વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.2

પ્રોક્તાન્ય્ એતાનિ ભવતા સપ્ત મન્વન્તરાણિ વૈ
ભવિષ્યાણ્ય્ અપિ વિપ્રર્ષે મમાખ્યાતું ત્વમ્ અર્હસિ ॥

સૂર્યસ્ય પત્ની સંજ્ઞાભૂત્ તનયા વિશ્વકર્મણઃ
મનુર્ યમો યમી ચૈવ તદપત્યાનિ વૈ મુને ॥

અસહન્તી તુ સા ભર્તુસ્ તેજશ્ છાયાં યુયોજ વૈ
ભર્તુઃ શુશ્રૂષણે ઽરણ્યં સ્વયં ચ તપસે યયૌ ॥

સંજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અથાર્કશ્ ચ છાયાયામ્ આત્મજત્રયમ્
શનૈશ્ચરં મનું ચાન્યં તપતીં ચાપ્ય્ અજીજનત્ ॥

છાયાસંજ્ઞા દદૌ શાપં યમાય કુપિતા યદા
તદાન્યેયમ્ અસૌ બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આસીદ્ યમસૂર્યયોઃ ॥

તતો વિવસ્વાન્ આખ્યાતે તયૈવારણ્યસંસ્થિતામ્
સમાધિદૃષ્ટ્યા દદૃશે તામ્ અશ્વાં તપસિ સ્થિતામ્ ॥

વાજિરૂપધરઃ સો ઽપિ તસ્યાં દેવાવ્ અથાશ્વિનૌ
જનયામ્ આસ રેવન્તં રેતસો ઽન્તે ચ ભાસ્કરઃ ॥

આનિન્યે ચ પુનઃ સંજ્ઞાં સ્વસ્થાનં ભગવાન્ રવિઃ
તેજસઃ શમનં ચાસ્ય વિશ્વકર્મા ચકાર હ ॥

ભ્રમમ્ આરોપ્ય સૂર્યં તુ તસ્ય તેજોવિશાતનમ્
કૃતવાન્ અષ્ટમં ભાગં ન વ્યશાતયતાવ્યયમ્ ॥

યત્ સૂર્યાદ્ વૈષ્ણવં તેજઃ શાતિતં વિશ્વકર્મણા
જાજ્વલ્યમાનમ્ અપતત્ તદ્ ભૂમૌ મુનિસત્તમ ॥

ત્વષ્ટૈવ તેજસા તેન વિષ્ણોશ્ ચક્રમ્ અકલ્પયત્
ત્રિશૂલં ચૈવ શર્વસ્ય શિબિકાં ધનદસ્ય ચ ॥

શક્તિં ગુહસ્ય દેવાનામ્ અન્યેષાં ચ યદ્ આયુધમ્
તત્ સર્વં તેજસા તેન વિશ્વકર્મા વ્યવર્ધયત્ ॥

છાયાસંજ્ઞાસુતો યો ઽસૌ દ્વિતીયઃ કથિતો મનુઃ
પૂર્વજસ્ય સવર્ણો ઽસૌ સાવર્ણિસ્ તેન કથ્યતે ॥

તસ્ય મન્વન્તરં હ્ય્ એતત્ સાવર્ણિકમ્ અથાષ્ટમમ્
તચ્ છૃણુષ્વ મહાભાગ ભવિષ્યં કથયામિ તે ॥

સાવર્ણિસ્ તુ મનુર્ યો ઽસૌ મૈત્રેય ભવિતા તતઃ
સુતપાશ્ ચામિતાભાશ્ ચ મુખ્યાશ્ ચાપિ તદા સુરાઃ ॥

તેષાં ગણસ્ તુ દેવાનામ્ એકૈકો વિંશકઃ સ્મૃતઃ
સપ્તર્ષીન્ અપિ વક્ષ્યામિ ભવિષ્યાન્ મુનિસત્તમ ॥

દીપ્તિમાન્ ગાલવો રામઃ કૃપો દ્રૌણિસ્ તથાપરઃ
મત્પુત્રશ્ ચ તથા વ્યાસ ઋશ્યશૃઙ્ગશ્ ચ સપ્તમઃ ॥

વિષ્ણુપ્રસાદાદ્ અનઘઃ પાતાલાન્તરગોચરઃ
વિરોચનસુતસ્ તેષાં બલિર્ ઇન્દ્રો ભવિષ્યતિ ॥

વિરજાશ્ ચાર્વરીવંશ્ ચ નિર્મોહાદ્યાસ્ તથાપરે
સાવર્ણેસ્ તુ મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યન્તિ નરેશ્વરાઃ ॥

નવમો દક્ષસાવર્ણિર્ મૈત્રેય ભવિતા મનુઃ ॥

પારા મરીચિગર્ભાશ્ ચ સુધર્માણસ્ તથા ત્રિધા
ભવિષ્યન્તિ તદા દેવા એકૈકો દ્વાદશો ગણઃ ॥

