વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.12

દેવગોબ્રાહ્મણાન્ સિદ્ધ વૃદ્ધાચાર્યાંસ્ તથાર્ચયેત્
દ્વિકાલં ચ નમેત્ સંધ્યામ્ અગ્નીન્ ઉપચરેત્ તથા ॥

સદાનુપહતે વસ્ત્રે પ્રશસ્તાશ્ ચ તથૌષધીઃ
ગારુડાનિ ચ રત્નાનિ બિભૃયાત્ પ્રયતો નરઃ ॥

પ્રસ્નિગ્ધામલકેશશ્ ચ સુગન્ધશ્ ચારુવેષધૃક્
સિતાઃ સુમનસો હૃદ્યા બિભૃયાચ્ ચ નરઃ સદા ॥

કિંચિત્ પરસ્વં ન હરેન્ નાલ્પમ્ અપ્ય્ અપ્રિયં વદેત્
પ્રિયં ચ નાનૃતં બ્રૂયાન્ નાન્યદોષાન્ ઉદીરયેત્ ॥

નાન્યસ્ત્રિયં તથા વૈરં રોચયેત્ પુરુષેશ્વર
ન દુષ્ટયાનમ્ આરોહેત્ કૂલચ્છાયાં ન સંશ્રયેત્ ॥

વિદ્વિષ્ટપતિતોન્મત્ત બહુવૈરાદિકીટકૈઃ
બન્ધકીબન્ધકીભર્તૃ ક્ષુદ્રાનૃતકથૈઃ સહ ॥

તથાતિવ્યયશીલૈશ્ ચ પરિવાદરતૈઃ શઠૈઃ
બુધો મૈત્રીં ન કુર્વીત નૈકઃ પન્થાનમ્ આશ્રયેત્ ॥

નાવગાહેજ્ જલૌઘસ્ય વેગમ્ અગ્રે નરેશ્વર
પ્રદીપ્તં વેશ્મ ન વિશેન્ નારોહેચ્ છિખરં તરોઃ ॥

ન કુર્યાદ્ દન્તસંઘર્ષં ન કુષ્ણીયાચ્ ચ નાસિકામ્
નાસંવૃતમુખો જૃમ્ભેચ્ શ્વાસકાસૌ ચ વર્જયેત્ ॥

નોચ્ચૈર્ હસેત્ સશબ્દં ચ ન મુઞ્ચેત્ પવનં બુધઃ
નખાન્ ન ખાદયેચ્ છિન્દ્યાન્ ન તૃણં ન મહીં લિખેત્ ॥

ન શ્મશ્રુ ભક્ષયેલ્ લોષ્ટં ન મૃદ્ નીયાદ્ વિચક્ષણઃ
જ્યોતીંષ્ય્ અમેધ્યઃ શસ્તાનિ નાભિવીક્ષેત ચ પ્રભો ॥

નગ્નાં પરસ્ત્રિયં ચૈવ સૂર્યં ચાસ્તમનોદયે
ન હુંકુર્યાચ્ છવં ચૈવ શવગન્ધો હિ સોમજઃ ॥

ચતુષ્પથં ચૈત્યતરું શ્મશાનોપવનાનિ ચ
દુષ્ટસ્ત્રીસંનિકર્ષં ચ વર્જયેન્ નિશિ સર્વદા ॥

પૂજ્યદેવદ્વિજજ્યોતિશ્ છાયાં નાતિક્રમેદ્ બુધઃ
નૈકઃ શૂન્યાટવીં ગચ્છેન્ ન ચ શૂન્યગૃહે વસેત્ ॥

કેશાસ્થિકણ્ટકામેધ્ય બલિભસ્મતુષાંસ્ તથા
સ્નાનાર્દ્રધરણીં ચૈવ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

