વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.3

ઉત્તરં યત્ સમુદ્રસ્ય હિમાદ્રેશ્ ચૈવ દક્ષિણમ્
વર્ષં તદ્ ભારતં નામ ભારતી યત્ર સંતતિઃ ॥

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો ઽસ્ય મહામુને
કર્મભૂમિર્ ઇયં સ્વર્ગમ્ અપવર્ગં ચ ગચ્છતામ્ ॥

મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્ ઋક્ષપર્વતઃ
વિન્ધ્યશ્ ચ પારિયાત્રશ્ ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ ॥

અતઃ સંપ્રાપ્યતે સ્વર્ગો મુક્તિમ્ અસ્માત્ પ્રયાન્તિ ચ
તિર્યક્ત્વં નરકં ચાપિ યાન્ત્ય્ અતઃ પુરુષા મુને ॥

ઇતઃ સ્વર્ગશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ મધ્યં ચાન્તશ્ ચ ગમ્યતે
ન ખલ્વ્ અન્યત્ર મર્ત્યાનાં કર્મ ભૂમૌ વિધીયતે ॥

ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાન્ નિશામય
ઇન્દ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ ચ તામ્રપર્ણો ગભસ્તિમાન્ ॥

નાગદ્વીપસ્ તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વસ્ ત્વ્ અથ વારુણઃ
અયં તુ નવમસ્ તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ ॥

યોજનાનાં સહસ્રં તુ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરાત્
પૂર્વે કિરાતા યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્થિતાઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ ચ ભાગશઃ
ઇજ્યાયુધવણિજ્યાદ્યૈર્ વર્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ॥

શતદ્રૂચન્દ્રભાગાદ્યા હિમવત્પાદનિઃસૃતાઃ
વેદસ્મૃતિમુખાશ્ ચાન્યાઃ પારિયાત્રોદ્ભવા મુને ॥

નર્મદાસુરસાદ્યાશ્ ચ નદ્યો વિન્ધ્યાદ્રિનિર્ગતાઃ
તાપીપયોષ્ણીનિર્વિન્ધ્યા પ્રમુખા ઋક્ષસંભવાઃ ॥

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણ્યાદિકાસ્ તથા
સહ્યપાદોદ્ભવા નદ્યઃ સ્મૃતાઃ પાપભયાપહાઃ ॥

કૃતમાલાતામ્રપર્ણી પ્રમુખા મલયોદ્ભવાઃ
ત્રિસામા ઋષિકુલ્યાદ્યા મહેન્દ્રપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઋષિકુલ્યાકુમારાદ્યાઃ શુક્તિમત્પાદસંભવાઃ
આસાં નદ્યુપનદ્યશ્ ચ સન્ત્ય્ અન્યાશ્ ચ સહસ્રશઃ ॥

તાસ્વ્ ઇમે કુરુપાઞ્ચાલા મધ્યદેશાદયો જનાઃ
પૂર્વદેશાદિકાશ્ ચૈવ કામરૂપનિવાસિનઃ ॥

પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગા મગધા દાક્ષિણાદ્યાશ્ ચ કૃત્સ્નશઃ
તથાપરાન્તાઃ સૌરાષ્ટ્રાઃ શૂરાભીરાસ્ તથાર્બુદાઃ ॥

કારૂષા માલવાશ્ ચૈવ પારિયાત્રનિવાસિનઃ
સૌવીરાઃ સૈન્ધવા હૂણાઃ સાલ્વાઃ શાકલવાસિનઃ ॥

મદ્રા રામાસ્ તથામ્બષ્ઠાઃ પારસીકાદયસ્ તથા
આસાં પિબન્તિ સલિલં વસન્તિ સરિતાં સદા
સમીપતો મહાભાગા હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલાઃ ॥

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાન્ય્ અત્ર મહામુને
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ ચાન્યત્ર ન ક્વચિત્ ॥

તપસ્ તપ્યન્તિ યતયો જુહ્વતે ચાત્ર યજ્વિનઃ
દાનાનિ ચાત્ર દીયન્તે પરલોકાર્થમ્ આદરાત્ ॥

પુરુષૈર્ યજ્ઞપુરુષો જમ્બૂદ્વીપે સદેજ્યતે
યજ્ઞૈર્ યજ્ઞમયો વિષ્ણુર્ અન્યદ્વીપેષુ ચાન્યથા ॥

અત્રાપિ ભારતં શ્રેષ્ઠં જમ્બૂદ્વીપે મહામુને
યતો હિ કર્મભૂર્ એષા હ્ય્ અતો ઽન્યા ભોગભૂમયઃ ॥

અત્ર જન્મસહસ્રાણાં સહસ્રૈર્ અપિ સત્તમ
કદાચિલ્ લભતે જન્તુર્ માનુષ્યં પુણ્યસંચયાત્ ॥

ગાયન્તિ દેવાઃ કિલ ગીતકાનિ ધન્યાસ્ તુ યે ભારતભૂમિભાગે
સ્વર્ગાપવર્ગાસ્પદહેતુભૂતે ભવન્તિ ભૂયઃ પુરુષાઃ સુરત્વાત્ ॥

કર્માણ્ય્ અસંકલ્પિતતત્ફલાનિ સંન્યસ્ય વિષ્ણૌ પરમાત્મરૂપે
અવાપ્ય તાં કર્મમહીમ્ અનન્તે તસ્મિંલ્ લયં યે ત્વ્ અમલાઃ પ્રયાન્તિ ॥

જાનીમ નૈતત્ ક્વ વયં વિલીને સ્વર્ગપ્રદે કર્મણિ દેહબન્ધમ્
પ્રાપ્સ્યામ ધન્યાઃ ખલુ તે મનુષ્યા યે ભારતે નેન્દ્રિયવિપ્રહીનાઃ ॥

નવવર્ષં તુ મૈત્રેય જમ્બૂદ્વીપમ્ ઇદં મયા
લક્ષયોજનવિસ્તારં સંક્ષેપાત્ કથિતં તવ ॥

જમ્બૂદ્વીપં સમાવૃત્ય લક્ષયોજનવિસ્તરઃ
મૈત્રેય વલયાકારઃ સ્થિતઃ ક્ષારોદધિર્ બહિઃ ॥