વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.7

તતો ઽભિધ્યાયતસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે માનસાઃ પ્રજાઃ
તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્ તૈઃ કરણૈઃ સહ
ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્તન્ત ગાત્રેભ્યસ્ તસ્ય ધીમતઃ ॥

તે સર્વે સમવર્તન્ત યે મયા પ્રાગ્ ઉદાહૃતાઃ
દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાન્તાશ્ ચ ત્રૈગુણ્યવિષયે સ્થિતાઃ ॥

એવં ભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ॥

યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સર્વા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ
તદાન્યાન્ માનસાન્ પુત્રાન્ સદૃશાન્ આત્મનો ઽસૃજત્ ॥

ભૃગું પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ અઙ્ગિરસં તથા
મરીચિં દક્ષમ્ અત્રિં ચ વસિષ્ઠં ચૈવ માનસાન્ ॥

નવ બ્રહ્માણ ઇત્ય્ એતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ॥

ખ્યાતિં ભૂતિં ચ સંભૂતિં ક્ષમાં પ્રીતિં તથૈવ ચ ॥

સન્નતિં ચ તથૈવોર્જામ્ અનસૂયાં તથૈવ ચ ॥

પ્રસૂતિં ચ તતઃ સૃષ્ટ્વા દદૌ તેષાં મહાત્મનામ્ ॥

પત્ન્યો ભવધ્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તેષામ્ એવ તુ દત્તવાન્ ॥

સનન્દનાદયો યે ચ પૂર્વં સૃષ્ટાસ્ તુ વેધસા
ન તે લોકેષ્વ્ અસજ્જન્ત નિરપેક્ષાઃ પ્રજાસુ તે ॥

સર્વે તે ઽભ્યાગતજ્ઞાના વીતરાગા વિમત્સરાઃ
તેષ્વ્ એવં નિરપેક્ષેષુ લોકસૃષ્ટૌ મહાત્મનઃ
બ્રહ્મણો ઽભૂન્ મહાન્ ક્રોધસ્ ત્રૈલોક્યદહનક્ષમઃ ॥

તસ્ય ક્રોધસમુદ્ભૂતં જ્વાલામાલાવિદીપિતમ્
બ્રહ્મણો ઽભૂત્ તદા સર્વં ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં મુને ॥

ભ્રુકુટીકુટિલાત્ તસ્ય લલાટાત્ ક્રોધદીપિતાત્
સમુત્પન્નસ્ તદા રુદ્રો મધ્યાહ્નાર્કસમપ્રભઃ
અર્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડો ઽતિશરીરવાન્ ॥

વિભજાત્માનમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તં બ્રહ્માન્તર્દધે તતઃ ॥

તથોક્તો ઽસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં તથાકરોત્
બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ ॥

સૌમ્યાસૌમ્યૈસ્ તથા શાન્ત (અ)શાન્તૈઃ સ્ત્રીત્વં ચ સ પ્રભુઃ
બિભેદ બહુધા દેવઃ સ્વરૂપૈર્ અસિતૈઃ સિતૈઃ ॥

તતો બ્રહ્માત્મસંભૂતં પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવં પ્રભુઃ
આત્માનમ્ એવ કૃતવાન્ પ્રાજાપત્યે મનું દ્વિજ ॥

શતરૂપાં ચ તાં નારીં તપોનિર્ધૂતકલ્મષામ્
સ્વાયમ્ભુવો મનુર્ દેવઃ પત્નીત્વે જગૃહે વિભુઃ ॥

તસ્માચ્ ચ પુરુષાદ્ દેવી શતરૂપા વ્યજાયત
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂત્યાકૂતિસંજ્ઞિતમ્
કન્યાદ્વયં ચ ધર્મજ્ઞ રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતમ્ ॥

દદૌ પ્રસૂતિં દક્ષાય આકૂતિં રુચયે પુરા
પ્રજાપતિઃ સ જગ્રાહ તયોર્ જજ્ઞે સદક્ષિણઃ
પુત્રો યજ્ઞો મહાભાગ દમ્પત્યોર્ મિથુનં તતઃ ॥

યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં તુ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે
યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયમ્ભુવે મનૌ ॥

પ્રસૂત્યાં ચ તથા દક્ષશ્ ચતસ્રો વિંશતિં તથા
સસર્જ કન્યાસ્ તાસાં તુ સમ્યઙ્ નામાનિ મે શૃણુ ॥

શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ ધૃતિસ્ તુષ્ટિર્ પુષ્ટિર્ મેધા ક્રિયા તથા
બુદ્ધિર્ લજ્જા વપુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ ત્રયોદશી ॥

પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ
તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ ॥

ખ્યાતિઃ સત્ય્ અથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા
સન્નતિશ્ ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા ॥

ભૃગુર્ ભવો મરીચિશ્ ચ તથા ચૈવાઙ્ગિરા મુનિઃ
પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ ચૈવ ક્રતુશ્ ચર્ષિવરસ્ તથા ॥

