વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.15

તપશ્ ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ
અરક્ષ્યમાણામ્ આવવ્રુર્ બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ ॥

નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમ્ અભવદ્ દ્રુમૈઃ
દશવર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ ॥

તાન્ દૃષ્ટ્વા જલનિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે ક્રુદ્ધાઃ પ્રચેતસઃ
મુખેભ્યો વાયુમ્ અગ્નિં ચ તે ઽસૃજઞ્ જાતમન્યવઃ ॥

ઉન્મૂલાન્ અથ તાન્ વૃક્ષાન્ કૃત્વા વાયુર્ અશોષયત્
તાન્ અગ્નિર્ અદહદ્ ઘોરસ્ તત્રાભૂદ્ દ્રુમસંક્ષયઃ ॥

દ્રુમક્ષયમ્ અથો દૃષ્ટ્વા કિંચિચ્ છિષ્ટેષુ શાખિષુ
ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ એતાન્ રાજા સોમઃ પ્રજાપતીન્ ॥

કોપં યચ્છત રાજાનઃ શૃણુધ્વં ચ વચો મમ
સંધાનં વઃ કરિષ્યામિ સહ ક્ષિતિરુહૈર્ અહમ્ ॥

રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વાર્ક્ષેયી વરવર્ણિની
ભવિષ્યં જાનતા પૂર્વં મયા ગોભિર્ વિવર્ધિતા ॥

મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામ્ ઇતિ નિર્મિતા
ભાર્યા વો ઽસ્તુ મહાભાગા ધ્રુવં વંશવિવર્ધિની ॥

યુષ્માકં તેજસો ઽર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ
અસ્યામ્ ઉત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ॥

મમ ચાંશેન સંયુક્તો યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ
અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ ॥

કણ્ડુર્ નામ મુનિઃ પૂર્વમ્ આસીદ્ વેદવિદાં વરઃ
સુરમ્યે ગોમતીતીરે સ તેપે પરમં તપઃ ॥

તત્ક્ષોભાય સુરેન્દ્રેણ પ્રમ્લોચાખ્યા વરાપ્સરાઃ
પ્રયુક્તા ક્ષોભયામ્ આસ તમ્ ઋષિં સા શુચિસ્મિતા ॥

ક્ષોભિતઃ સ તયા સાર્ધં વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્
અતિષ્ઠન્ મન્દરદ્રોણ્યાં વિષયાસક્તમાનસઃ ॥

સા તં પ્રાહ મહાભાગ ગન્તુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં દિવમ્
પ્રસાદસુમુખો બ્રહ્મન્ન્ અનુજ્ઞાં દાતુમ્ અર્હસિ ॥

તયૈવમ્ ઉક્તઃ સ મુનિસ્ તસ્યામ્ આસક્તમાનસઃ
દિનાનિ કતિચિદ્ ભદ્રે સ્થીયતામ્ ઇત્ય્ અભાષત ॥

એવમ્ ઉક્તા તતસ્ તેન સાગ્રં વર્ષશતં પુનઃ
બુભુજે વિષયાંસ્ તન્વી તેન સાર્ધં મહાત્મના ॥

અનુજ્ઞાં દેહિ ભગવન્ વ્રજામિ ત્રિદશાલયમ્
ઉક્તસ્ તયેતિ સ મુનિઃ સ્થીયતામ્ ઇત્ય્ અભાષત ॥

પુનર્ ગતે વર્ષશતે સાધિકે સા શુભાનના
યામીત્ય્ આહ દિવં બ્રહ્મન્ પ્રણયસ્મિતશોભનમ્ ॥

ઉક્તસ્ તયૈવં સ મુનિર્ ઉપગુહ્યાયતેક્ષણામ્
પ્રાહાસ્યતાં ક્ષણં સુભ્રુ ચિરકાલં ગમિષ્યસિ ॥

તચ્છાપભીતા સુશ્રોણી સહ તેનર્ષિણા પુનઃ
શતદ્વયં કિંચિદ્ ઊનં વર્ષાણામ્ અન્વતિષ્ઠત ॥

ગમનાય મહાભાગો દેવરાજનિવેશનમ્
પ્રોક્તઃ પ્રોક્તસ્ તયા તન્વ્યા સ્થીયતામ્ ઇત્ય્ અભાષત ॥

