વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.4

બ્રહ્મા નારાયણાખ્યો ઽસૌ કલ્પાદૌ ભગવાન્ યથા
સસર્જ સર્વભૂતાનિ તદ્ આચક્ષ્વ મહામુને ॥

પ્રજાઃ સસર્જ ભગવાન્ બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ
પ્રજાપતિપતિર્ દેવો યથા તન્ મે નિશામય ॥

અતીતકલ્પાવસાને નિશાસુપ્તોત્થિતઃ પ્રભુઃ
સત્ત્વોદ્રિક્તસ્ તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમ્ અવૈક્ષત ॥

નારાયણઃ પરો ઽચિન્ત્યઃ પરેષામ્ અપિ સ પ્રભુઃ
બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાન્ અનાદિઃ સર્વસંભવઃ ॥

ઇમં ચોદાહરન્ત્ય્ અત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ
બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્ ॥

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ
અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥

તોયાન્તઃ સ મહીં જ્ઞાત્વા જગત્ય્ એકાર્ણવે પ્રભુઃ
અનુમાનાત્ તદુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ ॥

અકરોત્ સ તનૂમ્ અન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા
મત્સ્યકૂર્માદિકાં તદ્વદ્ વારાહં વપુર્ આસ્થિતઃ ॥

વેદયજ્ઞમયં રૂપમ્ અશેષજગતઃ સ્થિતૌ
સ્થિતઃ સ્થિરાત્મા સર્વાત્મા પરમાત્મા પ્રજાપતિઃ ॥

જનલોકગતૈઃ સિદ્ધૈઃ સનકાદ્યૈર્ અભિષ્ટુતઃ
પ્રવિવેશ તદા તોયમ્ આત્માધારો ધરાધરઃ ॥

નિરીક્ષ્ય તં તદા દેવી પાતાલતલમ્ આગતમ્
તુષ્ટાવ પ્રણતા ભૂત્વા ભક્તિનમ્રા વસુંધરા ॥

નમસ્ તે સર્વભૂતાય તુભ્યં શઙ્ખગદાધર
મામ્ ઉદ્ધરાસ્માદ્ અદ્ય ત્વં ત્વત્તો ઽહં પૂર્વમ્ ઉત્થિતા ॥

ત્વયાહમ્ ઉદ્ધૃતા પૂર્વં ત્વન્મયાહં જનાર્દન
તથાન્યાનિ ચ ભૂતાનિ ગગનાદીન્ય્ અશેષતઃ ॥

નમસ્ તે પરમાત્માત્મન્ પુરુષાત્મન્ નમો ઽસ્તુ તે
પ્રધાનવ્યક્તભૂતાય કાલભૂતાય તે નમઃ ॥

ત્વં કર્તા સર્વભૂતાનાં ત્વં પાતા ત્વં વિનાશકૃત્
સર્ગાદિષુ પ્રભો બ્રહ્મ વિષ્ણુરુદ્રાત્મરૂપધૃક્ ॥

સંભક્ષયિત્વા સકલં જગત્ય્ એકાર્ણવીકૃતે
શેષે ત્વમ્ એવ ગોવિન્દ ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ ॥

ભવતો યત્ પરં રૂપં તન્ ન જાનાતિ કશ્ચન
અવતારેષુ યદ્ રૂપં તદ્ અર્ચન્તિ દિવૌકસઃ ॥

ત્વામ્ આરાધ્ય પરં બ્રહ્મ યાતા મુક્તિં મુમુક્ષવઃ
વાસુદેવમ્ અનારાધ્ય કો મોક્ષં સમવાપ્સ્યતિ ॥

યત્ કિંચિન્ મનસા ગ્રાહ્યં યદ્ ગ્રાહ્યં ચક્ષુરાદિભિઃ
બુદ્ધ્યા ચ યત્ પરિચ્છેદ્યં તદ્ રૂપમ્ અખિલં તવ ॥

ત્વન્મયાહં ત્વદાધારા ત્વત્સૃષ્ટા ત્વામ્ ઉપાશ્રિતા
માધવીમ્ ઇતિ લોકો ઽયમ્ અભિધત્તે તતો હિ મામ્ ॥