નાનાર્યાન્ આશ્રયેત્ કાંશ્ચિન્ ન જિહ્મં રોચયેદ્ બુધઃ
ઉપસર્પેત ન વ્યાલાંશ્ ચિરં તિષ્ઠેન્ ન ચોત્થિતઃ ॥

અતીવ જાગરસ્વપ્ને તદ્વત્ સ્થાનાસને બુધઃ
ન સેવેત તથા શય્યાં વ્યાયામં ચ નરેશ્વર ॥

દંષ્ટ્રિણઃ શૃઙ્ગિણશ્ ચૈવ પ્રાજ્ઞો દૂરેણ વર્જયેત્
અવશ્યાયં ચ રાજેન્દ્ર પુરો વાતાતપૌ તથા ॥

ન સ્નાયાન્ ન સ્વપેન્ નગ્નો ન ચૈવોપસ્પૃશેદ્ બુધઃ
મુક્તકચ્છશ્ ચ નાચામેદ્ દેવાદ્યર્ચાં ચ વર્જયેત્ ॥

હોમદેવાર્ચનાદ્યાસુ ક્રિયાસ્વ્ આચમને તથા
નૈકવસ્ત્રઃ પ્રવર્તેત દ્વિજવાચનકે જપે ॥

નાસમઞ્જસશીલૈસ્ તુ સહાસીત કદાચન
સદ્વૃત્તસંનિકર્ષો હિ ક્ષણાર્ધમ્ અપિ શસ્યતે ॥

વિરોધં નોત્તમૈર્ ગચ્છેન્ નાધમૈશ્ ચ સદા બુધઃ
વિવાહશ્ ચ વિવાદશ્ ચ તુલ્યશીલૈર્ નૃપેષ્યતે ॥

નારભેત કલિં પ્રાજ્ઞઃ શુષ્કવૈરં ચ વર્જયેત્
અપ્ય્ અલ્પહાનિઃ સોઢવ્યા વૈરેણાર્થાગમં ત્યજેત્ ॥

સ્નાતો નાઙ્ગાનિ નિર્માર્જેત્ સ્નાનશાટ્યા ન પાણિના
ન ચ નિર્ધૂનયેત્ કેશાન્ નાચામેચ્ ચૈવ ચોત્થિતઃ ॥

પાદેન નાક્રમેત્ પાદં ન પૂજ્યાભિમુખં નયેત્
વીરાસનં ગુરોર્ અગ્રે ભજેત વિનયાન્વિતઃ ॥

અપસવ્યં ન ગચ્છેચ્ ચ દેવાગારચતુષ્પથાન્
માઙ્ગલ્યપૂજ્યાંશ્ ચ તતો વિપરીતાન્ ન દક્ષિણમ્ ॥

સોમાગ્ન્યર્કામ્બુવાયૂનાં પૂજ્યાનાં ચ ન સંમુખમ્
કુર્યાત્ ષ્ઠીવનવિણ્મૂત્ર સમુત્સર્ગં ચ પણ્ડિતઃ ॥

તિષ્ઠન્ ન મૂત્રયેત્ તદ્વત્ પન્થાનં નાવમૂત્રયેત્
શ્લેષ્મવિણ્મૂત્રરક્તાનિ સર્વદૈવ ન લઙ્ઘયેત્ ॥

શ્લેષ્મસિંહાનકોત્સર્ગો નાન્નકાલે પ્રશસ્યતે
બલિમઙ્ગલજપ્યાદૌ ન હોમે ન મહાજને ॥

યોષિતો નાવમન્યેત ન ચાસાં વિશ્વસેદ્ બુધઃ
ન ચૈવેર્ષ્યુર્ ભવેત્ તાસુ નાધિકુર્યાત્ કદાચન ॥

મઙ્ગલ્યપુષ્પરત્નાજ્ય પૂજ્યાન્ અનભિવાદ્ય ચ
ન નિષ્ક્રમેદ્ ગૃહાત્ પ્રાજ્ઞઃ સદાચારપરો નૃપ ॥

