વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.4

આદ્યો વેદશ્ ચતુષ્પાદઃ શતસાહસ્રસંમિતઃ
તતો દશગુણઃ કૃત્સ્નો યજ્ઞો ઽયં સર્વકામધુક્ ॥

તતો ઽત્ર મત્સુતો વ્યાસો ઽષ્ટાવિંશતિતમે ઽન્તરે
વેદમ્ એકં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા વ્યભજત્ પ્રભુઃ ॥

યથા તુ તેન વૈ વ્યસ્તા વેદવ્યાસેન ધીમતા
વેદાસ્ તથા સમસ્તૈસ્ તૈર્ વ્યસ્તા વ્યાસૈસ્ તથા મયા ॥

તદ્ અનેનૈવ વેદાનાં શાખાભેદાન્ દ્વિજોત્તમ
ચતુર્યુગેષુ રચિતાન્ સમસ્તેષ્વ્ અવધારય ॥

કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસં વિદ્ધિ નારાયણં પ્રભુમ્
કો ઽન્યો હિ ભુવિ મૈત્રેય મહાભારતકૃદ્ ભવેત્ ॥

તેન વ્યસ્તા યથા વેદા મત્પુત્રેણ મહાત્મના
દ્વાપરે હ્ય્ અત્ર મૈત્રેય તન્ મે શૃણુ યથાર્થતઃ ॥

બ્રહ્મણા ચોદિતો વ્યાસો વેદાન્ વ્યસ્તું પ્રચક્રમે
અથ શિષ્યાન્ સ જગ્રાહ ચતુરો વેદપારગાન્ ॥

ઋગ્વેદશ્રાવકં પૈલં જગ્રાહ સ મહામુનિઃ
વૈશમ્પાયનનામાનં યજુર્વેદસ્ય ચાગ્રહીત્ ॥

જૈમિનિં સામવેદસ્ય તથૈવાથર્વવેદવિત્
સુમન્તુસ્ તસ્ય શિષ્યો ઽભૂદ્ વેદવ્યાસસ્ય ધીમતઃ ॥

રોમહર્ષણનામાનં મહાબુદ્ધિં મહામુનિઃ
સૂતં જગ્રાહ શિષ્યં સ ઇતિહાસપુરાણયોઃ ॥

આર્ષાદિ બહુધા સ્થાનં દેવર્ષિરચિતાશ્રયમ્ ॥

ઇતિહાસમ્ ઇતિ પ્રોક્તં સ્થવિષ્ઠાદ્ભુતકર્મયુક્ ॥

એક આસીદ્ યજુર્વેદસ્ તં ચતુર્ધા વ્યકલ્પયત્
ચાતુર્હોત્રમ્ અભૂદ્ યસ્મિંસ્ તેન યજ્ઞમ્ અથાકરોત્ ॥

આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્ તુ ઋગ્ભિર્ હોત્રં તથા મુનિઃ
ઔદ્ગાત્રં સામભિશ્ ચક્રે બ્રહ્મત્વં ચાપ્ય્ અથર્વભિઃ ॥

તતઃ સ ઋચ ઉદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં કૃતવાન્ મુનિઃ
યજૂંષિ ચ યજુર્વેદં સામવેદં ચ સામભિઃ ॥

રાજ્ઞસ્ ત્વ્ અથર્વવેદેન સર્વકર્માણિ સ પ્રભુઃ
કારયામ્ આસ મૈત્રેય બ્રહ્મત્વં ચ યથાસ્થિતિઃ ॥

સો ઽયમ્ એકો મહાવેદ તરુસ્ તેન પૃથક્કૃતઃ
ચતુર્ધા તુ તતો જાતં વેદપાદપકાનનમ્ ॥

બિભેદ પ્રથમં વિપ્ર પૈલ ઋગ્વેદપાદપમ્
ઇન્દ્રપ્રમતયે પ્રાદાદ્ બાષ્કલાય ચ સંહિતે ॥

ચતુર્ધા સ બિભેદાથ બાષ્કલો નિજસંહિતામ્
બૌધ્યાદિભ્યો દદૌ તાસ્ તુ શિષ્યેભ્યઃ સ મહામતિઃ ॥

બૌધ્યાગ્નિમાઠરૌ તદ્વદ્ યાજ્ઞવલ્ક્યપરાશરૌ
પ્રતિશાખાસ્ તુ શાખાયાસ્ તસ્યાસ્ તે જગૃહુર્ મુને ॥

ઇન્દ્રપ્રમતિર્ એકાં તુ સંહિતાં સ્વસુતં તતઃ
માણ્ડુકેયં મહાત્માનં મૈત્રેયાધ્યાપયત્ તદા ॥

તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યેભ્યઃ પુત્રશિષ્યાન્ ક્રમાદ્ યયૌ ॥

વેદમિત્રસ્ તુ શાકલ્યઃ સંહિતાં તામ્ અધીતવાન્
ચકાર સંહિતાઃ પઞ્ચ શિષ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ ચ તાઃ ॥

તસ્ય શિષ્યાસ્ તુ યે પઞ્ચ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ
મુદ્ગલો ગાલવશ્ ચૈવ વાત્સ્યઃ શાલીય એવ ચ
શિશિરઃ પઞ્ચમશ્ ચાસીત્ મૈત્રેય સુમહામુનિઃ ॥

એતાનિ પઞ્ચનામાનિ સંહિતાયાઃ સમાશ્રિતાઃ ॥

સંહિતાત્રિતયં ચક્રે શાકપૂણિર્ અથેતરઃ
નિરુક્તમ્ અકરોત્ તદ્વચ્ ચતુર્થં મુનિસત્તમ ॥

ક્રૌઞ્ચો વૈતાલકિસ્ તદ્વદ્ બલાકશ્ ચ મહામુનિઃ
નિરુક્તશ્ ચ ચતુર્થો ઽભૂદ્ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ॥

ઇત્ય્ એતાઃ પ્રતિશાખાભ્યો ઽપ્ય્ અનુશાખા દ્વિજોત્તમ
બાષ્કલશ્ ચાપરાસ્ તિસ્રઃ સંહિતાઃ કૃતવાન્ દ્વિજ
શિષ્યઃ કાલાયનિર્ ગાર્ગ્યસ્ તૃતીયશ્ ચ તથા જવઃ ॥

ઇત્ય્ એતે બહ્વૃચાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રવર્તિતાઃ ॥