જયાખિલજ્ઞાનમય જય સ્થૂલમયાવ્યય
જયાનન્ત જયાવ્યક્ત જય વ્યક્તમય પ્રભો
પરાપરાત્મન્ વિશ્વાત્મઞ્ જય યજ્ઞપતે ઽનઘ ॥

ત્વં યજ્ઞસ્ ત્વં વષટ્કારસ્ ત્વમ્ ઓંકારસ્ ત્વમ્ અગ્નયઃ
ત્વં વેદાસ્ ત્વં તદઙ્ગાનિ ત્વં યજ્ઞપુરુષો હરે ॥

સૂર્યાદયો ગ્રહાસ્ તારા નક્ષત્રાણ્ય્ અખિલાનિ ચ
મૂર્તામૂર્તમ્ અદૃશ્યં ચ દૃશ્યં ચ પુરુષોત્તમ ॥

તથૈવ માયયા સર્વં ત્વત્તો ઽહમ્ ઇવ દૃશ્યતે ॥

યચ્ ચોક્તં યચ્ ચ નૈવોક્તં મયાત્ર પરમેશ્વર
તત્ સર્વં ત્વં નમસ્ તુભ્યં ભૂયો ભૂયો નમો નમઃ ॥

એવં સંસ્તૂયમાનસ્ તુ પૃથિવ્યા પૃથિવીધરઃ
સામસ્વરધ્વનિઃ શ્રીમાઞ્ જગર્જ પરિઘર્ઘરમ્ ॥

તતઃ સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાં સ્વદંષ્ટ્રયા મહાવરાહઃ સ્ફુટપદ્મલોચનઃ
રસાતલાદ્ ઉત્પલપત્રસંનિભઃ સમુત્થિતો નીલ ઇવાચલો મહાન્ ॥

ઉત્તિષ્ઠતા તેન મુખાનિલાહતં તત્સંપ્લવામ્ભો જનલોકસંશ્રયાન્
સનન્દનાદીન્ અપકલ્મષાન્ મુનીન્ ચકાર ભૂયો ઽપિ પવિત્રતાસ્પદમ્ ॥

પ્રયાન્તિ તોયાનિ ખુરાગ્રવિક્ષતે રસાતલે ઽધઃ કૃતશબ્દસંતતમ્
શ્વાસાનિલાર્તાઃ પરિતઃ પ્રયાન્તિ સિદ્ધા જને યે નિયતં વસન્તિ ॥

નારાયણસ્યાપિ તનુર્ વિશન્તિ ... ॥

ઉત્તિષ્ઠતસ્ તસ્ય જલાર્દ્રકુક્ષેર્ મહાવરાહસ્ય મહીં વિગૃહ્ય
વિધુન્વતો વેદમયં શરીરં રોમાન્તરસ્થા મુનયઃ સ્તુવન્તિ ॥

તં તુષ્ટુવુસ્ તોષપરીતચેતસો લોકે જને યે નિવસન્તિ યોગિનઃ
સનન્દનાદ્યા નતિનમ્રકન્ધરા ધરાધરં ધીરતરોદ્ધતેક્ષણમ્ ॥

જયેશ્વરાણાં પરમેશ કેશવ પ્રભો ગદાશઙ્ખધરાસિચક્રધૃક્
પ્રસૂતિનાશસ્થિતિહેતુર્ ઈશ્વરસ્ ત્વમ્ એવ નાન્યત્ પરમં ચ યત્ પદમ્ ॥

પાદેષુ વેદાસ્ તવ યૂપદંષ્ટ્ર દન્તેષુ યજ્ઞાશ્ ચિતયશ્ ચ વક્ત્રે
હુતાશજિહ્વો ઽસિ તનૂરુહાણિ દર્ભાઃ પ્રભો યજ્ઞપુમાંસ્ ત્વમ્ એવ ॥

વિલોચને રાત્ર્યહની મહાત્મન્ સર્વાસ્પદં બ્રહ્મ પરં શિરસ્ તે
સૂક્તાન્ય્ અશેષાણિ સટાકલાપો ઘ્રાણં સમસ્તાનિ હવીંષિ દેવ ॥

સ્રુક્તુણ્ડ સામસ્વરધીરનાદ પ્રાગ્વંશકાયાખિલસત્રસંધે
પૂર્તેષ્ટધર્મશ્રવણો ઽસિ દેવ સનાતનાત્મન્ ભગવન્ પ્રસીદ ॥

