વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.6

સામવેદતરોઃ શાખા વ્યાસશિષ્યઃ સ જૈમિનિઃ
ક્રમેણ યેન મૈત્રેય બિભેદ શૃણુ તન્ મમ ॥

ઋગ્યજુઃશાખિશાખો ઽયં શાખાસંખ્ય્યા પ્રપઞ્ચિતા ॥

સામાથર્વપુરાણોક્તં શાખાસંજ્ઞાથ કથ્યતે ॥

સુમન્તુસ્ તસ્ય પુત્રો ઽભૂત્ સુકર્માસ્યાપ્ય્ અભૂત્ સુતઃ
અધીતવન્તાવ્ એકૈકાં સંહિતાં તૌ મહામુની ॥

સાહસ્રં સંહિતાભેદં સુકર્મા તત્સુતસ્ તતઃ
ચકાર તં ચ તચ્છિષ્યૌ જગૃહાતે મહાવ્રતૌ ॥

પુત્રમ્ અધ્યાપયામ્ આસ સુમન્તુમ્ અથ જૈમિનિઃ ॥

સુમન્તુશ્ ચપિ સુમુલં પુત્રમ્ અધ્યાપયન્ મુનિઃ ॥

હિરણ્યનાભઃ કૌસલ્યઃ પૌષ્પિઞ્જિશ્ ચ દ્વિજોત્તમ
ઉદીચ્યાઃ સામગાઃ શિષ્યાસ્ તસ્ય પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ ॥

હિરણ્યનાભાત્ તાવત્યઃ સંહિતા યૈર્ દ્વિજોત્તમૈઃ
ગૃહીતાસ્ તે ઽપિ ચોચ્યન્તે પણ્ડિતૈઃ પ્રાચ્યસામગાઃ ॥

લોકાક્ષિઃ કુથુમિશ્ ચૈવ કુષીદી લાઙ્ગલિસ્ તથા
પૌષ્પિઞ્જિશિષ્યાસ્ તદ્ભેદૈઃ સંહિતા બહુલીકૃતાઃ ॥

હિરણ્યનાભશિષ્યશ્ ચ ચતુર્વિંશતિસંહિતાઃ
પ્રોવાચ કૃતિનામાસૌ શિષ્યેભ્યઃ સુમહામતિઃ ॥

તૈશ્ ચાપિ સામવેદો ઽસૌ શાખાભિર્ બહુલીકૃતઃ
અથર્વણામ્ અથો વક્ષ્યે સંહિતાનાં સમુચ્ચયમ્
અથર્વવેદં સ મુનિઃ સુમન્તુર્ અમિતદ્યુતિઃ ॥

શિષ્યમ્ અધ્યાપયામ્ આસ કબન્ધં સો ઽપિ તં દ્વિધા
કૃત્વા તુ દેવદર્શાય તથા પથ્યાય દત્તવાન્ ॥

દેવદર્શસ્ય શિષ્યાસ્ તુ મૌદ્ગો બ્રહ્મબલિસ્ તથા
શૌલ્કાયનિઃ પિપ્પલાદસ્ તથાન્યો મુનિસત્તમ ॥

પથ્યસ્યાપિ ત્રયઃ શિષ્યાઃ કૃતા યૈર્ દ્વિજ સંહિતાઃ
જાજલિઃ કુમુદાદિશ્ ચ તૃતીયઃ શૌનકો દ્વિજ ॥

શૌનકસ્ તુ દ્વિધા કૃત્વા દદાવ્ એકાં તુ બભ્રવે
દ્વિતીયાં સંહિતાં પ્રાદાત્ સૈન્ધવાય ચ સંજ્ઞિને ॥

સૈન્ધવાન્ મુઞ્જકેશશ્ ચ ઽભિનદ્ વેદં દ્વિધા પુનઃ
નક્ષત્રકલ્પો વેદાનાં સંહિતાનાં તથૈવ ચ ॥

ચતુર્થઃ સ્યાદ્ આઙ્ગિરસઃ શાન્તિકલ્પશ્ ચ પઞ્ચમઃ
શ્રેષ્ઠાસ્ ત્વ્ અથર્વણામ્ એતે સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ ॥