યયૌ રવં ભયં પ્રેમ સદ્ભાવં પૂર્વનાયકે ॥

ન મુઞ્ચત્ય્ અન્યસક્તાપિ સા જ્ઞેયા દક્ષિણા બુધૈઃ ॥

તં સા શાપભયાદ્ ભીતા દાક્ષિણ્યેન ચ દક્ષિણા
પ્રોક્તા પ્રણયભઙ્ગાર્તિ વેદિની ન જહૌ મુનિમ્ ॥

તયા ચ રમતસ્ તસ્ય પરમર્ષેર્ અહર્નિશમ્
નવં નવમ્ અભૂત્ પ્રેમ મન્મથાવિષ્ટચેતસઃ ॥

એકદા તુ ત્વરાયુક્તો નિશ્ચક્રામોટજાન્ મુનિઃ
નિષ્ક્રામન્તં ચ કુત્રેતિ ગમ્યતે પ્રાહ સા શુભા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તયા પ્રાહ પરિવૃત્તમ્ અહઃ શુભે
સંધ્યોપાસ્તિં કરિષ્યામિ ક્રિયાલોપો ઽન્યથા ભવેત્ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય મુદિતા તં સા પ્રાહ મહામુનિમ્
કિમ્ અદ્ય સર્વધર્મજ્ઞ પરિવૃત્તમ્ અહસ્ તવ ॥

બહૂનાં વિપ્ર વર્ષાણાં પરિણામમ્ અહસ્ તવ
ગતમ્ એતન્ ન કુરુતે વિસ્મયં કસ્ય કથ્યતામ્ ॥

પ્રાતસ્ ત્વમ્ આગતા ભદ્રે નદીતીરમ્ ઇદં શુભમ્
મયા દૃષ્ટા ચ તન્વઙ્ગિ પ્રવિષ્ટા ચ મમાશ્રમમ્ ॥

ક્ષણે ક્ષણે મયાસૂત્ર પ્રxxદ્ધા નનૂત્તમે ॥

ઇયં ચ વર્તતે સંધ્યા પરિણામમ્ અહર્ ગતમ્
અવહાસઃ કિમર્થો ઽયં સદ્ભાવઃ કથ્યતાં મમ ॥

પ્રત્યૂષસ્ય્ આગતા બ્રહ્મન્ સત્યમ્ એતન્ ન તન્ મૃષા
કિન્ત્વ્ અદ્ય તસ્ય કાલસ્ય ગતાન્ય્ અબ્દશતાનિ તે ॥

તતઃ સસાધ્વસો વિપ્રસ્ તાં પપ્રચ્છાયતેક્ષણામ્
કથ્યતાં ભીરુ કઃ કાલસ્ ત્વયા મે રમતઃ સહ ॥

સપ્તોત્તરાણ્ય્ અતીતાનિ નવ વર્ષશતાનિ તે
માસાશ્ ચ ષટ્ તથૈવાન્યત્ સમતીતં દિનત્રયમ્ ॥

સત્યં ભીરુ વદસ્ય્ એતત્ પરિહાસો ઽથ વા શુભે
દિનમ્ એકમ્ અહં મન્યે ત્વયા સાર્ધમ્ ઇહાસિતમ્ ॥

વદિષ્યામ્ય્ અનૃતં બ્રહ્મન્ કથમ્ અત્ર તવાન્તિકે
વિશેષેણાદ્ય ભવતા પૃષ્ટા માર્ગાનુવર્તિના ॥

નિશમ્ય તદ્ વચઃ તસ્યાઃ સ મુનિર્ નૃપનન્દનાઃ
ધિઙ્ માં ધિઙ્ મામ્ અતીવેત્થં નિનિન્દાત્માનમ્ આત્મના ॥

તપાંસિ મમ નષ્ટાનિ હતં બ્રહ્મવિદાં ધનમ્
હૃતો વિવેકઃ કેનાપિ યોષિન્ મોહાય નિર્મિતા ॥

ઊર્મિષટ્કાતિગં બ્રહ્મ જ્ઞેયમ્ આત્મજયેન મે
મતિર્ એષા હૃતા યેન ધિક્ તં કામં મહાગ્રહમ્ ॥

ક્ષુડ્તૃxશોકમોહૌ ચ જરામૃત્યૂ ષડૂર્મયઃ ॥

વ્રતાનિ વેદવેદ્યાપ્તિ કારણાન્ય્ અખિલાનિ ચ
નરકગ્રામમાર્ગેણ સઙ્ગેનાપહૃતાનિ મે ॥

વિનિન્દ્યેત્થં સ ધર્મજ્ઞઃ સ્વયમ્ આત્માનમ્ આત્મના
તામ્ અપ્સરસમ્ આસીનામ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

