વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.15

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેચ્ છ્રાદ્ધે યદ્ગુણાંસ્ તાન્ નિબોધ મે ॥

ત્રિણાચિકેતસ્ ત્રિમધુસ્ ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્
વેદવિચ્ છ્રોત્રિયો યોગી તથા વૈ જ્યેષ્ઠસામગઃ ॥

ઋત્વિક્સ્વસ્રીયદૌહિત્ર જામાતૃશ્વશુરાસ્ તથા
માતુલો ઽથ તપોનિષ્ઠઃ પઞ્ચાગ્ન્યભિરતસ્ તથા
શિષ્યાઃ સંબન્ધિનશ્ ચૈવ માતાપિતૃરતશ્ ચ યઃ ॥

એતાન્ નિયોજયેચ્ છ્રાદ્ધે પૂર્વોક્તાન્ પ્રથમં નૃપ
બ્રાહ્મણાન્ પિતૃપુષ્ટ્યર્થમ્ અનુકલ્પેષ્વ્ અનન્તરાન્ ॥

મિત્રધ્રુક્ કુનખી ક્લીબઃ શ્યાવદન્તસ્ તથા દ્વિજઃ
કન્યાદૂષયિતા વહ્નિ વેદોજ્ઝઃ સોમવિક્રયી ॥

અભિશસ્તસ્ તથા સ્તેનઃ પિશુનો ગ્રામયાજકઃ
ભૃતકાધ્યાપકસ્ તદ્વદ્ ભૃતકાધ્યાપિતશ્ ચ યઃ ॥

પરપૂર્વાપતિશ્ ચૈવ માતાપિત્રોસ્ તથોજ્ઝકઃ ॥

તથા ભ્રાતૃપરિત્યાગી દૂષકઃ સર્વનિન્દકઃ ॥

વૃષલીસૂતિપોષ્ટા ચ વૃષલીપતિર્ એવ ચ ॥

તથા દેવલકશ્ ચૈવ શ્રાદ્ધે નાર્હતિ કેતનમ્ ॥

પ્રથમે ઽહ્નિ બુધઃ શસ્તાઞ્ શ્રોત્રિયાદીન્ નિમન્ત્રયેત્
કથયેચ્ ચ તદૈવૈષાં નિયોગાન્ પિતૃદૈવિકાન્ ॥

તતઃ ક્રોધવ્યવાયાદીન્ આયાસં ચ દ્વિજૈઃ સહ
યજમાનો ન કુર્વીત દોષસ્ તત્ર મહાન્ અયમ્ ॥

શ્રાદ્ધે નિયુક્તો ભુક્ત્વા વા ભોજયિત્વા નિયુજ્ય ચ
વ્યવાયી રેતસો ગર્તે મજ્જયત્ય્ આત્મનઃ પિતૄન્ ॥

તસ્માત્ પ્રથમમ્ અત્રોક્તં દ્વિજાગ્ર્યાણાં નિમન્ત્રણમ્
અનિમન્ત્ર્ય દ્વિજાન્ ગેહમ્ આગતાન્ ભોજયેદ્ યતીન્ ॥

પાદશૌચાદિના ગેહમ્ આગતાન્ પૂજયેદ્ દ્વિજાન્ ॥

પવિત્રપાણિર્ આચાન્તાન્ આસનેષૂપવેશયેત્
પિતૄણામ્ અયુજો યુગ્માન્ દેવાનામ્ ઇચ્છયા દ્વિજાન્ ॥

દેવાનામ્ એકમ્ એકં વા પિતૄણાં ચ નિયોજયેત્ ॥

તથા માતામહશ્રાદ્ધં વૈશ્વદેવસમન્વિતમ્
કુર્વીત ભક્તિસંપન્નસ્ તન્ત્રં વા વૈશ્વદેવિકમ્ ॥

પ્રાઙ્મુખાન્ ભોજયેદ્ વિપ્રાન્ દેવાનામ્ ઉભયાત્મકાન્
પિતૃપૈતામહાનાં ચ ભોજયેચ્ ચાપ્ય્ ઉદઙ્મુખાન્ ॥

પૃથક્ તયોઃ કેચિદ્ આહુઃ શ્રાદ્ધસ્ય કરણં નૃપ
એકત્રૈકેન પાકેન વદન્ત્ય્ અન્યે મહર્ષયઃ ॥

વિષ્ટરાર્થં કુશાન્ દત્ત્વા સંપૂજ્યાર્ઘ્યં વિધાનતઃ
કુર્યાદ્ આવાહનં પ્રાજ્ઞો દેવાનાં તદનુજ્ઞયા ॥

