર્ અપિ યાન્તિ યથૈકતાં ધરિત્ર્યાઃ
સુરપશુમનુજાદયસ્ તથાન્તે ગુણકલુષેણ સનાતનેન તેન ॥

હરિમ્ અમરગણાર્ચિતાઙ્ઘ્રિપદ્મં પ્રણમતિ યઃ પરમાર્થતો હિ મર્ત્યઃ
તમ્ અપગતસમસ્તપાપબન્ધં વ્રજ પરિહૃત્ય યથાગ્નિમ્ આજ્યસિક્તમ્ ॥

ઇતિ યમવચનં નિશમ્ય પાશી યમપુરુષસ્ તમ્ ઉવાચ ધર્મરાજમ્
કથય મમ વિભો સમસ્તધાતુર્ ભવતિ હરેઃ ખલુ યાદૃશો ઽસ્ય ભક્તઃ ॥

ન ચલતિ નિજવર્ણધર્મતો યઃ સમમતિર્ આત્મસુહૃદ્વિપક્ષપક્ષે
ન હરતિ ન ચ હન્તિ કિંચિદ્ ઉચ્ચૈઃ સિતમનસં તમ્ અવૈહિ વિષ્ણુભક્તમ્ ॥

કલિકલુષમલેન યસ્ય નાત્મા વિમલમતેર્ મલિનીકૃતો ઽસ્તમોહે
મનસિ કૃતજનાર્દનં મનુષ્યં સતતમ્ અવૈહિ હરેર્ અતીવ ભક્તમ્ ॥

કનકમ્ અપિ રહસ્ય્ અવેક્ષ્ય બુદ્ધ્યા તૃણમ્ ઇવ યઃ સમવૈતિ વૈ પરસ્વમ્
ભવતિ ચ ભગવત્ય્ અનન્યચેતાઃ પુરુષવરં તમ્ અવૈહિ વિષ્ણુભક્તમ્ ॥

સ્ફટિકગિરિશિલામલઃ ક્વ વિષ્ણુર્ મનસિ નૃણાં ક્વ ચ મત્સરાદિદોષઃ
ન હિ તુહિનમયૂખરશ્મિપુઞ્જે ભવતિ હુતાશનદીપ્તિજઃ પ્રતાપઃ ॥

વિમલમતિર્ અમત્સરઃ પ્રશાન્તઃ શુચિચરિતો ઽખિલસત્ત્વમિત્રભૂતઃ
પ્રિયહિતવચનો ઽસ્તમાનમાયો વસતિ સદા હૃદિ તસ્ય વાસુદેવઃ ॥

વસતિ હૃદિ સનાતને ચ તસ્મિન્ ભવતિ પુમાઞ્ જગતો ઽસ્ય સૌમ્યરૂપઃ
ક્ષિતિરસમ્ અતિરમ્યમ્ આત્મનો ઽન્તઃ કથયતિ ચારુતયૈવ શાલપોતઃ ॥

યમનિયમવિધૂતકલ્મષાણામ્ અનુદિનમ્ અચ્યુતસક્તમાનસાનામ્
અપગતમદમાનમત્સરાણાં વ્રજ ભટ દૂરતરેણ માનવાનામ્ ॥

હૃદિ યદિ ભગવાન્ અનાદિર્ આસ્તે હરિર્ અસિશઙ્ખગદાધરો ઽવ્યયાત્મા
તદઘમ્ અઘવિઘાતકર્તૃભિન્નં ભવતિ કથં સતિ ચાન્ધકારમ્ અર્કે ॥

હરતિ પરધનં નિહન્તિ જન્તૂન્ વદતિ તથાનૃતનિષ્ઠુરાણિ યશ્ ચ
અશુભજનિતદુર્મદસ્ય પુંસઃ કલુષમતેર્ હૃદિ તસ્ય નાસ્ત્ય્ અનન્તઃ ॥

ન સહતિ પરસંપદં વિનિન્દાં કલુષમતિઃ કુરુતે સતામ્ અસાધુઃ
ન યજતિ ન દદાતિ યશ્ ચ સન્તં મનસિ ન તસ્ય જનાર્દનો ઽધમસ્ય ॥

પરમસુહૃદિ બાન્ધવે કલત્રે સુતતનયાપિતૃમાતૃભૃત્યવર્ગે
શઠમતિર્ ઉપયાતિ યો ઽર્થતૃષ્ણાં તમ્ અધમચેષ્ટમ્ અવૈહિ નાસ્ય ભક્તમ્ ॥

અશુભમતિર્ અસત્પ્રવૃત્તિસક્તઃ સતતમ્ અનાર્યવિશાલસઙ્ગમત્તઃ
અનુદિનકૃતપાપબન્ધયત્નઃ પુરુષપશુર્ ન હિ વાસુદેવભક્તઃ ॥

સકલમ્ ઇદમ્ અહં ચ વાસુદેવઃ પરમપુમાન્ પરમેશ્વરઃ સ એકઃ
ઇતિ મતિર્ અમલા ભવત્ય્ અનન્તે હૃદયગતે વ્રજ તાન્ વિહાય દૂરાત્ ॥

કમલનયન વાસુદેવ વિષ્ણો ધરણિધરાચ્યુત શઙ્ખચક્રપાણે
ભવ શરણમ્ ઇતીરયન્તિ યે વૈ ત્યજ ભટ દૂરતરેણ તાન્ અપાપાન્ ॥

વસતિ મનસિ યસ્ય સો ઽવ્યયાત્મા પુરુષવરસ્ય ન તસ્ય દૃષ્ટિપાતે
તવ ગતિર્ અથવા મમાસ્તિ ચક્ર પ્રતિહતવીર્યબલસ્ય સો ઽન્યલોક્યઃ ॥

ઇતિ નિજભટશાસનાય દેવો રવિતનયઃ સ કિલાહ ધર્મરાજઃ
મમ કથિતમ્ ઇદં ચ તેન તુભ્યં કુરુવર સમ્યગ્ ઇદં મયાપિ ચોક્તમ્ ॥

નકુલૈતન્ મમાખ્યાતં પૂર્વં તેન દ્વિજન્મના
કલિઙ્ગદેશાદ્ અભ્યેત્ય પ્રીયતા સુમહાત્મના ॥

મયાપ્ય્ એતદ્ યથાન્યાયં સમ્યગ્ વત્સ તવોદિતમ્
યથા વિષ્ણુમ્ ઋતે નાન્યત્ ત્રાણં સંસારસાગરે ॥

કિંકરા દણ્ડપાશૌ વા ન યમો ન ચ યાતના
સમર્થાસ્ તસ્ય યસ્યાત્મા કેશવાલમ્બનઃ સદા ॥

એતન્ મુને તવાખ્યાતં ગીતં વૈવસ્વતેન યત્
ત્વત્પ્રશ્નાનુગતં સમ્યક્ કિમ્ અન્યચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ ॥