ગચ્છ પાપે યથા કામં યત્ કાર્યં તત્ કૃતં ત્વયા
દેવરાજસ્ય મત્ક્ષોભં કુર્વન્ત્યા ભાવચેષ્ટિતૈઃ ॥

ન ત્વાં કરોમ્ય્ અહં ભસ્મ ક્રોધતીવ્રેણ વહ્નિના
સતાં સપ્તપદં મૈત્રમ્ ઉષિતો ઽહં ત્વયા સહ ॥

અથ વા તવ કો દોષઃ કિં વા કુપ્યામ્ય્ અહં તવ
મમૈવ દોષો નિતરાં યેનાહમ્ અજિતેન્દ્રિયઃ ॥

યયા શક્રપ્રિયાર્થિન્યા કૃતો મે તપસો વ્યયઃ
ત્વયા ધિક્ ત્વાં મહામોહ મઞ્જૂષાં સુજુગુપ્સિતામ્ ॥

યાવદ્ ઇત્થં સ વિપ્રર્ષિસ્ તાં બ્રવીતિ સુમધ્યમામ્
તાવદ્ ગલત્સ્વેદજલા સા બભૂવાતિવેપથુઃ ॥

પ્રવેપમાનાં સતતં ખિન્નગાત્રલતાં સતીમ્
ગચ્છ ગચ્છેતિ સક્રોધમ્ ઉવાચ મુનિસત્તમઃ ॥

સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા તેન વિનિષ્ક્રમ્ય તદાશ્રમાત્
આકાશગામિની સ્વેદં મમાર્જ તરુપલ્લવૈઃ ॥

વૃક્ષાદ્ વૃક્ષં યયૌ બાલા તદગ્રારુણપલ્લવૈઃ
નિર્માર્જમાના ગાત્રાણિ ગલત્સ્વેદજલાનિ વૈ ॥

ઋષિણા યસ્ તદા ગર્ભસ્ તસ્યા દેહે સમાહિતઃ
નિર્જગામ સરોમાઞ્ચ સ્વેદરૂપી તદઙ્ગતઃ ॥

તં વૃક્ષા જગૃહુર્ ગર્ભમ્ એકં ચક્રે ચ મારુતઃ
મયા ચાપ્યાયિતો ગોભિઃ સ તદા વવૃધે શનૈઃ ॥

વૃક્ષાગ્રગર્ભસંભૂતા મારિષાખ્યા વરાનના
તાં પ્રદાસ્યન્તિ વો વૃક્ષાઃ કોપ એષ પ્રશામ્યતામ્ ॥

કણ્ડોર્ અપત્યમ્ એવં સા વૃક્ષેભ્યશ્ ચ સમુદ્ગતા
મમાપત્યં તથા વાયોઃ પ્રમ્લોચાતનયા ચ સા ॥

સ ચાપિ ભગવાન્ કણ્ડુઃ ક્ષીણે તપસિ સત્તમાઃ
પુરુષોત્તમાખ્યમ્ અદ્રીશં વિષ્ણોર્ આયતનં યયૌ ॥

તત્રૈકાગ્રમતિર્ ભૂત્વા ચકારારાધનં હરેઃ
બ્રહ્મપારમયં કુર્વઞ્ જપમ્ એકાગ્રમાનસઃ
ઊર્ધ્વબાહુર્ મહાયોગી સ્થિત્વાસૌ ભૂપનન્દનાઃ ॥

બ્રહ્મપારં મુનેઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ પરમં સ્તવમ્
જપતા કણ્ડુના દેવો યેનારાધ્યત કેશવઃ ॥

પારં પરં વિષ્ણુર્ અપારપારઃ પરઃ પરેભ્યઃ પરમાર્થરૂપી
સ બ્રહ્મપારઃ પરપારભૂતઃ પરઃ પરાણામ્ અપિ પારપારઃ ॥

સંકીર્ત્ય ત્વં ત્રિશ્લોક્યા x પ્રાર્થના ચ ચતુર્થતઃ ॥

બ્રહ્મપારસ્તવેનૈવં કણ્ડોસ્ તુષ્ટો ઽચિરાદ્ ધરિઃ ॥

સ કારણં કારણતસ્ તતો ઽપિ તસ્યાપિ હેતુઃ પરહેતુહેતુઃ
કાર્યેષુ ચૈવં સહ કર્મકર્તૃ રૂપૈર્ અશેષૈર્ અવતીહ સર્વમ્ ॥