પદક્રમાક્રાન્તમ્ અનન્તમ્ આદિ સ્થિતં ત્વમ્ એવાક્ષર વિશ્વમૂર્તે
વિશ્વસ્ય વિદ્મઃ પરમેશ્વરો ઽસિ પ્રસીદ નાથો ઽસિ ચરાચરસ્ય ॥

દંષ્ટ્રાગ્રવિન્યસ્તમ્ અશેષમ્ એતદ્ ભૂમણ્ડલં નાથ વિભાવ્યતે તે
વિગાહતઃ પદ્મવનં વિલગ્નં સરોજિનીપત્રમ્ ઇવોઢપઙ્કમ્ ॥

દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ અતુલપ્રભાવ યદ્ અન્તરં તદ્ વપુષા તવૈવ
વ્યાપ્તં જગદ્ વ્યાપ્તિસમર્થદીપ્તે હિતાય વિશ્વસ્ય વિભો ભવ ત્વમ્ ॥

પરમાર્થસ્ ત્વમ્ એવૈકો નાન્યો ઽસ્તિ જગતઃ પતે
તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમ્ એતચ્ ચરાચરમ્ ॥

યદ્ એતદ્ દૃશ્યતે મૂર્તમ્ એતજ્ જ્ઞાનાત્મનસ્ તવ
ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન પશ્યન્તિ જગદ્રૂપમ્ અયોગિનઃ ॥

જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ અખિલં જગદ્ એતદ્ અબુદ્ધયઃ
અર્થસ્વરૂપં પશ્યન્તો ભ્રામ્યન્તે મોહસંપ્લવે ॥

યે તુ જ્ઞાનવિદઃ શુદ્ધ ચેતસસ્ તે ઽખિલં જગત્
જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યન્તિ ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર ॥

પ્રસીદ સર્વસર્વાત્મન્ ભવાય જગતામ્ ઇમામ્
ઉદ્ધરોર્વીમ્ અમેયાત્મઞ્ શં નો દેહ્ય્ અબ્જલોચન ॥

સત્ત્વોદ્રિક્તો ઽસિ ભગવન્ ગોવિન્દ પૃથિવીમ્ ઇમામ્
સમુદ્ધર ભવાયેશ શં નો દેહ્ય્ અબ્જલોચન ॥

સર્ગપ્રવૃત્તિર્ ભવતો જગતામ્ ઉપકારિણી
ભવત્વ્ એષા નમસ્ તે ઽસ્તુ શં નો દેહ્ય્ અબ્જલોચન ॥

એવં સંસ્તૂયમાનસ્ તુ પરમાત્મા મહીધરઃ
ઉજ્જહાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં ન્યસ્તવાંશ્ ચ મહાર્ણવે ॥

તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌર્ ઇવ સ્થિતા
વિતતત્વાત્ તુ દેહસ્ય ન મહી યાતિ સંપ્લવમ્ ॥

તતઃ ક્ષિતિં સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યાં સો ઽચિનોદ્ ગિરીન્
યથાવિભાગં ભગવાન્ અનાદિઃ સર્વસંભવઃ ॥

પ્રાક્સર્ગદગ્ધાન્ અખિલાન્ પર્વતાન્ પૃથિવીતલે
અમોઘેન પ્રભાવેન સસર્જામોઘવાઞ્છિતઃ ॥

ભૂવિભાગં તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપં યથાતથમ્
ભૂરાદ્યાંશ્ ચતુરો લોકાન્ પૂર્વવત્ સમકલ્પયત્ ॥

બ્રહ્મરૂપધરો દેવસ્ તતો ઽસૌ રજસા વૃતઃ
ચકાર સૃષ્ટિં ભગવાંશ્ ચતુર્વક્ત્રધરો હરિઃ ॥

નિમિત્તમાત્રમ્ એવાસૌ સૃજ્યાનાં સર્ગકર્મણિ
પ્રધાનકારણીભૂતા યતો વૈ સૃજ્યશક્તયઃ ॥

નિમિત્તમાત્રં મુક્ત્વૈકં નાન્યત્ કિંચિદ્ અપેક્ષ્યતે
નીયતે તપતાં શ્રેષ્ઠ સ્વશક્ત્યા વસ્તુ વસ્તુતામ્ ॥