વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.16

ઋભુર્ વર્ષસહસ્રે તુ સમતીતે નરેશ્વર
નિદાઘજ્ઞાનદાનાય તદ્ એવ નગરં યયૌ ॥

નગરસ્ય બહિઃ સો ઽથ નિદાઘં દદૃશે મુનિઃ
મહાબલપરીવારે પુરં વિશતિ પાર્થિવે ॥

દૂરે સ્થિતં મહાભાગં જનસંમર્દવર્જકમ્
ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠમ્ આયાન્તમ્ અરણ્યાત્ સસમિત્કુશમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા નિદાઘં સ ઋભુર્ ઉપગમ્યાભિવાદ્ય ચ
ઉવાચ કસ્માદ્ એકાન્તે સ્થીયતે ભવતા દ્વિજ ॥

ભો વિપ્ર જનસંમર્દો મહાન્ એષ નરેશ્વરે
પ્રવિવિક્ષૌ પુરં રમ્યં તેનાત્ર સ્થીયતે મયા ॥

નરાધિપો ઽત્ર કતમઃ કતમશ્ ચેતરો જનઃ
કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમ્ અભિજ્ઞો મતો મમ ॥

યો ઽયં ગજેન્દ્રમ્ ઉન્મત્તમ્ અદ્રિશૃઙ્ગસમુચ્છ્રિતમ્
અધિરૂઢો નરેન્દ્રો ઽયં પરિલોકસ્ તથેતરઃ ॥

એતૌ હિ ગજરાજાનૌ યુગપદ્ દર્શિતૌ મમ
ભવતા ન વિશેષેણ પૃથક્ચિહ્નોપલક્ષણૌ ॥

તત્ કથ્યતાં મહાભાગ વિશેષો ભવતાનયોઃ
જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં કો ઽત્ર ગજઃ કો વા નરાધિપઃ ॥

ગજો યો ઽયમ્ અધો બ્રહ્મન્ન્ ઉપર્ય્ અસ્યૈવ ભૂપતિઃ
વાહ્યવાહકસંબન્ધં કો ન જાનાતિ વૈ દ્વિજ ॥

જાનામ્ય્ અહં યથા બ્રહ્મંસ્ તથા મામ્ અવબોધય
અધઃશબ્દનિગદ્યં કિં કિં ચોર્ધ્વમ્ અભિધીયતે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સહસારુહ્ય નિદાઘઃ પ્રાહ તમ્ ઋભુમ્
શ્રૂયતાં કથયામ્ય્ એષ યન્ માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

ઉપર્ય્ અહં યથા રાજા ત્વમ્ અધઃ કુઞ્જરો યથા
અવબોધાય તે બ્રહ્મન્ દૃષ્ટાન્તો દર્શિતો મયા ॥

ત્વં રાજેવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સ્થિતો ઽહં ગજવદ્ યદિ
તદ્ એવ ત્વં મમાચક્ષ્વ કતમસ્ ત્વમ્ અહં તથા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સત્વરસ્ તસ્ય પ્રગૃહ્ય ચરણાવ્ ઉભૌ
નિદાઘઃ પ્રાહ ભગવાન્ આચાર્યસ્ ત્વમ્ ઋભુર્ ધ્રુવમ્ ॥

નાન્યસ્યાદ્વૈતસંસ્કાર સંસ્કૃતં માનસં તથા
યથાચાર્યસ્ય તેન ત્વાં મન્યે પ્રાપ્તમ્ અહં ગુરુમ્ ॥

તવોપદેશદાનાય પૂર્વશુશ્રૂષણાદૃતઃ
ગુરુસ્ તે ઽહમ્ ઋભુર્ નામ્ના નિદાઘ સમુપાગતઃ ॥

તદ્ એતદ્ ઉપદિષ્ટં તે સંક્ષેપેણ મહામતે
પરમાર્થસારભૂતં યદ્ અદ્વૈતમ્ અશેષતઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા યયૌ વિદ્વાન્ નિદાઘં સ ઋભુર્ ગુરુઃ
નિદાઘો ઽપ્ય્ ઉપદેશેન તેનાદ્વૈતપરો ઽભવત્ ॥

સર્વભૂતાન્ય્ અભેદેન દદૃશે સ તદાત્મનઃ
તથા બ્રહ્મ તતો મુક્તિમ્ અવાપ પરમાં દ્વિજઃ ॥

તથા ત્વમ્ અપિ ધર્મજ્ઞ તુલ્યાત્મરિપુબાન્ધવઃ
ભવ સર્વગતં જાનન્ન્ આત્માનમ્ અવનીપતે ॥

સિતનીલાદિભેદેન યથૈકં દૃશ્યતે નભઃ
ભ્રાન્તદૃષ્ટિભિર્ આત્માપિ તથૈકઃ સન્ પૃથક્ પૃથક્ ॥

એકઃ સમસ્તં યદ્ ઇહાસ્તિ કિંચિત્ તદ્ અચ્યુતો વાસ્તિ પરં તતો ઽન્યત્
સો ઽહં સ ચ ત્વં સ ચ સર્વમ્ એતદ્ આત્મસ્વરૂપં ત્યજ ભેદમોહમ્ ॥

ઇતીરિતસ્ તેન સ રાજવર્યસ્ તત્યાજ ભેદં પરમાર્થદૃષ્ટિઃ
સ ચાપિ જાતિસ્મરણાપ્તબોધસ્ તત્રૈવ જન્મન્ય્ અપવર્ગમ્ આપ ॥

ઇતિ ભરતનરેન્દ્રસારવૃત્તં કથયતિ યશ્ ચ શૃણોતિ ભક્તિયુક્તઃ
સ વિમલમતિર્ એતિ નાત્મમોહં ભવતિ ચ સંસરણેષુ મુક્તિયોગ્યઃ ॥