બ્રહ્મ પ્રભુર્ બ્રહ્મ સ સર્વભૂતો બ્રહ્મ પ્રજાનાં પતિર્ અચ્યુતો ઽસૌ
બ્રહ્માવ્યયં નિત્યમ્ અજં સ વિષ્ણુર્ અપક્ષયાદ્યૈર્ અખિલૈર્ અસઙ્ગિ ॥

બ્રહ્માક્ષરમ્ અજં નિત્યં યથાસૌ પુરુષોત્તમઃ
તથા રાગાદયો દોષાઃ પ્રયાન્તુ પ્રશમં મમ ॥

એતદ્ બ્રહ્મપરાખ્યં વૈ સંસ્તવં પરમં જપન્
અવાપ પરમાં સિદ્ધિં સ સમારાધ્ય કેશવમ્ ॥

ઇમં સ્તવં યઃ પઠતિ શૃણુયાદ્ વાપિ નિત્યશઃ ॥

સ કામદોષૈર્ અખિલૈર્ મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ વાઞ્છિતમ્ ॥

યઃ ઇમં સ્તવં પઠતે શૃણુયાદ્ અપિ નિત્યશઃ ॥

સ કામદોષૈર્ અખિલૈર્ વિમુક્તો ભવતિ ધ્રુવમ્ ॥

ઇયં ચ મારિષા પૂર્વમ્ આસીદ્ યા તાં બ્રવીમિ વઃ
કાર્યગૌરવમ્ એતસ્યાઃ કથને ફલદાયિ વઃ ॥

અપુત્રા પ્રાગ્ ઇયં વિષ્ણું મૃતે ભર્તરિ સત્તમાઃ
ભૂપપત્ની મહાભાગા તોષયામ્ આસ ભક્તિતઃ ॥

આરાધિતસ્ તયા વિષ્ણુઃ પ્રાહ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ
વરં વૃણીષ્વેતિ શુભાં સા ચ પ્રાહાત્મવાઞ્છિતમ્ ॥

ભગવન્ બાલવૈધવ્યાદ્ વૃથાજન્માહમ્ ઈદૃશી
મન્દભાગ્યા સમુદ્ભૂતા વિફલા ચ જગત્પતે ॥

ભવન્તુ પતયઃ શ્લાઘ્યા મમ જન્મનિ જન્મનિ
ત્વત્પ્રસાદાત્ તથા પુત્રઃ પ્રજાપતિસમો ઽસ્તુ મે ॥

કુલં શીલં વયઃ સત્યં દાક્ષિણ્યં ક્ષિપ્રકારિતા ॥

અવિસંવાદિતા સત્ત્વં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા ॥

રૂપસંપત્સમાયુક્તા સર્વસ્ય પ્રિયદર્શના
અયોનિજા ચ જાયેયં ત્વત્પ્રસાદાદ્ અધોક્ષજ ॥

તયૈવમ્ ઉક્તો દેવેશો હૃષીકેશ ઉવાચ તામ્
પ્રણામનમ્રામ્ ઉત્થાપ્ય વરદઃ પરમેશ્વરઃ ॥

ભવિષ્યન્તિ મહાવીર્યા એકસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ
પ્રખ્યાતોદારકર્માણો ભવત્યાઃ પતયો દશ ॥

પુત્રં ચ સુમહાત્માનમ્ અતિવીર્યપરાક્રમમ્
પ્રજાપતિગુણૈર્ યુક્તં ત્વમ્ અવાપ્સ્યસિ શોભને ॥

વંશાનાં તસ્ય કર્તૃત્વં જગત્ય્ અસ્મિન્ ભવિષ્યતિ
ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં સૂતિસ્ તસ્ય ચાપૂરયિષ્યતિ ॥

ત્વં ચાપ્ય્ અયોનિજા સાધ્વી રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતા
મનઃપ્રીતિકરી નૄણાં મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યસિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્દધે દેવસ્ તાં વિશાલવિલોચનામ્
સા ચેયં મારિષા જાતા યુષ્મત્પત્ની નૃપાત્મજાઃ ॥

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્ જગૃહુસ્ તે પ્રચેતસઃ
સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીધર્મેણ મારિષામ્ ॥

દશભ્યસ્ તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ
જજ્ઞે દક્ષો મહાભાગો યઃ પૂર્વં બ્રહ્મણો ઽભવત્ ॥

