વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.6

તતશ્ ચ નરકાન્ વિપ્ર ભુવો ઽધઃ સલિલસ્ય ચ
પાપિનો યેષુ પાત્યન્તે તાઞ્ છૃણુષ્વ મહામુને ॥

રૌરવઃ સૂકરો રોધસ્ તાલો વિશસનસ્ તથા
મહાજ્વાલસ્ તપ્તકુમ્ભો લવણો ઽથ વિલોહિતઃ ॥

રુધિરામ્ભો વૈતરણી કૃમિશઃ કૃમિભોજનઃ
અસિપત્રવનં કૃષ્ણો લાલાભક્ષશ્ ચ દારુણઃ ॥

તથા પૂયવહઃ પાપો વહ્નિજ્વાલો હ્ય્ અધઃશિરાઃ
સંદંશઃ કૃષ્ણસૂત્રશ્ ચ તમશ્ ચાવીચિર્ એવ ચ ॥

શ્વભોજનો ઽથાપ્રતિષ્ઠો અવીચિશ્ ચ તથાપરઃ
ઇત્ય્ એવમાદયશ્ ચાન્યે નરકા ભૃશદારુણાઃ ॥

યમસ્ય વિષયે ઘોરાઃ શસ્ત્રાગ્નિભયદાયિનઃ
પતન્તિ યેષુ પુરુષાઃ પાપકર્મરતાસ્ તુ યે ॥

કૂટસાક્ષી તથાસમ્યક્ પક્ષપાતેન યો વદેત્
યશ્ ચાન્યદ્ અનૃતં વક્તિ સ નરો યાતિ રૌરવમ્ ॥

ભ્રૂણહા ગુરુહન્તા ચ ગોઘ્નશ્ ચ મુનિસત્તમ
યાન્તિ તે નરકં રોધં યશ્ ચોચ્છ્વાસનિરોધકઃ ॥

સુરાપો બ્રહ્મહા હર્તા સુવર્ણસ્ય ચ સૂકરે
પ્રયાતિ નરકે યશ્ ચ તૈઃ સંસર્ગમ્ ઉપૈતિ વૈ ॥

રાજન્યવૈશ્યહા તાલે તથૈવ ગુરુતલ્પગઃ
તપ્તકુમ્ભે સ્વસાગામી હન્તિ રાજભટાંશ્ ચ યઃ ॥

સાધ્વીવિક્રયકૃદ્ બન્ધ પાલઃ કેસરિવિક્રયી
તપ્તલોહે પતન્ત્ય્ એતે યશ્ ચ ભક્તં પરિત્યજેત્ ॥

સ્નુષાં સુતાં ચાપિ ગત્વા મહાજ્વાલે નિપાત્યતે
અવમન્તા ગુરૂણાં યો યશ્ ચાક્રોષ્ટા નરાધમઃ ॥

વેદદૂષયિતા યશ્ ચ વેદવિક્રયકશ્ ચ યઃ
અગમ્યગામી યશ્ ચ સ્યાત્ તે યાન્તિ લવણં દ્વિજ ॥

ચૌરો વિમોહે પતતિ મર્યાદાદૂષકસ્ તથા ॥

દેવદ્વિજપિતૃદ્વેષ્ટા રત્નદૂષયિતા ચ યઃ
સ યાતિ કૃમિભક્ષે વૈ કૃમિશે ચ દુરિષ્ટકૃત્ ॥

પિતૃદેવાતિથીન્ યસ્ તુ પર્યશ્નાતિ નરાધમઃ
લાલાભક્ષે સ યાત્ય્ ઉગ્રે શરકર્તા ચ વેધકે ॥

કરોતિ કર્ણિનો યશ્ ચ યશ્ ચ ખડ્ગાદિકૃન્ નરઃ
પ્રયાન્ત્ય્ એતે વિશસને નરકે ભૃશદારુણે ॥

