વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.12

રથસ્ ત્રિચક્રઃ સોમસ્ય કુન્દાભાસ્ તસ્ય વાજિનઃ
વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન ચરત્ય્ અસૌ ॥

વીથ્યાશ્રયાણિ ઋક્ષાણિ ધ્રુવાધારેણ વેગિના
હ્રાસવૃદ્ધિક્રમસ્ તસ્ય રશ્મીનાં સવિતુર્ યથા ॥

અર્કસ્યેવ હિ તસ્યાશ્વાઃ સકૃદ્યુક્તા વહન્તિ તે
કલ્પમ્ એકં મુનિશ્રેષ્ઠ વારિગર્ભસમુદ્ભવાઃ ॥

ક્ષીણં પીતં સુરૈઃ સોમમ્ આપ્યાયયતિ દીપ્તિમાન્
મૈત્રેયૈકકલં સન્તં રશ્મિનૈકેન ભાસ્કરઃ ॥

ક્રમેણ યેન પીતો ઽસૌ દેવૈસ્ તેન નિશાકરમ્
આપ્યાયયત્ય્ અનુદિનં ભાસ્કરો વારિતસ્કરઃ ॥

સંભૃતં ચાર્ધમાસેન તત્ સોમસ્થં સુધામૃતમ્
પિબન્તિ દેવા મૈત્રેય સુધાહારા યતો ઽમરાઃ ॥

ત્રયસ્ ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્રયસ્ ત્રિંશચ્છતાનિ ચ
ત્રયસ્ ત્રિંશત્ તથા દેવાઃ પિબન્તિ ક્ષણદાકરમ્ ॥

કલાદ્વયાવશિષ્ટસ્ તુ પ્રવિષ્ટઃ સૂર્યમણ્ડલમ્
અમાખ્યરશ્મૌ વસતિ અમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા ॥

અપ્સુ તસ્મિન્ન્ અહોરાત્રે પૂર્વં વિશતિ ચન્દ્રમાઃ
તતો વીરુત્સુ વસતિ પ્રયાત્ય્ અર્કં તતઃ ક્રમાત્ ॥

છિનત્તિ વીરુધો યસ્ તુ વીરુત્સંસ્થે નિશાકરે
પત્રં વા પાતયત્ય્ એકં બ્રહ્મહત્યાં સ વિન્દતિ ॥

શેષે પઞ્ચદશે ભાગે કિંચિચ્છિષ્ટે કલાત્મકે
અપરાહ્ણે પિતૃગણા જઘન્યં પર્યુપાસતે ॥

પિબન્તિ દ્વિકલં સોમં શિષ્ટા તસ્ય કલા તુ યા
સુધામૃતમયી પુણ્યા તામ્ ઇન્દોઃ પિતરો મુને ॥

નિઃસૃતં તદ્ અમાવાસ્યાં ગભસ્તિભ્યઃ સુધામૃતમ્
માસતૃપ્તિમ્ અવાપ્યાગ્ર્યાં પિતરઃ સન્તિ નિર્વૃતાઃ
સૌમ્યા બર્હિષદશ્ ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ ચ તે ત્રિધા ॥

એવં દેવાન્ સિતે પક્ષે કૃષ્ણપક્ષે તથા પિતૄન્
વીરુધશ્ ચામૃતમયૈઃ શીતૈર્ અપ્પરમાણુભિઃ ॥

વીરુધૌષધિનિષ્પત્ત્યા મનુષ્યપશુકીટકાન્
આપ્યાયયતિ શીતાંશુઃ પ્રાકાશ્યાહ્લાદનેન તુ ॥

વાય્વગ્નિદ્રવ્યસંભૂતો રથશ્ ચન્દ્રસુતસ્ય ચ
પિશઙ્ગૈસ્ તુરગૈર્ યુક્તઃ સો ઽષ્ટાભિર્ વાયુવેગિભિઃ ॥