સ તુ દક્ષો મહાભાગઃ સૃષ્ટ્યર્થં સુમહામતે
પુત્રાન્ ઉત્પાદયામ્ આસ પ્રજાસૃષ્ટ્યર્થમ્ આત્મનઃ ॥

અચરાંશ્ ચ ચરાંશ્ ચૈવ દ્વિપદો ઽથ ચતુષ્પદઃ
આદેશં બ્રહ્મણઃ કુર્વન્ સૃષ્ટ્યર્થં સમવસ્થિતઃ ॥

સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પઞ્ચાશદ્ અસૃજત્ સ્ત્રિયઃ
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમ્ ઇન્દવે ॥

તાસુ દેવાસ્ તથા દૈત્યા નાગા ગાવસ્ તથા ખગાઃ
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ ચૈવ દાનવાદ્યાશ્ ચ જજ્ઞિરે ॥

તતઃ પ્રભૃતિ મૈત્રેય પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ
સંકલ્પાદ્ દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ પૂર્વેષામ્ અભવન્ પ્રજાઃ
તપોવિશૈષૈર્ ઇદ્ધાનાં તદાત્યન્તતપસ્વિનામ્ ॥

અઙ્ગુષ્ઠાદ્ દક્ષિણાદ્ દક્ષઃ પૂર્વં જાતઃ શ્રુતો મયા
કથં પ્રાચેતસો ભૂયઃ સ સંભૂતો મહામુને ॥

એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્ સુમહાન્ હૃદિ વર્તતે
યદ્ દૌહિત્રશ્ ચ સોમસ્ય પુનઃ શ્વશુરતાં ગતઃ ॥

ઉત્પત્તિશ્ ચ નિરોધશ્ ચ નિત્યો ભૂતેષુ સત્તમ
ઋષયો ઽત્ર ન મુહ્યન્તિ યે ચાન્યે દિવ્યચક્ષુષઃ ॥

યુગે યુગે ભવન્ત્ય્ એતે દક્ષાદ્યા મુનિસત્તમ
પુનશ્ ચૈવ નિરુદ્ધ્યન્તે વિદ્વાંસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ ॥

કાનિષ્ઠ્યં જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અપ્ય્ એષાં પૂર્વં નાભૂદ્ દ્વિજોત્તમ
તપ એવ ગરીયો ઽભૂત્ પ્રભાવશ્ ચૈવ કારણમ્ ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ મમ બ્રહ્મન્ પ્રકીર્તય ॥

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા
યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા શૃણુ મહામતે ॥

મનસા ત્વ્ એવ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષો ઽસૃજત્ તદા
દેવાન્ ઋષીન્ સગન્ધર્વાન્ અસુરાન્ પન્નગાંસ્ તથા ॥

યદાસ્ય સૃજમાનસ્ય ન વ્યવર્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ
તતઃ સંચિન્ત્ય બહુશઃ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥

મૈથુનેનૈવ ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ
અસિક્નીમ્ આવહત્ કન્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ
સુતાં સુતપસા યુક્તાં મહતીં લોકધારિણીમ્ ॥

અથ પુત્રસહસ્રાણિ વૈરિણ્યાં પઞ્ચ વીર્યવાન્
અસિક્ન્યાં જનયામ્ આસ સર્ગહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥

તાન્ દૃષ્ટ્વા નારદો વિપ્ર સંવિવર્દ્ધયિષૂન્ પ્રજાઃ
સંગમ્ય પ્રિયસંવાદો દેવર્ષિર્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

હે હર્યશ્વા મહાવીર્યાઃ પ્રજા યૂયં કરિષ્યથ
ઈદૃશો લક્ષ્યતે યત્નો ભવતાં શ્રૂયતામ્ ઇદમ્ ॥

બાલિશા બત યૂયં વૈ નાસ્યા જાનીત વૈ ભુવઃ
અન્તર્ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચૈવ કથં સ્રક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ॥

ઊર્ધ્વં તિર્યગ્ અધશ્ ચૈવ યદાપ્રતિહતા ગતિઃ
તદા કસ્માદ્ ભુવો નાન્તં સર્વે દ્રક્ષ્યથ બાલિશાઃ ॥

તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતો દિશમ્
અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ॥

હર્યશ્વેષ્વ્ અથ નષ્ટેષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ
વૈરિણ્યામ્ અથ પુત્રાણાં સહસ્રમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ॥