અસત્પ્રતિગ્રહીતા તુ નરકે યાત્ય્ અધોમુખે
અયાજ્યયાજકસ્ તત્ર તથા નક્ષત્રસૂચકઃ ॥

વેગી પૂયવહં ચૈકો યાતિ મિષ્ટાન્નભુઙ્ નરઃ ॥

લાક્ષામાંસરસાનાં ચ તિલાનાં લવણસ્ય ચ
વિક્રેતા બ્રાહ્મણો યાતિ તમ્ એવ નરકં દ્વિજ ॥

માર્જારકુક્કુટચ્છાગ શ્વવરાહવિહંગમાન્
પોષયન્ નરકં યાતિ તમ્ એવ દ્વિજસત્તમ ॥

અપૂપવિક્રયાચ્ ચૈવ તથા પુસ્તકવિક્રયાઃ ॥

રઙ્ગોપજીવી કૈવર્તઃ કુણ્ડાશી ગરદસ્ તથા
સૂચી માહિષિકશ્ ચૈવ પર્વગામી ચ યો દ્વિજઃ ॥

અગારદાહી મિત્રઘ્નઃ શાકુનિર્ ગ્રામયાજકઃ
રુધિરાન્ધે પતન્ત્ય્ એતે સોમં વિક્રીણતે ચ યે ॥

મધુહા ગ્રામહન્તા ચ યાતિ વૈતરણીં નરઃ ॥

ધનયૌવનમત્તાસ્ તુ મર્યાદાભેદિનો હિ યે
તે કૃષ્ણે યાન્ત્ય્ અશૌચાશ્ ચ કુહકાજીવિનશ્ ચ યે ॥

અસિપત્રવનં યાતિ વનચ્છેદી વૃથૈવ યઃ
ઔરભ્રિકો મૃગવ્યાધો વહ્નિજ્વાલે પતન્તિ વૈ ॥

યાન્ત્ય્ એતે દ્વિજ તત્રૈવ યશ્ ચાપાકેષુ વહ્નિદઃ ॥

વ્રતેષુ લોપકો યશ્ ચ સ્વાશ્રમાદ્ વિચ્યુતશ્ ચ યઃ
સંદંશયાતનામધ્યે પતતસ્ તાવ્ ઉભાવ્ અપિ ॥

દિવા સ્વપ્નેષુ સ્કન્દન્તે યે નરા બ્રહ્મચારિણઃ
પુત્રૈર્ અધ્યાપિતા યે ચ તે પતન્તિ શ્વભોજને ॥

એતે ચાન્યે ચ નરકાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
યેષુ દુષ્કૃતકર્માણઃ પચ્યન્તે યાતનાગતાઃ ॥

તથૈવ પાપાન્ય્ એતાનિ તથાન્યાનિ સહસ્રશઃ
ભુજ્યન્તે યાનિ પુરુષૈર્ નરકાન્તરગોચરૈઃ ॥

વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધં ચ કર્મ કુર્વન્તિ યે નરાઃ
કર્મણા મનસા વાચા નિરયેષુ પતન્તિ તે ॥

અધઃશિરોભિર્ દૃશ્યન્તે નારકૈર્ દિવિ દેવતાઃ
દેવાશ્ ચાધોમુખાન્ સર્વાન્ અધઃ પશ્યન્તિ નારકાન્ ॥

સ્થાવરાઃ કૃમયો ઽબ્જાશ્ ચ પક્ષિણઃ પશવો નરાઃ
ધાર્મિકાસ્ ત્રિદશાસ્ તદ્વન્ મોક્ષિણશ્ ચ યથાક્રમમ્ ॥

સહસ્રભાગપ્રથમા દ્વિતીયાનુક્રમાસ્ તથા
સર્વે હ્ય્ એતે મહાભાગ યાવન્ મુક્તિસમાશ્રયાઃ ॥