સવરૂથઃ સાનુકર્ષો યુક્તો ભૂસંભવૈર્ હયૈઃ
સોપાસઙ્ગપતાકસ્ તુ શુક્રસ્યાપિ રથો મહાન્ ॥

અષ્ટાશ્વઃ કાઞ્ચનઃ શ્રીમાન્ ભૌમસ્યાપિ રથો મહાન્
પદ્મરાગારુણૈર્ અશ્વૈઃ સંયુક્તો વહ્નિસંભવૈઃ ॥

અષ્ટાભિઃ પાણ્ડરૈર્ યુક્તૈર્ વાજિભિઃ કાઞ્ચને રથે
તસ્મિંસ્ તિષ્ઠતિ વર્ષં વૈ રાશૌ રાશૌ બૃહસ્પતિઃ ॥

આકાશસંભવૈર્ અશ્વૈઃ શબલૈઃ સ્યન્દનં યુતમ્
સમારુહ્ય શનૈર્ યાતિ મન્દગામી શનૈશ્ચરઃ ॥

સ્વર્ભાનોસ્ તુરગા હ્ય્ અષ્ટૌ ભૃઙ્ગાભા ધૂસરં રથમ્
સકૃદ્યુક્તાસ્ તુ મૈત્રેય વહન્ત્ય્ અવિરતં સદા ॥

આદિત્યાન્ નિઃસૃતો રાહુઃ સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ
આદિત્યમ્ એતિ સોમાચ્ ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ ॥

તથા કેતુરથસ્યાશ્વા અષ્ટૌ તે વાતરંહસઃ
પલાલધૂમવર્ણાભા લાક્ષારસનિભારુણાઃ ॥

એતે મયા ગ્રહાણાં વૈ તવાખ્યાતા રથા નવ
સર્વે ધ્રુવે મહાભાગ પ્રબદ્ધા વાયુરશ્મિભિઃ ॥

ગ્રહર્ક્ષતારાધિષ્ણ્યાનિ ધ્રુવે બદ્ધાન્ય્ અશેષતઃ
ભ્રમન્ત્ય્ ઉચિતચારેણ મૈત્રેયાનિલરશ્મિભિઃ ॥

યાવન્ત્યશ્ ચૈવ તારાસ્ તાસ્ તાવન્તો વાતરશ્મયઃ
સર્વે ધ્રુવે નિબદ્ધાસ્ તે ભ્રમન્તો ભ્રામયન્તિ તમ્ ॥

તૈલપીડા યથા ચક્રં ભ્રમન્તો ભ્રામયન્તિ વૈ
તથા ભ્રમન્તિ જ્યોતીંષિ વાતવિદ્ધાનિ સર્વશઃ ॥

અલાતચક્રવદ્ યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ
યસ્માજ્ જ્યોતીંષિ વહતિ પ્રવહસ્ તેન સ સ્મૃતઃ ॥

શિશુમારસ્ તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ ધ્રુવો યત્ર તિષ્ઠતિ
સંનિવેશં ચ તસ્યાપિ શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ ॥

યદ્ અહ્ના કુરુતે પાપં દૃષ્ટ્વા તં નિશિ મુચ્યતે
યાવન્ત્યશ્ ચૈવ તારાસ્ તાઃ શિશુમારાશ્રિતા દિવિ
તાવન્ત્ય્ એવ તુ વર્ષાણિ જીવત્ય્ અભ્યધિકાનિ ચ ॥

ઉત્તાનપાદસ્ તસ્યાથ વિજ્ઞેયો હ્ય્ ઉત્તરો હનુઃ
યજ્ઞો ઽધરશ્ ચ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્ધાનમ્ આશ્રિતઃ ॥

હૃદિ નારાયણશ્ ચાસ્તે અશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ
વરુણશ્ ચાર્યમા ચૈવ પશ્ચિમે તસ્ય સક્થિની ॥

શિશ્નં સંવત્સરસ્ તસ્ય મિત્રો ઽપાનં સમાશ્રિતઃ ॥

પુચ્છે ઽગ્નિશ્ ચ મહેન્દ્રશ્ ચ કશ્યપો ઽથ તતો ધ્રુવઃ
તારકા શિશુમારસ્ય નાસ્તમ્ એતિ ચતુષ્ટયમ્ ॥

