વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.1

ભગવન્ સર્વમ્ આખ્યાતં મમૈતદ્ અખિલં ત્વયા
જગતઃ સર્ગસંબન્ધિ યત્ પૃષ્ટો ઽસિ ગુરો મયા ॥

યો ઽયમ્ અંશો જગત્સૃષ્ટિ સંબન્ધો ગદિતસ્ ત્વયા
તત્રાહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ભૂયો ઽપિ મુનિસત્તમ ॥

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ સુતૌ સ્વાયમ્ભુવસ્ય યૌ
તયોર્ ઉત્તાનપાદસ્ય ધ્રુવઃ પુત્રસ્ ત્વયોદિતઃ ॥

પ્રિયવ્રતસ્ય નૈવોક્તા ભવતા દ્વિજ સંતતિઃ
તામ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ પ્રસન્નો વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

કર્દમસ્યાત્મજાં કન્યામ્ ઉપયેમે પ્રિયવ્રતઃ
સમ્રાટ્ કુક્ષિશ્ ચ તત્કન્યે દશપુત્રાસ્ તથાપરે ॥

મહાપ્રજ્ઞા મહાવીર્યા વિનીતા દયિતાઃ પિતુઃ
પ્રિયવ્રતસુતાઃ ખ્યાતાસ્ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥

આગ્નીધ્રશ્ ચાગ્નિબાહુશ્ ચ વપુષ્માન્ દ્યુતિમાંસ્ તથા
મેધા મેધાતિથિર્ ભવ્યઃ સવનઃ પુત્ર એવ ચ ॥

જ્યોતિષ્માન્ દશમસ્ તેષાં સત્યનામા સુતો ઽભવત્
પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રાણાં પ્રખ્યાતા બલવીર્યતઃ ॥

મેધાગ્નિબાહુપુત્રાસ્ તુ ત્રયો યોગપરાયણાઃ
જાતિસ્મરા મહાભાગા ન રાજ્યાય મનો દધુઃ ॥

નિર્મમાઃ સર્વકાલં તુ સમસ્તાર્થેષુ વૈ મુને
ચક્રુઃ ક્રિયા યથાન્યાયમ્ અફલાકાઙ્ક્ષિણો હિ તે ॥

પ્રિયવ્રતો દદૌ તેષાં સપ્તાનાં મુનિસત્તમ
વિભજ્ય સપ્ત દ્વીપાનિ મૈત્રેય સુમહાત્મનામ્ ॥

જમ્બૂદ્વીપં મહાભાગ સો ઽગ્નીધ્રાય દદૌ પિતા
મેધાતિથેસ્ તથા પ્રાદાત્ પ્લક્ષદ્વીપમ્ અથાપરમ્ ॥

શાલ્મલે ચ વપુષ્મન્તં નરેન્દ્રમ્ અભિષિક્તવાન્
જ્યોતિષ્મન્તં કુશદ્વીપે રાજાનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ ॥

દ્યુતિમન્તં ચ રાજાનં ક્રૌઞ્ચદ્વીપે સમાદિશત્
શાકદ્વીપેશ્વરં ચાપિ ભવ્યં ચક્રે પ્રિયવ્રતઃ ॥

પુષ્કરાધિપતિં ચક્રે સવનં ચાપિ સ પ્રભુઃ
જમ્બૂદ્વીપેશ્વરો યસ્ તુ આગ્નીધ્રો મુનિસત્તમ
તસ્ય પુત્રા બભૂવુસ્ તે પ્રજાપતિસમા નવ ॥

નાભિઃ કિંપુરુષશ્ ચૈવ હરિવર્ષ ઇલાવૃતઃ
રમ્યો હિરણ્વાન્ ષષ્ઠસ્ તુ કુરુર્ ભદ્રાશ્વ એવ ચ
કેતુમાલસ્ તથૈવાન્યઃ સાધુચેષ્ટો નૃપો ઽભવત્ ॥

જમ્બૂદ્વીપવિભાગાંસ્ તુ તેષાં વિપ્ર નિશામય
પિત્રા દત્તં હિમાહ્વં તુ વર્ષં નાભેસ્ તુ દક્ષિણમ્ ॥

હેમકૂટં તથા વર્ષં દદૌ કિંપુરુષાય સઃ
તૃતીયં નૈષધં વર્ષં હરિવર્ષાય દત્તવાન્ ॥

ઇલાવૃતાય પ્રદદૌ મેરુર્ યત્ર તુ મધ્યમે
નીલાચલાશ્રિતં વર્ષં રમ્યાય પ્રદદૌ પિતા ॥

શ્વેતં યદ્ ઉત્તરં તસ્માત્ પિત્રા દત્તં હિરણ્વતે ॥

યદ્ ઉત્તરં શૃઙ્ગવતો વર્ષં તત્ કુરવે દદૌ
મેરોઃ પૂર્વેણ યદ્ વર્ષં ભદ્રાશ્વાય પ્રદત્તવાન્ ॥