અત્રિર્ વસિષ્ઠો વહ્નિશ્ ચ પિતરશ્ ચ યથાક્રમમ્
ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યા મુનયો મુનિસત્તમ ॥

શ્રદ્ધા કામં ચલા દર્પં નિયમં ધૃતિર્ આત્મજમ્
સંતોષં ચ તથા તુષ્ટિર્ લોભં પુષ્ટિર્ અસૂયત ॥

મેધા શ્રુતં ક્રિયા દણ્ડં નયં વિનયમ્ એવ ચ
બોધં બુદ્ધિસ્ તથા લજ્જા વિનયં વપુર્ આત્મજમ્
વ્યવસાયં પ્રજજ્ઞે વૈ ક્ષેમં શાન્તિર્ અસૂયત ॥

સુખં સિદ્ધિર્ યશઃ કીર્તિર્ ઇત્ય્ એતે ધર્મસૂનવઃ
કામાદ્ રતિઃ સુતં હર્ષં ધર્મપૌત્રમ્ અસૂયત ॥

હિંસા ભાર્યા ત્વ્ અધર્મસ્ય તયોર્ જજ્ઞે તથાનૃતમ્
કન્યા ચ નિકૃતિસ્ તાભ્યાં ભયં નરકમ્ એવ ચ ॥

માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનં ત્વ્ ઇદમ્ એતયોઃ
તયોર્ જજ્ઞે ઽથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્ ॥

વેદના સ્વસુતં ચાપિ દુઃખં જજ્ઞે ઽથ રૌરવાત્
મૃત્યોર્ વ્યાધિજરાશોક તૃષ્ણાક્રોધાશ્ ચ જજ્ઞિરે ॥

દુઃખોત્તરાઃ સ્મૃતા હ્ય્ એતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ
નૈષાં ભાર્યાસ્તિ પુત્રો વા તે સર્વે હ્ય્ ઊર્ધ્વરેતસઃ ॥

રૌદ્રાણ્ય્ એતાનિ રૂપાણિ વિષ્ણોર્ મુનિવરાત્મજ
નિત્યપ્રલયહેતુત્વં જગતો ઽસ્ય પ્રયાન્તિ વૈ ॥

દક્ષો મરીચિર્ અત્રિશ્ ચ ભૃગ્વાદ્યાશ્ ચ પ્રજેશ્વરાઃ
જગત્ય્ અત્ર મહાભાગ નિત્યં સર્ગસ્ય હેતવઃ ॥

મનવો મનુપુત્રાશ્ ચ ભૂપા વીર્યધરાશ્ ચ યે
સન્માર્ગાભિરતાઃ શૂરાસ્ તે નિત્યં સ્થિતિકારિણઃ ॥

યેયં નિત્યસ્થિતિર્ બ્રહ્મન્ નિત્યસર્ગસ્ તથેરિતઃ
નિત્યાભાવશ્ ચ તેષાં વૈ સ્વરૂપં મમ કથ્યતામ્ ॥

સર્ગસ્થિતિવિનાશાંશ્ ચ ભગવાન્ મધુસૂદનઃ
તૈસ્ તૈ રૂપૈર્ અચિન્ત્યાત્મા કરોત્ય્ અવ્યાહતાન્ વિભુઃ ॥

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્ તથૈવાત્યન્તિકો દ્વિજ
નિત્યશ્ ચ સર્વભૂતાનાં પ્રલયો ઽયં ચતુર્વિધઃ ॥

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્ તત્ર યચ્ છેતે જગતઃ પતિઃ
પ્રયાતિ પ્રાકૃતે ચૈવ બ્રહ્માણ્ડં પ્રકૃતૌ લયમ્ ॥

જ્ઞાનાદ્ આત્યન્તિકઃ પ્રોક્તો યોગિનઃ પરમાત્મનિ
નિત્યઃ સદૈવ જાતાનાં યો વિનાશો દિવાનિશમ્ ॥

પ્રસૂતિઃ પ્રકૃતેર્ યા તુ સા સૃષ્ટિઃ પ્રાકૃતા સ્મૃતા
દૈનંદિની તથા પ્રોક્તા યાન્તરપ્રલયાદ્ અનુ ॥

ભૂતાન્ય્ અનુદિનં યત્ર જાયન્તે મુનિસત્તમ
નિત્યસર્ગો હિ સ પ્રોક્તઃ પુરાણાર્થવિચક્ષણૈઃ ॥

એવં સર્વશરીરેષુ ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ
સંસ્થિતઃ કુરુતે વિષ્ણુર્ ઉત્પત્તિસ્થિતિસંયમાન્ ॥

સૃષ્ટિસ્થિતિવિનાશાનાં શક્તયઃ સર્વદેહિષુ
વૈષ્ણવ્યઃ પરિવર્તન્તે મૈત્રેયાહર્નિશં સદા ॥

ગુણત્રયમયં હ્ય્ એતદ્ બ્રહ્મઞ્ છક્તિત્રયં મહત્
યો ઽતિયાતિ સ યાત્ય્ એવ પરં નાવર્તતે પુનઃ ॥