વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.11

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ
દ્વૌ પુત્રૌ સુમહાવીર્યૌ ધર્મજ્ઞૌ કથિતૌ તવ ॥

તયોર્ ઉત્તાનપાદસ્ય સુરુચ્યામ્ ઉત્તમઃ સુતઃ
અભીષ્ટાયામ્ અભૂદ્ બ્રહ્મન્ પિતુર્ અત્યન્તવલ્લભઃ ॥

સુનીતિર્ નામ યા રાજ્ઞસ્ તસ્યાભૂન્ મહિષી દ્વિજ
સ નાતિપ્રીતિમાંસ્ તસ્યાં તસ્યાશ્ ચાભૂદ્ ધ્રુવઃ સુતઃ ॥

રાજાસનસ્થિતસ્યાઙ્કં પિતુર્ ભ્રાતરમ્ આશ્રિતમ્
દૃષ્ટ્વોત્તમં ધ્રુવશ્ ચક્રે તમ્ આરોઢું મનોરથમ્ ॥

પ્રત્યક્ષં ભૂપતિસ્ તસ્યાઃ સુરુચ્યા નાભ્યનન્દત
પ્રણયેનાગતં પુત્રમ્ ઉત્સઙ્ગારોહણોત્સુકમ્ ॥

સપત્ની તનયં દૃષ્ટ્વા તમ્ અઙ્કારોહણોત્સુકમ્
સ્વપુત્રં ચ તથારૂઢં સુરુચિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

ક્રિયતે કિં વૃથા વત્સ મહાન્ એષ મનોરથઃ
અન્યસ્ત્રીગર્ભજાતેન અસંભૂય મમોદરે
ઉત્તમોત્તમમ્ અપ્રાપ્યમ્ અવિવેકો ઽભિવાઞ્છસિ ॥

સત્યં સુતસ્ ત્વમ્ અપ્ય્ અસ્ય કિન્તુ ન ત્વં મયા ધૃતઃ ॥

એતદ્ રાજાસનં સર્વ ભૂભૃત્સંશ્રયકેતનમ્
યોગ્યં મમૈવ પુત્રસ્ય કિમ્ આત્મા ક્લિશ્યતે ત્વયા ॥

ઉચ્ચૈર્ મનોરથસ્ તે ઽયં મત્પુત્રસ્યેવ કિં વૃથા
સુનીત્યામ્ આત્મનો જન્મ કિં ત્વયા નાવગમ્યતે ॥

ઉત્સૃજ્ય પિતરં બાલસ્ તચ્ છ્રુત્વા માતૃભાષિતમ્
જગામ કુપિતો માતુર્ નિજાયા દ્વિજ મન્દિરમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા કુપિતં પુત્રમ્ ઈષત્પ્રસ્ફુરિતાધરમ્
સુનીતિર્ અઙ્કમ્ આરોપ્ય મૈત્રેયૈતદ્ અભાષત ॥

વત્સ કઃ કોપહેતુસ્ તે કશ્ ચ ત્વાં નાભિનન્દતિ
કો ઽવજાનાતિ પિતરં તવ યસ્ તે ઽપરાધ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સકલં માત્રે કથયામ્ આસ તદ્ યથા
સુરુચિઃ પ્રાહ ભૂપાલ પ્રત્યક્ષમ્ અતિગર્વિતા ॥

નિઃશ્વસ્ય સેતિ કથિતે તસ્મિન્ પુત્રેણ દુર્મનાઃ
શ્વાસક્ષામેક્ષણા દીના સુનીતિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

સુરુચિઃ સત્યમ્ આહેદં સ્વલ્પભાગ્યો ઽસિ પુત્રક
ન હિ પુણ્યવતાં વત્સ સપત્નૈર્ એવમ્ ઉચ્યતે ॥

નોદ્વેગસ્ તાત કર્તવ્યઃ કૃતં યદ્ ભવતા પુરા
તત્ કો ઽપહર્તું શક્નોતિ દાતું કશ્ ચાકૃતં ત્વયા ॥

તત્ ત્વયા નાત્ર કર્તવ્યં દુઃખં તદ્વાક્યસંભવમ્ ॥

રાજાસનં તથા છત્રં વરાશ્વા વરવારણાઃ
યસ્ય પુણ્યાનિ તસ્યૈવ મત્વૈતચ્ છામ્ય પુત્રક ॥

અન્યજન્મકૃતૈઃ પુણ્યૈઃ સુરુચ્યાં સુરુચિર્ નૃપઃ
ભાર્યેતિ પ્રોચ્યતે ચાન્યા મદ્વિધા પુણ્યવર્જિતા ॥