વિવર્ધયિષવસ્ તે તુ શબલાશ્વાઃ પ્રજાઃ પુનઃ
પૂર્વોક્તં વચનં બ્રહ્મન્ નારદેનૈવ ચોદિતાઃ ॥

અન્યોન્યમ્ ઊચુસ્ તે સર્વે સમ્યગ્ આહ મહામુનિઃ
ભ્રાતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ ॥

જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃથ્વ્યાશ્ ચ પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામહે તતઃ ॥

તે ઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતો દિશમ્
અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુર્ અન્વેષણે દ્વિજ
પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ ન કાર્યં વિજાનતા ॥

તાંશ્ ચાપિ નષ્ટાન્ વિજ્ઞાય પુત્રાન્ દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ
ક્રોધં ચક્રે મહાભાગો નારદં સ શશાપ ચ ॥

હર્યશ્વેષ્વ્ અથ નષ્ટેષુ દક્ષઃ ક્રુદ્દો શપં દ્વિજઃ ॥

નારદા નાશમ્ એહેતિ ગર્ભવાસં વસેતિ ચ ॥

તતો દક્ષસુતાં પ્રાદાત્ પ્રિયાં વૈ પરમે દિને ॥

તસ્માત્ સ નારદો જજ્ઞે ભૂયઃ શાપબલાદ્ ઋષીન્ ॥

સર્ગકામસ્ તતો વિદ્વાન્ સ મૈત્રેય પ્રજાપતિઃ
ષષ્ટિં દક્ષો ઽસૃજત્ કન્યા વૈરિણ્યામ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
સપ્તવિંશતિ સોમાય ચતસ્રો ઽરિષ્ટનેમિને ॥

દ્વે ચૈવ બહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા
દ્વે કૃશાશ્વાય વિદુષે તાસાં નામાનિ મે શૃણુ ॥

અરુન્ધતી વસુર્ જામિર્ લમ્બા ભાનુર્ મરુત્વતી
સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા ચ તા દશ
ધર્મપત્ન્યો દશ ત્વ્ એતાસ્ તાસ્વ્ અપત્યાનિ મે શૃણુ ॥

વિશ્વેદેવાસ્ તુ વિશ્વાયાઃ સાધ્યા સાધ્યાન્ વ્યજાયત
મરુત્વત્યા મરુત્વન્તો વસોસ્ તુ વસવઃ સ્મૃતાઃ ॥

ભાનોસ્ તુ ભાનવસ્ તત્ર મુહૂર્તાયા મુહૂર્તજાઃ
લમ્બાયાશ્ ચૈવ ઘોષો ઽથ નાગવીથી તુ જામિજા ॥

પૃથિવીવિષયં સર્વમ્ અરુન્ધત્યામ્ અજાયત
સંકલ્પાયાસ્ તુ સર્વાત્મા જજ્ઞે સંકલ્પ એવ ચ ॥

યે ત્વ્ અનેકવસુપ્રાણા દેવા જ્યોતિઃપુરોગમાઃ
વસવો ઽષ્ટૌ સમાખ્યાતાસ્ તેષાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ॥

આપો ધ્રુવશ્ ચ સોમશ્ ચ ધરશ્ ચૈવાનિલો ઽનલઃ
પ્રત્યૂષશ્ ચ પ્રભાસશ્ ચ વસવો નામભિઃ સ્મૃતાઃ ॥

આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડઃ શ્રમઃ શ્રાન્તો ઽધુનિસ્ તથા
ધ્રુવસ્ય પુત્રો ભગવાન્ કાલો લોકપ્રકાલનઃ ॥

સોમસ્ય ભગવાન્ વર્ચા વર્ચસ્વી યેન જાયતે ॥

ધરસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્ તથા
મનોહરાયાં શિશિરઃ પ્રાણો ઽથ રવણસ્ તથા ॥

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રઃ પુરોજવઃ
અવિજ્ઞાતગતિશ્ ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવ્ અનિલસ્ય તુ ॥

અગ્નિપુત્રઃ કુમારસ્ તુ શરસ્તમ્બે વ્યજાયત
તસ્ય શાખો વિશાખશ્ ચ નૈગમેયશ્ ચ પૃષ્ઠજાઃ ॥

અપત્યં કૃત્તિકાનાં તુ કાર્ત્તિકેય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્રં ઋષિં નામ્ના તુ દેવલમ્
દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ ॥

બૃહસ્પતેસ્ તુ ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી
યોગસિદ્ધા જગત્ કૃત્સ્નમ્ અસક્તા વિચરત્ય્ ઉત
પ્રભાસસ્ય તુ ભાર્યા સા વસૂનામ્ અષ્ટમસ્ય હ ॥

