વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.3

જ્ઞાતમ્ એતન્ મયા ત્વત્તો યથા સર્વમ્ ઇદં જગત્
વિષ્ણુર્ વિષ્ણૌ વિષ્ણુતશ્ ચ ન પરં વિદ્યતે તતઃ ॥

એતત્ તુ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વ્યસ્તા વેદા મહાત્મના
વેદવ્યાસસ્વરૂપેણ યથા તેન યુગે યુગે ॥

યસ્મિન્ યસ્મિન્ યુગે વ્યાસો યો ય આસીન્ મહામુને
તં તમ્ આચક્ષ્વ ભગવઞ્ શાખાભેદાંશ્ ચ મે વદ ॥

વેદદ્રુમસ્ય મૈત્રેય શાખાભેદૈઃ સહસ્રશઃ
ન શક્યો વિસ્તરો વક્તું સંક્ષેપેણ શૃણુષ્વ તમ્ ॥

દ્વાપરે દ્વાપરે વિષ્ણુર્ વ્યાસરૂપી મહામુને
વેદમ્ એકં સ બહુધા કુરુતે જગતો હિતઃ ॥

વીર્યં તેજો બલં ચાલ્પં મનુષ્યાણામ્ અવેક્ષ્ય ચ
હિતાય સર્વભૂતાનાં વેદભેદાન્ કરોતિ સઃ ॥

યયા સ કુરુતે તન્વા વેદમ્ એકં પૃથક્ પ્રભુઃ
વેદવ્યાસાભિધાના તુ સા મૂર્તિર્ મધુવિદ્વિષઃ ॥

યસ્મિન્ મન્વન્તરે યે યે વ્યાસાસ્ તાંસ્ તાન્ નિબોધ મે
યથા ચ ભેદઃ શાખાનાં વ્યાસેન ક્રિયતે મુને ॥

અષ્ટાવિંશતિકૃત્વો વૈ વેદો વ્યસ્તો મહર્ષિભિઃ
વૈવસ્વતે ઽન્તરે તસ્મિન્ દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ ॥

વેદવ્યાસા વ્યતીતા યે અષ્ટાવિંશતિ સત્તમ
ચતુર્ધા યૈઃ કૃતો વેદો દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ ॥

દ્વાપરે પ્રથમે વ્યસ્તાઃ સ્વયં વેદાઃ સ્વયંભુવા
દ્વિતીયે દ્વાપરે ચૈવ વેદવ્યાસઃ પ્રજાપતિઃ ॥

તૃતીયે ચોશના વ્યાસશ્ ચતુર્થે ચ બૃહસ્પતિઃ
સવિતા પઞ્ચમે વ્યાસો મૃત્યુઃ ષષ્ઠે સ્મૃતઃ પ્રભુઃ ॥

સપ્તમે ચ તથૈવેન્દ્રો વસિષ્ઠશ્ ચાષ્ટમે સ્મૃતઃ
સારસ્વતશ્ ચ નવમે ત્રિધામા દશમે સ્મૃતઃ ॥

એકાદશે તુ ત્રિવૃષા ભારદ્વાજસ્ તતઃ પરમ્
ત્રયોદશે ચાન્તરિક્ષો વર્ણી ચાપિ ચતુર્દશે ॥

ત્રય્યારુણઃ પઞ્ચદશે ષોડશે તુ ધનંજયઃ
ક્રતુંજયઃ સપ્તદશે ઋણજ્યો ઽષ્ટાદશે સ્મૃતઃ ॥

તતો વ્યાસો ભરદ્વાજો ભરદ્વાજાત્ તુ ગૌતમઃ
ગૌતમાદ્ ઉત્તમો વ્યાસો હર્યાત્મા યો ઽભિધીયતે ॥

અથ હર્યાત્મનો વેનઃ સ્મૃતો વાજશ્રવાસ્ તુ યઃ
સોમઃ શુષ્માયણસ્ તસ્માત્ તૃણબિન્દુર્ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ઋક્ષો ઽભૂદ્ ભાર્ગવસ્ તસ્માદ્ વાલ્મીકિર્ યો ઽભિધીયતે
તસ્માદ્ અસ્મત્પિતા શક્તિર્ વ્યાસસ્ તસ્માદ્ અહં મુને ॥

જાતુકર્ણો ઽભવન્ મત્તઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ તતઃ
અષ્ટાવિંશતિર્ ઇત્ય્ એતે વેદવ્યાસાઃ પુરાતનાઃ ॥

એકો વેદશ્ ચતુર્ધા તુ યૈઃ કૃતો દ્વાપરાદિષુ ॥

ભવિષ્યે દ્વાપરે ચાપિ દ્રૌણિર્ વ્યાસો ભવિષ્યતિ
વ્યતીતે મમ પુત્રે ઽસ્મિન્ કૃષ્ણદ્વૈપાયને મુનૌ ॥

ધ્રુવમ્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ ઓમ્ ઇત્ય્ એવં વ્યવસ્થિતમ્
બૃહત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ ચ તદ્ બ્રહ્મેત્ય્ અભિધીયતે ॥

પ્રણવાવસ્થિતં નિત્યં ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ ઇતીર્યતે
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાણં યત્ તસ્મૈ બ્રહ્મણે નમઃ ॥

જગતઃ પ્રલયોત્પત્તૌ યત્ તત્ કારણસંજ્ઞિતમ્
મહતઃ પરમં ગુહ્યં તસ્મૈ સુબ્રહ્મણે નમઃ ॥

અગાધાપારમ્ અક્ષય્યં જગત્સંમોહનાલયમ્
સંપ્રકાશપ્રવૃત્તિભ્યાં પુરુષાર્થપ્રયોજનમ્ ॥

સાંખ્યજ્ઞાનવતાં નિષ્ઠા ગતિઃ શમદમાત્મનામ્
યત્ તદ્ અવ્યક્તમ્ અમૃતં પ્રવૃત્તિર્ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

પ્રધાનમ્ આત્મયોનિશ્ ચ ગુહાસત્ત્વં ચ શબ્દ્યતે
અવિભાગં તથા શુક્રમ્ અક્ષરં બહુધાત્મકમ્ ॥

પરમબ્રહ્મણે તસ્મૈ નિત્યમ્ એવ નમો નમઃ
યદ્ રૂપં વાસુદેવસ્ય પરમાત્મસ્વરૂપિણઃ ॥

એતદ્ બ્રહ્મ ત્રિધાભેદમ્ અભેદમ્ અપિ સ પ્રભુઃ
સર્વભૂતેષ્વ્ અભેદો ઽસૌ ભિદ્યતે ભિન્નબુદ્ધિભિઃ ॥

સ ઋઙ્મયઃ સામમયઃ સર્વાત્મા સ યજુર્મયઃ
ઋગ્યજુઃસામસારાત્મા સ એવાત્મા શરીરિણામ્ ॥

સ ભિદ્યતે વેદમયઃ સ વેદં કરોતિ ભેદૈર્ બહુભિઃ સશાખમ્
શાખાપ્રણેતા સ સમસ્તશાખા જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાન્ અનન્તઃ ॥