વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.13

સચૈલસ્ય પિતુઃ સ્નાનં જાતે પુત્રે વિધીયતે
જાતકર્મ તથા કુર્યાચ્ શ્રાદ્ધમ્ અભ્યુદયે ચ યત્ ॥

યુગ્માન્ દેવાંશ્ ચ પિત્ર્યાંશ્ ચ સમ્યક્ સવ્યક્રમાદ્ દ્વિજાન્
પૂજયેદ્ ભોજયેચ્ ચૈવ તન્મના નાન્યમાનસઃ ॥

દધ્યક્ષતૈઃ સબદરૈઃ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો ઽપિ વા
દેવતીર્થેન વૈ પિણ્ડાન્ દદ્યાત્ કાયેન વા નૃપ ॥

નાન્દીમુખઃ પિતૃગણસ્ તેન શ્રાદ્ધેન પાર્થિવ
પ્રીયતે તત્ તુ કર્તવ્યં પુરુષૈઃ સર્વવૃદ્ધિષુ ॥

કન્યાપુત્રવિવાહેષુ પ્રવેશે નવવેશ્મનઃ
નામકર્મણિ બાલાનાં ચૂડાકર્માદિકે તથા ॥

સીમન્તોન્નયને ચૈવ પુત્રાદિમુખદર્શને
નાન્દીમુખં પિતૃગણં પૂજયેત્ પ્રયતો ગૃહી ॥

પિતૃપૂજાક્રમઃ પ્રોક્તો વૃદ્ધાવ્ એષ સમાસતઃ
શ્રૂયતામ્ અવનીપાલ પ્રેતકર્મક્રિયાવિધિઃ ॥

પ્રેતદેહં શુભૈઃ સ્નાનૈઃ સ્નાપિતં સ્રગ્વિભૂષિતમ્
દગ્ધ્વા ગ્રામાદ્ બહિઃ સ્નાત્વા સચૈલાઃ સલિલાશયે ॥

યત્ર તત્ર સ્થિતાયૈતદ્ અમુકાયેતિ વાદિનઃ
દક્ષિણાભિમુખા દદ્યુર્ બાન્ધવાઃ સલિલાઞ્જલિમ્ ॥

પ્રવિષ્ટાશ્ ચ સમં ગોભિર્ ગ્રામં નક્ષત્રદર્શને
કટધર્માંસ્ તતઃ કુર્યુર્ ભૂમૌ પ્રસ્તરશાયિનઃ ॥

દાતવ્યો ઽનુદિનં પિણ્ડઃ પ્રેતાય ભુવિ પાર્થિવ
દિવા ચ ભક્તં ભોક્તવ્યમ્ અમાંસં મનુજર્ષભ ॥

દિનાનિ તાનિ ચેચ્છાતઃ કર્તવ્યં વિપ્રભોજનમ્
પ્રેતસ્ તૃપ્તિં તથા યાતિ બન્ધુવર્ગેણ ભુઞ્જતા ॥

પ્રથમે ઽહ્નિ તૃતીયે ચ સપ્તમે નવમે તથા
વસ્ત્રત્યાગં બહિઃસ્નાનં કૃત્વા દદ્યાત્ તિલોદકમ્ ॥

તતો ઽનુબન્ધુવર્ગસ્ તુ ભુવિ દદ્યાત્ તિલોદકમ્ ॥

ચતુર્થે ઽહ્નિ ચ કર્તવ્યં ભસ્માસ્થિચયનં નૃપ
તદૂર્ધ્વમ્ અઙ્ગસ્પર્શશ્ ચ સપિણ્ડાનામ્ અપીષ્યતે ॥

યોગ્યાઃ સર્વક્રિયાણાં તુ સમાનસલિલાસ્ તથા
અનુલેપનપુષ્પાદિ ભોગાદ્ અન્યત્ર પાર્થિવ ॥

શય્યાસનોપભોગશ્ ચ સપિણ્ડાનામ્ અપીષ્યતે
ભસ્માસ્થિચયનાદ્ ઊર્ધ્વં સંયોગો ન તુ યોષિતામ્ ॥

બાલે દેશાન્તરસ્થે ચ પતિતે ચ મુનૌ મૃતે
સદ્યઃ શૌચં તથેચ્છાતો જલાગ્ન્યુદ્બન્ધનાદિષુ ॥

મૃતબન્ધોર્ દશાહાનિ કુલસ્યાન્નં ન ભુજ્યતે
દાનં પ્રતિગ્રહો યજ્ઞઃ સ્વાધ્યાયશ્ ચ નિવર્તતે ॥

વિપ્રસ્યૈતદ્ દ્વાદશાહં રાજન્યસ્યાપ્ય્ અશૌચકમ્
અર્ધમાસં તુ વૈશ્યસ્ય માસં શૂદ્રસ્ય શુદ્ધયે ॥

અયુજો ભોજયેત્ કામં દ્વિજાન્ આદ્યે તતો દિને
દદ્યાદ્ દર્ભેષુ પિણ્ડં ચ પ્રેતાયોચ્છિષ્ટસંનિધૌ ॥

