વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.14

પૃથોઃ પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જજ્ઞાતે ઽન્તર્ધિવાદિનૌ
શિખણ્ડિની હવિર્ધાનમ્ અન્તર્ધાનાદ્ વ્યજાયત ॥

હવિર્ધાનાત્ ષડ્ આગ્નેયી ધિષણાજનયત્ સુતાન્
પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વૃજાજિનૌ ॥

પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ મહાન્ આસીત્ પ્રજાપતિઃ
હવિર્ધાનિર્ મહારાજો યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ ॥

પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્ તસ્ય પૃથિવ્યાં વિશ્રુતા મુને
પ્રાચીનબર્હિર્ અભવત્ ખ્યાતો ભુવિ મહાબલઃ ॥

સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો મહીપતિઃ
મહતસ્ તપસઃ પારે સવર્ણાયાં મહીપતેઃ ॥

સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ
સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ॥

અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્ તે ઽતપ્યન્ત મહત્ તપઃ
દશ વર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥

યદર્થં તે મહાત્માનસ્ તપસ્ તેપુર્ મહામુને
પ્રચેતસઃ સમુદ્રામ્ભસ્ય્ એતદ્ આખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

પિત્રા પ્રચેતસઃ પ્રોક્તાઃ પ્રજાર્થમ્ અમિતાત્મના
પ્રજાપતિનિયુક્તેન બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥

બ્રહ્મણા દેવદેવેન સમાદિષ્ટો ઽસ્મ્ય્ અહં સુતાઃ
પ્રજાઃ સંવર્ધનીયાસ્ તે મયા ચોક્તં તથેતિ તત્ ॥

તન્ મમ પ્રીતયે પુત્રાઃ પ્રજાવૃદ્ધિમ્ અતન્દ્રિતાઃ
કુરુધ્વં માનનીયા ચ સમ્યગ્ આજ્ઞા પ્રજાપતેઃ ॥

તતસ્ તે તત્ પિતુઃ શ્રુત્વા વચનં નૃપનન્દનાઃ
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ચ તં ભૂયઃ પપ્રચ્છુઃ પિતરં મુને ॥

યેન તાત પ્રજાવૃદ્ધૌ સમર્થાઃ કર્મણા વયમ્
ભવેમ તત્ સમસ્તં નઃ કર્મ વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

આરાધ્ય વરદં વિષ્ણુમ્ ઇષ્ટપ્રાપ્તિમ્ અસંશયમ્
સમેતિ નાન્યથા મર્ત્યઃ કિમ્ અન્યત્ કથયામિ વઃ ॥

તસ્માત્ પ્રજાવિવૃદ્ધ્યર્થં સર્વભૂતપ્રભું હરિમ્
આરાધયત ગોવિન્દં યદિ સિદ્ધિમ્ અભીપ્સથ ॥

ધર્મમ્ અર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચાન્વિચ્છતા સદા
આરાધનીયો ભગવાન્ અનાદિઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

યસ્મિન્ન્ આરાધિતે સર્ગં ચકારાદૌ પ્રજાપતિઃ
તમ્ આરાધ્યાચ્યુતં વૃદ્ધિઃ પ્રજાનાં વો ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તાસ્ તે પિત્રા પુત્રાઃ પ્રચેતસો દશ
મગ્નાઃ પયોધિસલિલે તપસ્ તેપુઃ સમાહિતાઃ ॥

દશ વર્ષસહસ્રાણિ ન્યસ્તચિત્તા જગત્પતૌ
નારાયણે મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વલોકપરાયણે ॥

તત્રૈવ તે સ્થિતા દેવમ્ એકાગ્રમનસો હરિમ્
તુષ્ટુવુર્ યઃ સ્તુતઃ કામાન્ સ્તોતુર્ ઇષ્ટાન્ પ્રયચ્છતિ ॥

સ્તવં પ્રચેતસો વિષ્ણોઃ સમુદ્રામ્ભસિ સંસ્થિતાઃ
ચક્રુસ્ તં મે મુનિશ્રેષ્ઠ સુપુણ્યં વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

શૃણુ મૈત્રેય ગોવિન્દં યથાપૂર્વં પ્રચેતસઃ
તુષ્ટુવુસ્ તન્મયીભૂતાઃ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥

નતાઃ સ્મ સર્વવચસાં પ્રતિષ્ઠા યત્ર શાશ્વતી
તમ્ આદ્યન્તમ્ અશેષસ્ય જગતઃ પરમં પ્રભુમ્ ॥

જગદ્બીજતયા નત્વા ચરુરૂપવિભાગતઃ ॥

શુદ્ધરૂપપ્રણામેત તુષ્ટો વિષ્ણુઃ પ્રચેતસામ્ ॥

જ્યોતિર્ આદ્યમ્ અનૌપમ્યમ્ અણ્વ્ અનન્તમ્ અપારવત્
યોનિભૂતમ્ અશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥

યસ્યાહઃ પ્રથમં રૂપમ્ અરૂપસ્ય તતો નિશા
સંધ્યા ચ પરમેશસ્ય તસ્મૈ કાલાત્મને નમઃ ॥

ભુજ્યતે ઽનુદિનં દેવૈઃ પિતૃભિશ્ ચ સુધાત્મકઃ
જીવભૂતઃ સમસ્તસ્ય તસ્મૈ સોમાત્મને નમઃ ॥