ચતુષ્પથાન્ નમસ્ કુર્યાત્ કાલે હોમપરો ભવેત્
દીનાન્ અભ્યુદ્ધરેત્ સાધૂન્ ઉપાસીત બહુશ્રુતાન્ ॥

દેવર્ષિપૂજકઃ સમ્યક્ પિતૃપિણ્ડોદકપ્રદઃ
સત્કર્તા ચાતિથીનાં યઃ સ લોકાન્ ઉત્તમાન્ વ્રજેત્ ॥

એકાગ્રચિત્તસ્ય દૃઢવ્રતસ્ય સર્વેન્દ્રિયપ્રીતિનિવર્તકસ્ય
અધ્યાત્મયોગે યતમાનસસ્ય મોક્ષો ધ્રુવં નિત્યમ્ અહિંસકસ્ય ॥

હિતં મિતં પ્રિયં કાલે વશ્યાત્મા યો ઽભિભાષતે
સ યાતિ લોકાન્ આહ્લાદ હેતુભૂતાન્ નૃપાક્ષયાન્ ॥

ધીમાન્ હ્રીમાન્ ક્ષમાયુક્ત આસ્તિકો વિનયાન્વિતઃ
વિદ્યાભિજનવૃદ્ધાનાં યાતિ લોકાન્ અનુત્તમાન્ ॥

અકાલગર્જિતાદૌ તુ પર્વસ્વ્ આશૌચકાદિષુ
અનધ્યાયં બુધઃ કુર્યાદ્ ઉપરાગાદિકે તથા ॥

શમં નયતિ યઃ ક્રુદ્ધાન્ સર્વબન્ધુર્ અમત્સરી
ભીતાશ્વાસનકૃત્ સાધુઃ સ્વર્ગસ્ તસ્યાલ્પકં ફલમ્ ॥

વર્ષાતપાદિકે છત્રી દણ્ડી રાત્ર્યટવીષુ ચ
શરીરત્રાણકામો વૈ સોપાનત્કઃ સદા વ્રજેત્ ॥

નોર્ધ્વં ન તિર્યગ્ દૂરં વા નિરીક્ષન્ પર્યટેદ્ બુધઃ
યુગમાત્રં મહીપૃષ્ઠં નરો ગચ્છેદ્ વિલોકયન્ ॥

દોષહેતૂન્ અશેષાંશ્ ચ વશ્યાત્મા યો નિરસ્યતિ
તસ્ય ધર્માર્થકામાનાં હાનિર્ નાલ્પાપિ જાયતે ॥

સદાચારરતઃ પ્રાજ્ઞો વિદ્યાવિનયશિક્ષિતઃ ॥

પાપે ઽપ્ય્ અપાપઃ પુરુષે ઽપ્ય્ અભિધત્તે પ્રિયાણિ યઃ
મૈત્રીદ્રવાન્તઃકરણસ્ તસ્ય મુક્તિઃ કરે સ્થિતા ॥

યે કામક્રોધલોભાનાં વીતરાગા ન ગોચરે
સદાચારસ્થિતાસ્ તેષામ્ અનુભાવૈર્ ધૃતા મહી ॥

તસ્માત્ સત્યં વદેત્ પ્રાજ્ઞો યત્ પરપ્રીતિકારણમ્
સત્યં યત્ પરદુઃખાય તત્ર મૌનપરો ભવેત્ ॥

પ્રિયમ્ ઉક્તં હિતં નૈતદ્ ઇતિ મત્વા ન તદ્ વદેત્
શ્રેયસ્ તત્ર હિતં વાક્યં યદ્ય્ અપ્ય્ અત્યન્તમ્ અપ્રિયમ્ ॥

પ્રાણિનામ્ ઉપકારાય યદ્ એવેહ પરત્ર ચ
કર્મણા મનસા વાચા તદ્ એવ મતિમાન્ ભજેત્ ॥