વાર્યાયુધપ્રતોદાસ્ તુ દણ્ડશ્ ચ દ્વિજભોજનાત્
સ્પ્રષ્ટવ્યો ઽનન્તરં વર્ણૈઃ શુધ્યેરંસ્ તે તતઃ ક્રમાત્ ॥

તતઃ સ્વવર્ણધર્મા યે વિપ્રાદીનામ્ ઉદાહૃતાઃ
તાન્ કુર્વીત પુમાઞ્ જીવેન્ નિજધર્માર્જનૈસ્ તથા ॥

મૃતે ઽહનિ ચ કર્તવ્યમ્ એકોદ્દિષ્ટમ્ અતઃ પરમ્
આહ્વાનાદિક્રિયાદૈવ નિયોગરહિતં હિ તત્ ॥

એકો ઽર્ઘ્યસ્ તત્ર દાતવ્યસ્ તથૈવૈકં પવિત્રકમ્
પ્રેતાય પિણ્ડો દાતવ્યો ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ ॥

પ્રશ્નશ્ ચ તત્રાભિરતિર્ યજમાનદ્વિજન્મનામ્
અક્ષય્યમ્ અમુકસ્યેતિ વક્તવ્યં વિરતૌ તથા ॥

એકોદ્દિષ્ટમયો ધર્મ ઇત્થમ્ આવત્સરાત્ સ્મૃતઃ
સપિણ્ડીકરણં તસ્મિન્ કાલે રાજેન્દ્ર તચ્ છૃણુ ॥

એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યં તદ્ અપિ પાર્થિવ ॥

સંવત્સરે ઽથ ષષ્ઠે વા માસિ વા દ્વાદશે ઽહ્નિ વા ॥

તિલગન્ધોદકૈર્ યુક્તં તત્ર પાત્રચતુષ્ટયમ્ ॥

પાત્રં પ્રેતસ્ય તત્રૈકં પૈત્રં પાત્રત્રયં તથા
સેચયેત્ પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં નૃપ ત્રિષુ ॥

તતઃ પિતૃત્વમ્ આપન્ને તસ્મિન્ પ્રેતે મહીપતે
શ્રાદ્ધધર્મૈર્ અશેષૈસ્ તુ તત્પૂર્વાન્ અર્ચયેત્ પિતૄન્ ॥

પુત્રઃ પૌત્રઃ પ્રપૌત્રો વા બન્ધુર્ વા ભ્રાતૃસંતતિઃ
સપિણ્ડસંતતિર્ વાપિ ક્રિયાર્હો નૃપ જાયતે ॥

તેષામ્ અભાવે સર્વેષાં સમાનોદકસંતતિઃ
માતૃપક્ષસ્ય પિણ્ડેન સંબદ્ધા યે જલેન વા ॥

કુલદ્વયે ઽપિ ચોચ્છિન્ને સ્ત્રીભિઃ કાર્યાઃ ક્રિયા નૃપ
સંઘાતાન્તર્ગતૈર્ વાપિ કાર્યાઃ પ્રેતસ્ય યાઃ ક્રિયાઃ
ઉત્સન્નબન્ધુરિક્થાનાં કારયેદ્ અવનીપતિઃ ॥

પૂર્વાઃ ક્રિયા મધ્યમાશ્ ચ તથા ચૈવોત્તરાઃ ક્રિયાઃ
ત્રિઃપ્રકારાઃ ક્રિયા હ્ય્ એતાસ્ તાસાં ભેદં શૃણુષ્વ મે ॥

આદાહવાર્યાયુધાદિ સ્પર્શાદ્યન્તાસ્ તુ યાઃ ક્રિયાઃ
તાઃ પૂર્વા મધ્યમા માસિ માસ્ય્ એકોદ્દિષ્ટસંજ્ઞિતાઃ ॥

પ્રેતે પિતૃત્વમ્ આપન્ને સપિણ્ડીકરણાદ્ અનુ
ક્રિયન્તે યાઃ ક્રિયાઃ પિત્ર્યાઃ પ્રોચ્યન્તે તા નૃપોત્તરાઃ ॥

પિતૃમાતૃસપિણ્ડૈસ્ તુ સમાનસલિલૈસ્ તથા
તત્સંઘાતગતૈશ્ ચૈવ રાજ્ઞા વા ધનહારિણા ॥

પૂર્વાઃ ક્રિયાસ્ તુ કર્તવ્યાઃ પુત્રાદ્યૈર્ એવ ચોત્તરાઃ
દૌહિત્રૈર્ વા નરશ્રેષ્ઠ કાર્યાસ્ તત્તનયૈસ્ તથા ॥

મૃતાહનિ ચ કર્તવ્યાઃ સ્ત્રીણામ્ અપ્ય્ ઉત્તરાઃ ક્રિયાઃ
પ્રતિસંવત્સરં રાજન્ન્ એકોદ્દિષ્ટવિધાનતઃ ॥

તસ્માદ્ ઉત્તરસંજ્ઞા યાઃ ક્રિયાસ્ તાઃ શૃણુ પાર્થિવ
યદા યદા ચ કર્તવ્યા વિધિના યેન ચાનઘ ॥