ગન્ધમાદનવર્ષં તુ કેતુમાલાય દત્તવાન્
ઇત્ય્ એતાનિ દદૌ તેભ્યઃ પુત્રેભ્યઃ સ નરેશ્વરઃ ॥

વર્ષેષ્વ્ એતેષુ તાન્ પુત્રાન્ અભિષિચ્ય સ ભૂપતિઃ
સાલગ્રામં મહાપુણ્યં મૈત્રેય તપસે યયૌ ॥

યાનિ કિંપુરુષાદીનિ વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ મહામુને
તેષાં સ્વાભાવિકી સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્ય્ અયત્નતઃ ॥

વિપર્યયો ન તેષ્વ્ અસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ
ધર્માધર્મૌ ન તેષ્વ્ આસ્તાં નોત્તમાધમમધ્યમાઃ ॥

ન તેષ્વ્ અસ્તિ યુગાવસ્થા ક્ષેત્રેષ્વ્ અષ્ટસુ સર્વદા
હિમાહ્વયં તુ વૈ વર્ષં નાભેર્ આસીન્ મહાત્મનઃ
તસ્યર્ષભો ઽભવત્ પુત્રો મેરુદેવ્યાં મહાદ્યુતિઃ ॥

ઋષભાદ્ ભરતો જજ્ઞે જ્યેષ્ઠઃ પુત્રશતસ્ય સઃ
કૃત્વા રાજ્યં સ્વધર્મેણ તથેષ્ટ્વા વિવિધાન્ મખાન્ ॥

અભિષિચ્ય સુતં વીરં ભરતં પૃથિવીપતિઃ
તપસે સ મહાભાગઃ પુલહસ્યાશ્રમં યયૌ ॥

વાનપ્રસ્થવિધાનેન તત્રાપિ કૃતનિશ્ચયઃ
તપસ્ તેપે યથાન્યાયમ્ ઇયાજ સ મહીપતિઃ ॥

તપસા કર્ષિતો ઽત્યર્થં કૃશો ધમનિસંતતઃ
નગ્નો વીટાં મુખે દત્ત્વા વીરાધ્વાનં તતો ગતઃ ॥

તતશ્ ચ ભારતં વર્ષમ્ એતલ્ લોકેષુ ગીયતે
ભરતાય યતઃ પિત્રા દત્તં પ્રાતિષ્ઠતા વનમ્ ॥

સુમતિર્ ભરતસ્યાભૂત્ પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ
કૃત્વા સમ્યગ્ દદૌ તસ્મૈ રાજ્યમ્ ઇષ્ટમખઃ પિતા ॥

પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્ તુ ભરતઃ સ મહીપતિઃ
યોગાભ્યાસરતઃ પ્રાણાન્ સાલગ્રામે ઽત્યજન્ મુને ॥

અજાયત ચ વિપ્રો ઽસૌ યોગિનાં પ્રવરે કુલે
મૈત્રેય તસ્ય ચરિતં કથયિષ્યામિ તે પુનઃ ॥

સુમતેસ્ તેજસસ્ તસ્માદ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો વ્યજાયત
પરમેષ્ઠી તતસ્ તસ્માત્ પ્રતિહારસ્ તદન્વયઃ ॥

પ્રતિહર્તેતિ વિખ્યાત ઉત્પન્નસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ
ભુવસ્ તસ્માદ્ અથોદ્ગીથઃ પ્રસ્તાવસ્ તત્સુતો વિભુઃ ॥

પૃથુસ્ તતસ્ તતો નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સુતઃ
નરો ગયસ્ય તનયસ્ તત્પુત્રો ઽભૂદ્ વિરાટ્ તતઃ ॥

તસ્ય પુત્રો મહાવીર્યો ધીમાંસ્ તસ્માદ્ અજાયત
મહાન્તો ઽપિ તતશ્ ચાભૂન્ મનસ્યુસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

ત્વષ્ટા ત્વષ્ટુશ્ ચ વિરજો રજસ્ તસ્યાપ્ય્ અભૂત્ સુતઃ
શતજિદ્ રજસસ્ તસ્ય જજ્ઞે પુત્રશતં મુને ॥

વિષ્વગ્જ્યોતિઃપ્રધાનાસ્ તે યૈર્ ઇમા વર્ધિતાઃ પ્રજાઃ
તૈર્ ઇદં ભારતં વર્ષં નવભેદમ્ અલંકૃતમ્ ॥

તેષાં વંશપ્રસૂતૈસ્ તુ ભુક્તેયં ભારતી પુરા
કૃતત્રેતાદિસર્ગેણ યુગાખ્યા હ્ય્ એકસપ્તતિઃ ॥

એષ સ્વાયંભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્
વારાહે તુ મુને કલ્પે પૂર્વમન્વન્તરાધિપઃ ॥