પુણ્યોપચયસંપન્નસ્ તસ્યાઃ પુત્રસ્ તથોત્તમઃ
મમ પુત્રસ્ તથા જાતઃ સ્વલ્પપુણ્યો ધ્રુવો ભવાન્ ॥

તથાપિ દુઃખં ન ભવાન્ કર્તુમ્ અર્હતિ પુત્રક
યસ્ય યાવત્ સ તેનૈવ સ્વેન તુષ્યતિ બુદ્ધિમાન્ ॥

યદિ ચેદ્ દુઃખમ્ અત્યર્થં સુરુચ્યા વચનાત્ તવ
તત્ પુણ્યોપચયે યત્નં કુરુ સર્વફલપ્રદે ॥

સુશીલો ભવ ધર્માત્મા મૈત્રઃ પ્રાણિહિતે રતઃ
નિમ્નં યથાપઃ પ્રવણાઃ પાત્રમ્ આયાન્તિ સંપદઃ ॥

અમ્બ યત્ ત્વમ્ ઇદં પ્રાહ પ્રશમાય વચો મમ
નૈતદ્ દુર્વચસા ભિન્ને હૃદયે મમ તિષ્ઠતિ ॥

સો ઽહં તથા યતિષ્યામિ યથા સર્વોત્તમોત્તમમ્
સ્થાનં પ્રાપ્સ્યામ્ય્ અશેષાણાં જગતામ્ અભિપૂજિતમ્ ॥

સુરુચિર્ દયિતા રાજ્ઞસ્ તસ્યા જાતો ઽસ્મિ નોદરાત્
પ્રભાવં પશ્ય મે ઽમ્બ ત્વં ધૃતસ્યાપિ તવોદરે ॥

ઉત્તમઃ સ મમ ભ્રાતા યો ગર્ભેણ ધૃતસ્ તયા
સ રાજાસનમ્ આપ્નોતુ પિત્રા દત્તં તથાસ્તુ તત્ ॥

નાન્યદત્તમ્ અભીપ્સ્યામિ સ્થાનમ્ અમ્બ સ્વકર્મણા
ઇચ્છામિ તદ્ અહં સ્થાનં યન્ ન પ્રાપ પિતા મમ ॥

નિર્જગામ ગૃહાન્ માતુર્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા માતરં ધ્રુવઃ
પુરાચ્ ચ નિર્ગમ્ય તતસ્ તદ્બાહ્યોપવનં યયૌ ॥

સ દદર્શ મુનીંસ્ તત્ર સપ્ત પૂર્વાગતાન્ ધ્રુવઃ
કૃષ્ણાજિનોત્તરીયેષુ વિષ્ટરેષુ સમાસ્થિતાન્ ॥

સ રાજપુત્રસ્ તાન્ સર્વાન્ પ્રણિપત્યાભ્યભાષત
પ્રશ્રયાવનતઃ સમ્યગ્ અભિવાદનપૂર્વકમ્ ॥

ઉત્તાનપાદતનયં માં નિબોધત સત્તમાઃ
જાતં સુનીત્યાં નિર્વેદાદ્ યુષ્માકં પ્રાપ્તમ્ અન્તિકમ્ ॥

ચતુઃપઞ્ચાબ્દસંભૂતો બાલસ્ ત્વં નૃપનન્દન
નિર્વેદકારણં કિંચિત્ તવ નાદ્યાપિ વિદ્યતે ॥

ન ચિન્ત્યં ભવતઃ કિંચિદ્ ધ્રિયતે ભૂપતિઃ પિતા
ન ચૈવેષ્ટવિયોગાદિ તવ પશ્યામ બાલક ॥

શરીરે ન ચ તે વ્યાધિર્ અસ્માભિર્ ઉપલક્ષ્યતે
નિર્વેદઃ કિંનિમિત્તસ્ તે કથ્યતાં યદિ વિદ્યતે ॥

તતઃ સ કથયામ્ આસ સુરુચ્યા યદ્ ઉદાહૃતમ્
તન્ નિશમ્ય તતઃ પ્રોચુર્ મુનયસ્ તે પરસ્પરમ્ ॥

અહો ક્ષાત્રં પરં તેજો બાલસ્યાપિ યદ્ અક્ષમા
સપત્ન્યા માતુર્ ઉક્તસ્ય હૃદયાન્ નાપસર્પતિ ॥

ભો ભોઃ ક્ષત્રિયદાયાદ નિર્વેદાદ્ યત્ ત્વયાધુના
કર્તું વ્યવસિતં તન્ નઃ કથ્યતાં યદિ રોચતે ॥