તેષામ્ ઇન્દ્રો મહાવીર્યો ભવિષ્યત્ય્ અદ્ભુતો દ્વિજ ॥

સવનો દ્યુતિમાન્ ભવ્યો વસુર્ મેધાતિથિસ્ તથા
જ્યોતિષ્માન્ સપ્તમઃ સત્યસ્ તત્રૈતે ચ મહર્ષયઃ ॥

ધૃતકેતુર્ દીપ્તિકેતુઃ પઞ્ચહસ્તો નિરામયઃ
પૃથુશ્રવાદ્યાશ્ ચ તથા દક્ષસાવર્ણિકાત્મજાઃ ॥

દશમો બ્રહ્મસાવર્ણિર્ ભવિષ્યતિ મુને મનુઃ
સુધામાનો વિરુદ્ધાશ્ ચ શતસંખ્યાસ્ તથા સુરાઃ ॥

તેષામ્ ઇન્દ્રશ્ ચ ભવિતા શાન્તિર્ નામ મહાબલઃ
સપ્તર્ષયો ભવિષ્યન્તિ યે તદા તાઞ્ છૃણુષ્વ ચ ॥

હવિષ્માન્ સુકૃતિઃ સત્યો હ્ય્ અપાંમૂર્તિસ્ તથાપરઃ
નાભાગો ઽપ્રતિમૌજાશ્ ચ સત્યકેતુસ્ તથૈવ ચ ॥

સુક્ષેત્રશ્ ચોત્તમૌજાશ્ ચ ભૂરિષેણાદયો દશ
બ્રહ્મસાવર્ણિપુત્રાસ્ તુ રક્ષિષ્યન્તિ વસુંધરામ્ ॥

એકાદશશ્ ચ ભવિતા ધર્મસાવર્ણિકો મનુઃ ॥

વિહંગમાઃ કામગમા નિર્માણરુચયસ્ તથા
ગણાસ્ ત્વ્ એતે તદા મુખ્યા દેવાનાં ચ ભવિષ્યતામ્
એકૈકસ્ ત્રિંશકસ્ તેષાં ગણશ્ ચેન્દ્રશ્ ચ વૈ વૃષઃ ॥

નિશ્ચરશ્ ચાગ્નિતેજાશ્ ચ વપુષ્માન્ વિષ્ણુર્ આરુણિઃ
હવિષ્માન્ અનઘશ્ ચૈતે ભવ્યાઃ સપ્તર્ષયસ્ તથા ॥

સર્વગઃ સર્વધર્મા ચ દેવાનીકાદયસ્ તથા
ભવિષ્યન્તિ મનોસ્ તસ્ય તનયાઃ પૃથિવીશ્વરાઃ ॥

રુદ્રપુત્રસ્ તુ સાવર્ણિર્ ભવિતા દ્વાદશો મનુઃ
ઋતધામા ચ તત્રેન્દ્રો ભવિતા શૃણુ મે સુરાન્ ॥

હરિતા લોહિતા દેવાસ્ તથા સુમનસો દ્વિજ
સુકર્માણઃ સુપારાશ્ ચ દશકાઃ પઞ્ચ વૈ ગણાઃ ॥

તપસ્વી સુતપાશ્ ચૈવ તપોમૂર્તિસ્ તપોરતિઃ
તપોધૃતિર્ દ્યુતિશ્ ચાન્યઃ સપ્તમસ્ તુ તપોધનઃ ॥

દેવવાન્ ઉપદેવશ્ ચ દેવશ્રેષ્ઠાદયસ્ તથા
મનોસ્ તસ્ય મહાવીર્યા ભવિષ્યન્તિ સુતા નૃપાઃ ॥

ત્રયોદશો રૌચ્યનામા ભવિષ્યતિ મુને મનુઃ ॥

સુત્રામાણઃ સુકર્માણઃ સુધર્માણસ્ તથા સુરાઃ
ત્રયસ્ ત્રિંશદ્વિભેદાસ્ તે દેવાનાં યે તુ વૈ ગણાઃ ॥

દિવસ્પતિર્ મહાવીર્યસ્ તેષામ્ ઇન્દ્રો ભવિષ્યતિ ॥

નિર્મોહસ્ તત્ત્વદર્શી ચ નિષ્પ્રકમ્પો નિરુત્સુકઃ
ધૃતિમાન્ અવ્યયશ્ ચાન્યઃ સપ્તમઃ સુતપા મુનિઃ
સપ્તર્ષયસ્ ત્વ્ ઇમે તસ્ય પુત્રાન્ અપિ નિબોધ મે ॥

ચિત્રસેનવિચિત્રાદ્યા ભવિષ્યન્તિ મહીક્ષિતઃ ॥

ભૌત્યશ્ ચતુર્દશશ્ ચાત્ર મૈત્રેય ભવિતા મનુઃ
શુચિર્ ઇન્દ્રઃ સુરગણાસ્ તત્ર પઞ્ચ શૃણુષ્વ તાન્ ॥