યવામ્બુના ચ દેવાનાં દદ્યાદ્ અર્ઘ્યં વિધાનતઃ
સ્રગ્ગન્ધધૂપદીપાંશ્ ચ દત્ત્વા તેભ્યો યથાવિધિ ॥

પિતૄણામ્ અપસવ્યં તત્ સર્વમ્ એવોપકલ્પયેત્
અનુજ્ઞાં ચ તતઃ પ્રાપ્ય દત્ત્વા દર્ભાન્ દ્વિધાકૃતાન્ ॥

મન્ત્રપૂર્વં પિતૄણાં તુ કુર્યાદ્ આવાહનં બુધઃ
તિલામ્બુના ચાપસવ્યં દદ્યાદ્ અર્ઘ્યાદિકં નૃપ ॥

કાલે તત્રાતિથિં પ્રાપ્તમ્ અન્નકામં નૃપાધ્વગમ્
બ્રાહ્મણૈર્ અભ્યનુજ્ઞાતઃ કામં તમ્ અપિ ભોજયેત્ ॥

યોગિનો વિવિધૈ રૂપૈર્ નરાણામ્ ઉપકારિણઃ
ભ્રમન્તિ પૃથિવીમ્ એતામ્ અવિજ્ઞાતસ્વરૂપિણઃ ॥

તસ્માદ્ અભ્યર્ચયેત્ પ્રાપ્તં શ્રાદ્ધકાલે ઽતિથિં બુધઃ
શ્રાદ્ધક્રિયાફલં હન્તિ નરેન્દ્રાપૂજિતો ઽતિથિઃ ॥

જુહુયાદ્ વ્યઞ્જનક્ષાર વર્જમ્ અન્નં તતો ઽનલે
અનુજ્ઞાતો દ્વિજૈસ્ તૈસ્ તુ ત્રિકૃત્વઃ પુરુષર્ષભ ॥

અગ્નયે કવ્યવાહાય સ્વાહેત્ય્ આદૌ નૃપાહુતિઃ
સોમાય વૈ પિતૃમતે દાતવ્યા તદનન્તરમ્ ॥

વૈવસ્વતાય ચૈવાન્યા તૃતીયા દીયતે તતઃ
હુતાવશિષ્ટમ્ અલ્પાલ્પં વિપ્રપાત્રેષુ નિર્વપેત્ ॥

તતો ઽન્નં મૃષ્ટમ્ અત્યર્થમ્ અભીષ્ટમ્ અતિસંસ્કૃતમ્
દત્ત્વા જુષધ્વમ્ ઇચ્છાતો વાચ્યમ્ એતદ્ અનિષ્ઠુરમ્ ॥

ભોક્તવ્યં તૈશ્ ચ તચ્ચિત્તૈર્ મૌનિભિઃ સુમુખૈઃ સુખમ્
અક્રુધ્યતા ચાત્વરતા દેયં તેનાપિ ભક્તિતઃ ॥

રક્ષોઘ્નમન્ત્રપઠનં ભૂમેર્ આસ્તરણં તિલૈઃ
કૃત્વા ધ્યેયાઃ સ્વપિતરસ્ ત એવ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

પિતા પિતામહશ્ ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ
મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વ્ અદ્ય વિપ્રદેહેષુ સંસ્થિતાઃ ॥

પિતા પિતામહશ્ ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ
મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વ્ અગ્નિ હોમાપ્યાયિતમૂર્તયઃ ॥

પિતા પિતામહશ્ ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ
તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ પિણ્ડેન મયા દત્તેન ભૂતલે ॥

પિતા પિતામહશ્ ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ
તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ મે ભક્ત્યા યન્ મયૈતદ્ ઇહાહૃતમ્ ॥

માતામહસ્ તૃપ્તિમ્ ઉપૈતુ તસ્ય તથા પિતા તસ્ય પિતા તથાન્યઃ
વિશ્વે ચ દેવાઃ પરમાં પ્રયાન્તુ તૃપ્તિં પ્રણશ્યન્તુ ચ યાતુધાનાઃ ॥

યજ્ઞેશ્વરો હવ્યસમસ્તકવ્ય ભોક્તાવ્યયાત્મા હરિર્ ઈશ્વરો ઽત્ર
તત્સંનિધાનાદ્ અપયાન્તુ સદ્યો રક્ષાંસ્ય્ અશેષાણ્ય્ અસુરાશ્ ચ સર્વે ॥

તૃપ્તેષુ તેષુ વિકિરેદ્ અન્નં વિપ્રેષુ ભૂતલે
દદ્યાચ્ ચાચમનાર્થાય તેભ્યો વારિ સકૃત્ સકૃત્ ॥