આખ્યાનૈશ્ ચાપ્ય્ ઉપાખ્યાનૈર્ ગાથાભિઃ કલ્પશુદ્ધિભિઃ
પુરાણસંહિતાં ચક્રે પુરાણાર્થવિશારદઃ ॥

સ્વયં દૃષ્ટ્વાર્થકથનં પ્રાહુર્ આખ્યાનકં બુધાઃ ॥

શ્રુતસ્યાર્થસ્ય કથનમ્ ઉપાખ્યાનં પ્રચક્ષતે ॥

પ્રખ્યાતો વ્યાસશિષ્યો ઽભૂત્ સૂતો વૈ રોમહર્ષણઃ
પુરાણસંહિતાં તસ્મૈ દદૌ વ્યાસો મહામુનિઃ ॥

સુમતિશ્ ચાગ્નિવર્ચાશ્ ચ મિત્રાયુઃ શાંશપાયનઃ
અકૃતવ્રણો ઽથ સાવર્ણિઃ ષટ્ શિષ્યાસ્ તસ્ય ચાભવન્ ॥

કાશ્યપઃ સંહિતાકર્તા સાવર્ણિઃ શાંશપાયનઃ
રોમહર્ષણિકા ચાન્યા તિસૄણાં મૂલસંહિતા ॥

ચતુષ્ટયેનાપ્ય્ એતેન સંહિતાનામ્ ઇદં મુને ॥

આદ્યં સર્વપુરાણાનાં પુરાણં બ્રાહ્મમ્ ઉચ્યતે
અષ્ટાદશ પુરાણાનિ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે ॥

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા
તથાન્યં નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયં ચ સપ્તમમ્ ॥

આગ્નેયમ્ અષ્ટમં ચૈવ ભવિષ્યં નવમં તથા
દશમં બ્રહ્મવૈવર્તં લૈઙ્ગમ્ એકાદશં સ્મૃતમ્ ॥

વારાહં દ્વાદશં ચૈવ સ્કાન્દં ચાત્ર ત્રયોદશમ્
ચતુર્દશં વામનં ચ કૌર્મં પઞ્ચદશં સ્મૃતમ્
માત્સ્યં ચ ગારુડં ચૈવ બ્રહ્માણ્ડં ચ તતઃ પરમ્ ॥

મહાપુરાણાન્ય્ એતાનિ હ્ય્ અષ્ટાદશ મહામુને ॥

તથા ચોપપુરાણાનિ મુનિભિઃ કથિતાનિ ચ ॥

સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
સર્વેષ્વ્ એતેષુ કથ્યન્તે વંશાનુચરિતં ચ યત્ ॥

યદ્ એતત્ તવ મૈત્રેય પુરાણં કથ્યતે મયા
એતદ્ વૈષ્ણવસંજ્ઞં વૈ પાદ્મસ્ય સમનન્તરમ્ ॥

સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ વંશમન્વન્તરાદિષુ
કથ્યતે ભગવાન્ વિષ્ણુર્ અશેષેષ્વ્ એવ સત્તમ ॥

અઙ્ગાનિ ચતુરો વેદા મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્ય્ એતાશ્ ચતુર્દશ ॥

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ ચૈવ તે ત્રયઃ
અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થં તુ વિદ્યા હ્ય્ અષ્ટાદશૈવ તાઃ ॥

જ્ઞેયા બ્રહ્મર્ષયઃ પૂર્વં તેભ્યો દેવર્ષયઃ પુનઃ
રાજર્ષયઃ પુનસ્ તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયસ્ ત્રયઃ ॥

ઇતિ શાખાઃ સમાખ્યાતાઃ શાખાભેદાસ્ તથૈવ ચ
કર્તારશ્ ચૈવ શાખાનાં ભેદહેતુસ્ તથોદિતઃ ॥

સર્વમન્વન્તરેષ્વ્ એવં શાખાભેદાઃ સમાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રાજાપત્યા શ્રુતિર્ નિત્યા તદ્વિકલ્પાસ્ ત્વ્ ઇમે દ્વિજ ॥

એતત્ તવોદિતં સર્વં યત્ પૃષ્ટો ઽહમ્ ઇહ ત્વયા
મૈત્રેય વેદસંબદ્ધં કિમ્ અન્યત્ કથયામિ તે ॥