વિશ્વકર્મા મહાભાગસ્ તસ્યાં જજ્ઞે પ્રજાપતિઃ
કર્તા શિલ્પસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાં ચ વાર્દ્ધકિઃ ॥

ભૂષણાનાં ચ સર્વેષાં કર્તા શિલ્પવતાં વરઃ
યઃ સર્વેષાં વિમાનાનિ દેવતાનાં ચકાર હ
મનુષ્યાશ્ ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ ॥

તસ્ય પુત્રાશ્ ચ ચત્વારો તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥

અજૈકપાદ્ અહિર્બુધ્ન્યસ્ ત્વષ્ટા રુદ્રશ્ ચ બુદ્ધિમાન્
ત્વષ્ટુશ્ ચાપ્ય્ આત્મજઃ પુત્રો વિશ્વરૂપો મહાતપાઃ ॥

હરશ્ ચ બહુરૂપશ્ ચ ત્ર્યમ્બકશ્ ચાપરાજિતઃ
વૃષાકપિશ્ ચ શંભુશ્ ચ કપર્દી રૈવતસ્ તથા ॥

મૃગવ્યાધશ્ ચ શર્વશ્ ચ કપાલી ચ મહામુને
એકાદશૈતે કથિતા રુદ્રાસ્ ત્રિભુવનેશ્વરાઃ ॥

શતં ત્વ્ એવં સમામ્નાતં રુદ્રાણામ્ અમિતૌજસામ્ ॥

કાશ્યપસ્ય તુ ભાર્યા યાસ્ તાસાં નામાનિ મે શૃણુ ॥

અદિતિર્ દિતિર્ દનુશ્ ચૈવ અરિષ્ટા સુરસા સ્વસા
સુરભિર્ વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા
કદ્રુર્ મુનિશ્ ચ ધર્મજ્ઞ તદપત્યાનિ મે શૃણુ ॥

પૂર્વમન્વન્તરે શ્રેષ્ઠા દ્વાદશાસન્ સુરોત્તમાઃ
તુષિતા નામ તે ઽન્યોન્યમ્ ઊચુર્ વૈવસ્વતે ઽન્તરે ॥

ઉપસ્થિતે ઽતિયશસશ્ ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ
સમવાયીકૃતાઃ સર્વે સમાગમ્ય પરસ્પરમ્ ॥

આગચ્છત દ્રુતં દેવા અદિતિં સંપ્રવિશ્ય વૈ
મન્વન્તરે પ્રસૂયામસ્ તન્ નઃ શ્રેયો ભવેદ્ ઇતિ ॥

એવ સ્વામિન્ સ પિતા ચૈવ મિત્રાવરુણ એવ ચ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ
મારીચાત્ કશ્યપાજ્ જાતાસ્ તે ઽદિત્યા દક્ષકન્યયા ॥

તત્ર વિષ્ણુશ્ ચ શક્રશ્ ચ જજ્ઞાતે પુનર્ એવ હિ
અર્યમા ચૈવ ધાતા ચ ત્વષ્ટા પૂષા તથૈવ ચ ॥

વિવસ્વાન્ સવિતા ચૈવ મિત્રો વરુણ એવ ચ
અંશો ભગશ્ ચાતિતેજા આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥

ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પૂર્વમ્ આસન્ યે તુષિતાઃ સુરાઃ
વૈવસ્વતે ઽન્તરે તે વૈ આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥

સપ્તવિંશતિ યાઃ પ્રોક્તાઃ સોમપત્ન્યો ઽથ સુવ્રતાઃ ॥

સર્વા નક્ષત્રયોગિન્યસ્ તન્નામ્નશ્ ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ ॥

દક્ષશાપાદ્ યા સપત્યાઃ તાસુ યક્ષગૃહાર્થિતે ॥

તાસામ્ અપત્યાન્ય્ અભવન્ દીપ્તાન્ય્ અમિતતેજસામ્ ॥

અરિષ્ટનેમિપત્નીનામ્ અપત્યાનીહ ષોડશ ॥

બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ ચતસ્રો વિદ્યુતઃ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠા ઋચો બ્રહ્મર્ષિસત્કૃતાઃ ॥

કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્ દેવપ્રહરણાઃ સુતાઃ ॥

એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનર્ એવ હિ
સર્વે દેવગણાસ્ તાત ત્રયસ્ ત્રિંશત્ તુ છન્દજાઃ
તેષામ્ અપીહ સતતં નિરોધોત્પત્તિર્ ઉચ્યતે ॥

યથા સૂર્યસ્ય મૈત્રેય ઉદયાસ્તમનાવ્ ઇહ
એવં દેવનિકાયાસ્ તે સંભવન્તિ યુગે યુગે ॥

દિત્યા પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કશ્યપાદ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
હિરણ્યકશિપુશ્ ચૈવ હિરણ્યાક્ષશ્ ચ દુર્જયઃ ॥

સિંહિકા ચાભવત્ કન્યા વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહઃ ॥

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ ચત્વારઃ પ્રથિતૌજસઃ
અનુહ્લાદશ્ ચ હ્લાદશ્ ચ પ્રહ્લાદશ્ ચૈવ ધર્મવાન્
સંહ્લાદશ્ ચ મહાવીર્યા દૈત્યવંશવિવર્ધનાઃ ॥

તેષાં મધ્યે મહાભાગઃ સર્વત્ર સમદૃગ્ વશી
પ્રહ્લાદઃ પરમાં ભક્તિં ય ઉવાહ જનાર્દને ॥

પ્રહ્લાદવન્ નૃસિંહૈક ભક્તિભાવાય દેહિનામ્ ॥

આવહચ્ છ્રવણૌત્સુક્યં તત્પ્રભાવમ્ અસૂચયત્ ॥

દૈત્યેન્દ્રદીપિતો વહ્નિઃ સર્વાઙ્ગોપચિતો દ્વિજ
ન દદાહ ચ યં પૂર્વં વાસુદેવે હૃદિ સ્થિતે ॥

મહાર્ણવાન્તઃસલિલે સ્થિતસ્ય ચલતો મહી
ચચાલ સકલા યસ્ય પાશબદ્ધસ્ય ધીમતઃ ॥

ન ભિન્નં વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈર્ યસ્ય દૈત્યેન્દ્રપાતિતૈઃ
શરીરમ્ અદ્રિકઠિનં સર્વત્રાચ્યુતચેતસઃ ॥

વિષાનલોજ્જ્વલમુખા યસ્ય દૈત્યપ્રચોદિતાઃ
નાન્તાય સર્પપતયો બભૂવુર્ ઉરુતેજસઃ ॥

શૈલૈર્ આક્રાન્તદેહો ઽપિ યઃ સ્મરન્ પુરુષોત્તમમ્
તત્યાજ નાત્મનઃ પ્રાણાન્ વિષ્ણુસ્મરણદંશિતઃ ॥

પતન્તમ્ ઉચ્ચાદ્ અવનિર્ યમ્ ઉપેત્ય મહામતિમ્
દધાર દૈત્યપતિના ક્ષિપ્તં સ્વર્ગનિવાસિના ॥

યસ્ય સંશોષકો વાયુર્ દેહે દૈત્યેન્દ્રયોજિતઃ
અવાપ સંક્ષયં સદ્યશ્ ચિત્તસ્થે મધુસૂદને ॥

વિષાણભઙ્ગમ્ ઉન્મત્તા મદહાનિં ચ દિગ્ગજાઃ
યસ્ય વક્ષઃસ્થલે પ્રાપ્તા દૈત્યેન્દ્રપરિણામિતાઃ ॥

યસ્ય ચોત્પાદિતા કૃત્યા દૈત્યરાજપુરોહિતૈઃ
બભૂવ નાન્તાય પુરા ગોવિન્દાસક્તચેતસઃ ॥

શમ્બરસ્ય ચ માયાનાં સહસ્રમ્ અતિમાયિનઃ
યસ્મિન્ પ્રયુક્તં ચક્રેણ કૃષ્ણસ્ય વિતથીકૃતમ્ ॥

દૈત્યેન્દ્રસૂદોપહૃતં યશ્ ચ હાલાહલં વિષમ્
જરયામ્ આસ મતિમાન્ અવિકારમ્ અમત્સરી ॥

સમચેતા જગત્ય્ અસ્મિન્ યઃ સર્વેષ્વ્ એવ જન્તુષુ
યથાત્મનિ તથાન્યત્ર પરં મૈત્રગુણાન્વિતઃ ॥

ધર્માત્મા સત્યશૌચાદિ ગુણાનામ્ આકરઃ પરઃ
ઉપમાનમ્ અશેષાણાં સાધૂનાં યઃ સદાભવત્ ॥