યચ્ ચ કાર્યં તવાસ્માભિઃ સાહાય્યમ્ અમિતદ્યુતે
તદ્ ઉચ્યતાં વિવક્ષુસ્ ત્વમ્ અસ્માભિર્ ઉપલક્ષ્યસે ॥

નાહમ્ અર્થમ્ અભીપ્સામિ ન રાજ્યં દ્વિજસત્તમાઃ
તત્ સ્થાનમ્ એકમ્ ઇચ્છામિ ભુક્તં નાન્યેન યત્ પુરા ॥

એતન્ મે ક્રિયતાં સમ્યક્ કથ્યતાં પ્રાપ્યતે યથા
સ્થાનમ્ અગ્ર્યં સમસ્તેભ્યઃ સ્થાનેભ્યો મુનિસત્તમાઃ ॥

અનારાધિતગોવિન્દૈર્ નરૈઃ સ્થાનં નૃપાત્મજ
ન હિ સંપ્રાપ્યતે શ્રેષ્ઠં તસ્માદ્ આરાધયાચ્યુતમ્ ॥

પરઃ પરાણાં પુરુષો યસ્ય તુષ્ટો જનાર્દનઃ
સ પ્રાપ્નોત્ય્ અક્ષયં સ્થાનમ્ એતત્ સત્યં મયોદિતમ્ ॥

યસ્યાન્તઃ સર્વમ્ એવેદમ્ અચ્યુતસ્યાવ્યયાત્મનઃ
તમ્ આરાધય ગોવિન્દં સ્થાનમ્ અગ્ર્યં યદીચ્છસિ ॥

પરં બ્રહ્મ પરં ધામ યો ઽસૌ બ્રહ્મ તથા પરમ્
તમ્ આરાધ્ય હરિં યાતિ મુક્તિમ્ અપ્ય્ અતિદુર્લભામ્ ॥

યો યજ્ઞપુરુષો યજ્ઞે યોગે યઃ પરમઃ પુમાન્
તસ્મિંસ્ તુષ્ટે યદ્ અપ્રાપ્યં કિં તદ્ અસ્તિ જનાર્દને ॥

ઐન્દ્રમ્ ઇન્દ્રઃ પરં સ્થાનં યમ્ આરાધ્ય જગત્પતિમ્
પ્રાપ યજ્ઞપતિં વિષ્ણું તમ્ આરાધય સુવ્રત ॥

પ્રાપ્નોષ્ય્ આરાધિતે વિષ્ણૌ મનસા યદ્ યદ્ ઇચ્છસિ
ત્રૈલોક્યાન્તર્ગતં સ્થાનં કિમ્ ઉ વત્સોત્તમોત્તમમ્ ॥

કૃષ્ણારાધનમ્ એવૈકં પુંસઃ સર્વફલપ્રદમ્ ॥

સર્વૈર્ અપ્ય્ એવમ્ એવોક્તં તદ્ ઉપાયમ્ અબૃહત્ સતે ॥

આરાધ્યઃ કથિતો દેવો ભવદ્ભિઃ પ્રણતસ્ય મે
મયા તત્પરિતોષાય યજ્ જપ્તવ્યં તદ્ ઉચ્યતામ્ ॥

યથા ચારાધનં તસ્ય મયા કાર્યં મહાત્મનઃ
પ્રસાદસુમુખાસ્ તન્ મે કથયન્તુ મહર્ષયઃ ॥

રાજપુત્ર યથા વિષ્ણોર્ આરાધનપરૈર્ નરૈઃ
કાર્યમ્ આરાધનં તન્ નો યથાવચ્ છ્રોતુમ્ અર્હસિ ॥

બાહ્યાર્થાદ્ અખિલાચ્ ચિત્તં ત્યાજયેત્ પ્રથમં નરઃ
તસ્મિન્ન્ એવ જગદ્ધામ્નિ તતઃ કુર્વીત નિશ્ચલમ્ ॥

એવમ્ એકાગ્રચિત્તેન તન્મયેન ધૃતાત્મના
જપ્તવ્યં યન્ નિબોધૈતત્ તન્ નઃ પાર્થિવનન્દન ॥

હિરણ્યગર્ભપુરુષ પ્રધાનવ્યક્તરૂપિણે
ઓં નમો વાસુદેવાય શુદ્ધજ્ઞાનસ્વભાવિને ॥

એતજ્ જજાપ ભગવાન્ જપ્યં સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ
પિતામહસ્ તવ પુરા તસ્ય તુષ્ટો જનાર્દનઃ ॥

દદૌ યથાભિલષિતામ્ ઋદ્ધિં ત્રૈલોક્યદુર્લભામ્
તથા ત્વમ્ અપિ ગોવિન્દં તોષયૈતત્ સદા જપન્ ॥