સુતૃપ્તૈસ્ તૈર્ અનુજ્ઞાતઃ સર્વેણાન્નેન ભૂતલે
સતિલેન તતઃ પિણ્ડાન્ સમ્યગ્ દદ્યાત્ સમાહિતઃ ॥

પિતૃતીર્થેન સલિલં દદ્યાદ્ અથ જલાઞ્જલિમ્
માતામહેભ્યસ્ તેનૈવ પિણ્ડાંસ્ તીર્થેન નિર્વપેત્ ॥

દક્ષિણાપ્રવણં ચૈવ પ્રયત્નેનોપપાદયેત્ ॥

અવકાશેષુ ચોક્ષેષુ જલતીરેષુ ચૈવ હિ ॥

દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ પુષ્પધૂપાદિપૂજિતમ્
સ્વપિત્રે પ્રથમં પિણ્ડં દદ્યાદ્ ઉચ્છિષ્ટસંનિધૌ ॥

પિતામહાય ચૈવાન્યં તત્પિત્રે ચ તથા પરમ્
દર્ભમૂલે લેપભુજઃ પ્રીણયેલ્ લેપઘર્ષણૈઃ ॥

પિણ્ડૈર્ માતામહાંસ્ તદ્વદ્ ગન્ધમાલ્યાદિસંયુતૈઃ
પૂજયિત્વા દ્વિજાગ્ર્યાણાં દદ્યાદ્ આચમનં તતઃ ॥

પિતૃભ્યઃ પ્રથમં ભક્ત્યા તન્મનસ્કો નરેશ્વર
સુસ્વધેત્ય્ આશિષા યુક્તાં દદ્યાચ્ છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ ॥

દત્ત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વાચયેદ્ વૈશ્વદેવિકાન્
પ્રીયન્તામ્ ઇતિ યે વિશ્વે દેવાસ્ તેન ઇતીરયેત્ ॥

તથેતિ ચોક્તે તૈર્ વિપ્રૈઃ પ્રાર્થનીયાસ્ તથાશિષઃ
પશ્ચાદ્ વિસર્જયેદ્ દેવાન્ પૂર્વં પૈત્રાન્ મહામતે ॥

માતામહાનામ્ અપ્ય્ એવં સહ દેવૈઃ ક્રમઃ સ્મૃતઃ
ભોજને ચ સ્વશક્ત્યા ચ દાને તદ્વદ્ વિસર્જને ॥

આપાદશૌચનાત્ પૂર્વં કુર્યાદ્ દેવદ્વિજન્મસુ
વિસર્જનં તુ પ્રથમં પૈત્રં માતામહેષુ વૈ ॥

વિસર્જયેત્ પ્રીતિવચઃ સન્માનાભ્યર્ચિતાંસ્ તતઃ
નિવર્તેતાભ્યનુજ્ઞાત આદ્વારાત્ તાન્ અનુવ્રજેત્ ॥

તતસ્ તુ વૈશ્વદેવાખ્યાં કુર્યાન્ નિત્યક્રિયાં બુધઃ
ભુઞ્જીયાચ્ ચ સમં પૂજ્ય ભૃત્યબન્ધુભિર્ આત્મનઃ ॥

એવં શ્રાદ્ધં બુધઃ કુર્યાત્ પૈત્રં માતામહં તથા
શ્રાદ્ધૈર્ આપ્યાયિતા દદ્યુઃ સર્વકામાન્ પિતામહાઃ ॥

ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્ તિલાઃ
રજતસ્ય તથા દાનં કથાસંદર્શનાદિકમ્ ॥

વર્જ્યાનિ કુર્વતા શ્રાદ્ધં કોપો ઽધ્વગમનં ત્વરા
ભોક્તુર્ અપ્ય્ અત્ર રાજેન્દ્ર ત્રયમ્ એતન્ ન શસ્યતે ॥

વિશ્વેદેવાઃ સપિતરસ્ તથા માતામહા નૃપ
કુલં ચાપ્યાય્યતે પુંસાં સર્વં શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વતામ્ ॥

સોમાધારઃ પિતૃગણો યોગાધારશ્ ચ ચન્દ્રમાઃ
શ્રાદ્ધે યોગિનિયોગસ્ તુ તસ્માદ્ ભૂપાલ શસ્યતે ॥

સહસ્રસ્યાપિ વિપ્રાણાં યોગી ચેત્ પુરતઃ સ્થિતઃ
સર્વાન્ ભોક્તૄંસ્ તારયતિ યજમાનં તથા નૃપ ॥