યસ્ તમો હન્તિ તીવ્રાત્મા સ્વભાભિર્ ભાસયન્ નભઃ
ઘર્મશીતામ્ભસાં યોનિસ્ તસ્મૈ સૂર્યાત્મને નમઃ ॥

કાઠિન્યવાન્ યો બિભર્તિ જગદ્ એતદ્ અશેષતઃ
શબ્દાદિસંશ્રયો વ્યાપી તસ્મૈ ભૂમ્યાત્મને નમઃ ॥

યદ્ યોનિભૂતં જગતો બીજં યત્ સર્વદેહિનામ્
તત્ તોયરૂપમ્ ઈશસ્ય નમામો હરિમેધસઃ ॥

યો મુખં સર્વદેવાનાં હવ્યભુક્ કવ્યભુક્ તથા
પિતૄણાં ચ નમસ્ તસ્મૈ વિષ્ણવે પાવકાત્મને ॥

પઞ્ચધાવસ્થિતો દેહે યશ્ ચેષ્ટાં કુરુતે ઽનિશમ્
આકાશયોનિર્ ભગવાંસ્ તસ્મૈ વાય્વાત્મને નમઃ ॥

અવકાશમ્ અશેષાણાં ભૂતાનાં યઃ પ્રયચ્છતિ
અનન્તમૂર્તિમાઞ્ છુદ્ધસ્ તસ્મૈ વ્યોમાત્મને નમઃ ॥

સમસ્તેન્દ્રિયવર્ગસ્ય યઃ સદા સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્
તસ્મૈ શબ્દાદિરૂપાય નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે ॥

ગૃહ્ણાતિ વિષયાન્ નિત્યમ્ ઇન્દ્રિયાત્મા ક્ષરાક્ષરઃ
યસ્ તસ્મૈ જ્ઞાનમૂલાય નતાઃ સ્મ હરિમેધસે ॥

ગૃહીતાન્ ઇન્દ્રિયૈર્ અર્થાન્ આત્મને યઃ પ્રયચ્છતિ
અન્તઃકરણભૂતાય તસ્મૈ વિશ્વાત્મને નમઃ ॥

યસ્મિન્ન્ અનન્તે સકલં વિશ્વં યસ્માત્ તથોદ્ગતમ્
લયસ્થાનં ચ યસ્ તસ્મૈ નમઃ પ્રકૃતિધર્મિણે ॥

શુદ્ધઃ સંલ્લક્ષ્યતે ભ્રાન્ત્યા ગુણવાન્ ઇવ યો ઽગુણઃ
તમ્ આત્મરૂપિણં દેવં નતાઃ સ્મ પુરુષોત્તમમ્ ॥

અવિકારમ્ અજં શુદ્ધં નિર્ગુણં યન્ નિરઞ્જનમ્
નતાઃ સ્મ તત્ પરં બ્રહ્મ વિષ્ણોર્ યત્ પરમં પદમ્ ॥

અદીર્ઘહ્રસ્વમ્ અસ્થૂલમ્ અનણ્વ્ અગ્ર્યમ્ અલોહિતમ્
અસ્નેહચ્છાયમ્ અતનુમ્ અસક્તમ્ અસમીરણમ્ ॥

અનાકાશમ્ અસંસ્પર્શમ્ અગન્ધમ્ અરસં ચ યત્
અચક્ષુઃશ્રોત્રમ્ અચલમ્ અવાક્પાણિમ્ અમાનસમ્ ॥

અનામગોત્રમ્ અસુખમ્ અતેજસ્કમ્ અહેતુકમ્
અભયં ભ્રાન્તિરહિતમ્ અનિદ્રમ્ અજરામરમ્ ॥

અરજો ઽશબ્દમ્ અમૃતમ્ અપ્લુતં યદ્ અસંવૃતમ્
પૂર્વાપરે ન વૈ યસ્મિંસ્ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

પરમ્ ઈશિત્વગુણવત્ સર્વભૂતમ્ અસંશ્રયમ્
નતાઃ સ્મ તત્ પદં વિષ્ણોર્ જિહ્વાદૃગ્ગોચરં ન યત્ ॥

એવં પ્રચેતસો વિષ્ણું સ્તુવન્તસ્ તત્સમાધયઃ
દશ વર્ષસહસ્રાણિ તપશ્ ચેરુર્ મહાર્ણવે ॥

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાંસ્ તેષામ્ અન્તર્જલે હરિઃ
દદૌ દર્શનમ્ ઉન્નિદ્ર નીલોત્પલદલચ્છવિઃ ॥

પતત્રિરાજમ્ આરૂઢમ્ અવલોક્ય પ્રચેતસઃ
પ્રણિપેતુઃ શિરોભિસ્ તં ભક્તિભારાવનામિતૈઃ ॥

તતસ્ તાન્ આહ ભગવાન્ વ્રિયતામ્ ઈપ્સિતો વરઃ
પ્રસાદસુમુખો ઽહં વો વરદઃ સમુપસ્થિતઃ ॥

તતસ્ તમ્ ઊચુર્ વરદં પ્રણિપત્ય પ્રચેતસઃ
યથા પિત્રા સમાદિષ્ટં પ્રજાનાં વૃદ્ધિકારણમ્ ॥

સ ચાપિ દેવસ્ તં દત્ત્વા યથાભિલષિતં વરમ્
અન્તર્ધાનં જગામાશુ તે ચ નિશ્ચક્રમુર્ જલાત્ ॥