યાવન્તો જન્તવઃ સ્વર્ગે તાવન્તો નરકૌકસઃ
પાપકૃદ્ યાતિ નરકં પ્રાયશ્ચિત્તપરાઙ્મુખઃ ॥

પાપાનામ્ અનુરૂપાણિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ યદ્ યથા
તથા તથૈવ સંસ્મૃત્ય પ્રોક્તાનિ પરમર્ષિભિઃ ॥

પાપે ગુરૂણિ ગુરુણિ સ્વલ્પાન્ય્ અલ્પે ચ તદ્વિદઃ
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ મૈત્રેય જગુઃ સ્વાયંભુવાદયઃ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તાન્ય્ અશેષાણિ તપઃકર્માત્મકાનિ વૈ
યાનિ તેષામ્ અશેષાણાં કૃષ્ણાનુસ્મરણં પરમ્ ॥

કૃતે પાપે ઽનુતાપો વૈ યસ્ય પુંસઃ પ્રજાયતે
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ તસ્યૈકં હરિસંસ્મરણં પરમ્ ॥

પ્રાતર્ નિશિ તથા સંધ્યા મધ્યાહ્નાદિષુ સંસ્મરન્
નારાયણમ્ અવાપ્નોતિ સદ્યઃ પાપક્ષયં નરઃ ॥

વિષ્ણુસંસ્મરણાત્ ક્ષીણ સમસ્તક્લેશસંચયઃ
મુક્તિં પ્રયાતિ સ્વર્ગાપ્તિસ્ તસ્ય વિઘ્નો ઽનુમીયતે ॥

વાસુદેવે મનો યસ્ય જપહોમાર્ચનાદિષુ
તસ્યાન્તરાયો મૈત્રેય દેવેન્દ્રત્વાદિકં ફલમ્ ॥

ક્વ નાકપૃષ્ઠગમનં પુનરાવૃત્તિલક્ષણમ્
ક્વ જપો વાસુદેવેતિ મુક્તિબીજમ્ અનુત્તમમ્ ॥

તસ્માદ્ અહર્નિશં વિષ્ણું સંસ્મરન્ પુરુષો મુને
ન યાતિ નરકં શુદ્ધઃ સંક્ષીણાખિલપાતકઃ ॥

મનઃપ્રીતિકરઃ સ્વર્ગો નરકસ્ તદ્વિપર્યયઃ
નરકસ્વર્ગસંજ્ઞે વૈ પાપપુણ્યે દ્વિજોત્તમ ॥

વસ્ત્વ્ એકમ્ એવ દુઃખાય સુખાયેર્ષ્યોદ્ભવાય ચ
કોપાય ચ યતસ્ તસ્માદ્ વસ્તુ વસ્ત્વાત્મકં કુતઃ ॥

તદ્ એવ પ્રીતયે ભૂત્વા પુનર્ દુઃખાય જાયતે
તદ્ એવ કોપાય યતઃ પ્રસાદાય ચ જાયતે ॥

તસ્માદ્ દુઃખાત્મકં નાસ્તિ ન ચ કિંચિત્ સુખાત્મકમ્
મનસઃ પરિણામો ઽયં સુખદુઃખાદિલક્ષણઃ ॥

જ્ઞાનમ્ એવ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનં બન્ધાય ચેષ્યતે
જ્ઞાનાત્મકમ્ ઇદં વિશ્વં ન જ્ઞાનાદ્ વિદ્યતે પરમ્ ॥

વિદ્યાવિદ્યેતિ મૈત્રેય જ્ઞાનમ્ એવોપધારય ॥

એવમ્ એતન્ મયાખ્યાતં ભવતો મણ્ડલં ભુવઃ
પાતાલાનિ ચ સર્વાણિ તથૈવ નરકા દ્વિજ ॥

સમુદ્રાઃ પર્વતાશ્ ચૈવ દ્વીપા વર્ષાણિ નિમ્નગાઃ
સંક્ષેપાત્ સર્વમ્ આખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ ॥