ઇત્ય્ એષ સંનિવેશો યઃ પૃથિવ્યા જ્યોતિષાં તથા
દ્વીપાનામ્ ઉદધીનાં ચ પર્વતાનાં ચ કીર્તિતઃ ॥

વર્ષાણાં ચ નદીનાં ચ યે ચ તેષુ વસન્તિ વૈ
તેષાં સ્વરૂપમ્ આખ્યાતં સંક્ષેપાચ્ છ્રૂયતાં પુનઃ ॥

યદ્ અમ્બુ વૈષ્ણવઃ કાયસ્ તતો વિપ્ર વસુંધરા
પદ્માકારા સમુદ્ભૂતા પર્વતાબ્ધ્યાદિસંયુતા ॥

જ્યોતીંષિ વિષ્ણુર્ ભુવનાનિ વિષ્ણુર્ વનાનિ વિષ્ણુર્ ગિરયો દિશશ્ ચ
નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ ચ સ એવ સર્વં યદ્ અસ્તિ યન્ નાસ્તિ ચ વિપ્રવર્ય ॥

જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાન્ યતો ઽસાવ્ અશેષમૂર્તિર્ ન તુ વસ્તુભૂતઃ
તતો હિ શૈલાબ્ધિધરાદિભેદાઞ્ જાનીહિ વિજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતાનિ ॥

યદા તુ શુદ્ધં નિજરૂપિ સર્વં કર્મક્ષયે જ્ઞાનમ્ અપાસ્તદોષમ્
તદા હિ સંકલ્પતરોઃ ફલાનિ ભવન્તિ નો વસ્તુષુ વસ્તુભેદાઃ ॥

વસ્ત્વ્ અસ્તિ કિં કુત્રચિદ્ આદિમધ્ય પર્યન્તહીનં સતતૈકરૂપમ્
યચ્ ચાન્યથાત્વં દ્વિજ યાતિ ભૂયો ન તત્ તથા તત્ર કુતો હિ તત્ત્વમ્ ॥

મહી ઘટત્વં ઘટતઃ કપાલિકા કપાલિકા ચૂર્ણરજસ્ તતો ઽણુઃ
જનૈઃ સ્વકર્મસ્તિમિતાત્મનિશ્ચયૈર્ આલક્ષ્યતે બ્રૂહિ કિમ્ અત્ર વસ્તુ ॥

તસ્માન્ ન વિજ્ઞાનમ્ ઋતે ઽસ્તિ કિંચિત્ ક્વચિત્ કદાચિદ્ દ્વિજ વસ્તુજાતમ્
વિજ્ઞાનમ્ એકં નિજકર્મભેદ વિભિન્નચિત્તૈર્ બહુધાભ્યુપેતમ્ ॥

જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિમલં વિશોકમ્ અશેષલોભાદિનિરસ્તસઙ્ગમ્
એકં સદૈકં પરમઃ પરેશઃ સ વાસુદેવો ન યતો ઽન્યદ્ અસ્તિ ॥

સદ્ભાવ એષો ભવતો મયોક્તો જ્ઞાનં યથા સત્યમ્ અસત્યમ્ અન્યત્
એતત્ તુ યત્ સંવ્યવહારભૂતં તત્રાપિ ચોક્તં ભુવનાશ્રિતં તે ॥

યજ્ઞઃ પશુર્ વહ્નિર્ અશેષ-ઋત્વિક્ સોમઃ સુરાઃ સ્વર્ગમયશ્ ચ કામઃ
ઇત્યાદિકર્માશ્રિતમાર્ગદૃષ્ટં ભૂરાદિભોગાશ્ ચ ફલાનિ તેષામ્ ॥

યચ્ ચૈતદ્ ભુવનગતં મયા તવોક્તં સર્વત્ર વ્રજતિ હિ કર્મવશ્ય એકઃ
જ્ઞાત્વૈવં ધ્રુવમ્ અચલં સદૈકરૂપં તત્ કુર્યાદ્ વિશતિ હિ યેન વાસુદેવમ્ ॥