ચાક્ષુષાશ્ ચ પવિત્રાશ્ ચ કનિષ્ઠા ભ્રાજિરાસ્ તથા
વાચાવૃદ્ધાશ્ ચ વૈ દેવાઃ સપ્તર્ષીન્ અપિ મે શૃણુ ॥

અગ્નિબાહુઃ શુચિઃ શુક્રો માગધો ઽગ્નીધ્ર એવ ચ
યુક્તસ્ તથા જિતશ્ ચાન્યો મનુપુત્રાન્ અતઃ શૃણુ ॥

ઊરુગમ્ભીરબુધ્નાદ્યા મનોસ્ તસ્ય સુતા નૃપાઃ
કથિતા મુનિશાર્દૂલ પાલયિષ્યન્તિ યે મહીમ્ ॥

ચતુર્યુગાન્તે વેદાનાં જાયતે કિલ વિપ્લવઃ
પ્રવર્તયન્તિ તાન્ એત્ય ભુવિ સપ્તર્ષયો દિવઃ ॥

કૃતે કૃતે સ્મૃતેર્ વિપ્ર પ્રણેતા જાયતે મનુઃ
દેવા યજ્ઞભુજસ્ તે તુ યાવન્ મન્વન્તરં તુ તત્ ॥

ભવન્તિ યે મનોઃ પુત્રા યાવન્ મન્વન્તરં તુ તૈઃ
તદન્વયોદ્ભવૈશ્ ચૈવ તાવદ્ ભૂઃ પરિપાલ્યતે ॥

મનુઃ સપ્તર્ષયો દેવા ભૂપાલાશ્ ચ મનોઃ સુતાઃ
મન્વન્તરે ભવન્ત્ય્ એતે શક્રશ્ ચૈવાધિકારિણઃ ॥

ચતુર્દશભિર્ એતૈસ્ તુ ગતૈર્ મન્વન્તરૈર્ દ્વિજ
સહસ્રયુગપર્યન્તઃ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે ॥

તાવત્પ્રમાણા ચ નિશા તતો ભવતિ સત્તમ
બ્રહ્મરૂપધરઃ શેતે શેષાહાવ્ અમ્બુસંપ્લવે ॥

ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં ગ્રસ્ત્વા ભગવાન્ આદિકૃદ્ વિભુઃ
સ્વમાયાસંસ્થિતો વિપ્ર સર્વભૂતો જનાર્દનઃ ॥

તતઃ પ્રબુદ્ધો ભગવાન્ યથા પૂર્વં તથા પુનઃ
સૃષ્ટિં કરોત્ય્ અવ્યયાત્મા કલ્પે કલ્પે રજોગુણઃ ॥

મનવો ભૂભુજઃ સેન્દ્રા દેવાઃ સપ્તર્ષયસ્ તથા
સાત્ત્વિકો ઽંશઃ સ્થિતિકરો જગતો દ્વિજસત્તમ ॥

ચતુર્યુગે ઽપ્ય્ અસૌ વિષ્ણુઃ સ્થિતિવ્યાપારલક્ષણઃ
યુગવ્યવસ્થાં કુરુતે યથા મૈત્રેય તચ્ છૃણુ ॥

કૃતે યુગે પરં જ્ઞાનં કપિલાદિસ્વરૂપધૃક્
દદાતિ સર્વભૂતાત્મા સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥

ચક્રવર્તિસ્વરૂપેણ ત્રેતાયામ્ અપિ સ પ્રભુઃ
દુષ્ટાનાં નિગ્રહં કુર્વન્ પરિપાતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

વેદમ્ એકં ચતુર્ભેદં કૃત્વા શાખાશતૈર્ વિભુઃ
કરોતિ બહુલં ભૂયો વેદવ્યાસસ્વરૂપધૃક્ ॥

વેદાંસ્ તુ દ્વાપરે વ્યસ્ય કલેર્ અન્તે પુનર્ હરિઃ
કલ્કિસ્વરૂપી દુર્વૃત્તાન્ માર્ગે સ્થાપયતિ પ્રભુઃ ॥

એવમ્ એષ જગત્ સર્વં પરિપાતિ કરોતિ ચ
હન્તિ ચાન્તેષ્વ્ અનન્તાત્મા નાસ્ત્ય્ અસ્માદ્ વ્યતિરેકિ યત્ ॥

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ સર્વભૂતાન્ મહાત્મનઃ
તદ્ અત્રાન્યત્ર વા વિપ્ર સદ્ભાવઃ કથિતસ્ તવ ॥

મન્વન્તરાણ્ય્ અશેષાણિ કથિતાનિ મયા તવ
મન્વન્તરાધિપાંશ્ ચૈવ કિમ્ અન્યત્ કથયામિ તે ॥