વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.71.75

3.71
વજ્ર ઉવાચ ॥
ગ્રહાણાં દેવતા પ્રોક્તા યાસ્ત્વયા પૂર્વમેવ તુ ॥
તાસાં સ્વરૂપનિર્માણં કથયસ્વામિતદ્યુતે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં રૂપં વહ્ન્યમ્બુનાથયોઃ ॥
તથા ચ કથિતં તુભ્યં વિષ્ણુદેવેન્દ્રયોઃ પુરા

ચતુર્મૂર્તેઃ કુમારસ્ય રૂપં તે વચ્મિ યાદવ ॥
કુમારશ્ચ તથા સ્કન્દો વિશાખશ્ચ ગુરુસ્તથા

કુમારઃ ષણ્મુખઃ કાર્યઃ શિખણ્ડકવિભૂષણઃ ॥
રક્તામ્બરધરઃ કાર્યો મયૂરવરવાહનઃ

કુક્કુટશ્ચ તથા ઘણ્ટા તસ્ય દક્ષિણહસ્તયોઃ ॥
પતાકાવૈજયન્તી ચ શક્તિઃ કાર્યા ચ વામયોઃ

સ્કન્દો વિશાખશ્ચ ગુહઃ કર્તવ્યશ્ચ કુમારવત્ ॥
ષણ્મુખાસ્તે ન કર્તવ્યા ન મયૂરગતાસ્તથા

ચતુરાત્મા હિ ભગવાન્વાસુદેવઃ સનાતનઃ ॥
પ્રાદુર્ભૂતઃ કુમારસ્તુ દેવસેનાનિનીષયા

અષ્ટાદશભુજા કાર્યા ભદ્રકાલી મનોહરા ॥
આલીઢસ્થાનસંસ્થાના ચતુઃસિંહે રથે સ્થિતા

અક્ષમાલા ત્રિશૂલં ચ ખઙ્ગં ચર્મ ચ યાદવ ॥
બાણચાપે ચ કર્તવ્યે શઙ્ખપદ્મૌ તથૈવ ચ

સુક્સ્રુચૌ ચ તથા કાર્યૌ તથા વેદીકમણ્ડલૂ ॥
દણ્ડશક્તી ચ કર્તવ્યે કૃષ્ણાજિનહુતાશનૌ

હસ્તાનાં ભદ્રકાલ્યાસ્તુ ભવેચ્છાન્તિકરઃ કરઃ ॥
એકશ્ચૈવ મહાભાગ રત્નપાત્રધરો ભવેત્

હંસયાનેન કર્તવ્યો ન ચ કાર્યશ્ચતુર્મુખઃ ॥
બ્રહ્મોક્તમપરં રૂપં સર્વં કાર્યં પ્રજાપતેઃ

વિનાયકસ્તુ કર્તવ્યો ગજવક્ત્રશ્ચતુર્ભુજઃ ॥
શૂલકં ચાક્ષમાલાં ચ તસ્ય દક્ષિણહસ્તયોઃ

પાત્રં મોદકપૂર્ણં તુ પરશુશ્ચૈવ વામતઃ ॥
દન્તશ્ચાસ્ય ન કર્તવ્યો વામો રિપુનિષૂદન

પાદપીઠકૃતઃ પાદ એક આસનગો ભવેત્ ॥
પૂર્ણમોદકપાત્રં તુ કરાગ્રે તસ્ય કારયેત

લમ્બોદરસ્તથા કાર્યઃ સ્તબ્ધકર્ણશ્ચ યાદવ ॥
વ્યાઘ્રચર્મામ્બરધરઃ સર્પયજ્ઞોપવીતિવાન્

વિશ્વકર્મા નુ કર્તવ્યઃ સૂર્યરૂપધરઃ પ્રભુઃ ॥
સ દશપાણિર્દ્વિભુજસ્તેજોમૂર્તિધરો ભવેત્

વિશ્વં કરોતિ વૈ યસ્માદ્વિશ્વકર્મા તતઃ સ્મૃતઃ ॥
વિશ્વકૃદ્ભગવાન્વિષ્ણુર્વિશ્વકર્મા સ ઉચ્યતે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે કુમારભદ્રકાલીચતુર્વક્ત્રગજવક્ત્રવિશ્વકર્મરૂપનિરૂપણો નામૈકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

3.72
॥ વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
વસૂનાં દેવ મે રૂપં તથૈવાઙ્ગિરસં શુભમ્ ॥
વિશ્વેષાં ચૈવ દેવાનાં રુદ્રાણામપિ દેવતાઃ

ભૃગૂણામથ સાધ્યાનાં ચાદિત્યાનાં તથૈવ ચ ॥
મરુતાં ચ તથા રૂપમાચક્ષ્વ સુરપૂજિત

માર્કડેય ઉવાચ ॥
પ્રાજાપત્યેન રૂપેણ ધરો નામ વસુર્ભવેત્ ॥
વૈષ્ણવેન ચ રૂપેણ ધ્રુવો નામ પ્રકીર્તિતઃ

સોમશ્ચાન્દ્રેણ રૂપેણ વાયવ્યેન તથાઽનિલઃ ॥
આગ્નેયેનાનલઃ કાર્યઃ પ્રભાસો વારુણેન ચ

વિશ્વેદેવાસ્તથા કાર્યાઃ શક્રરૂપધરાઃ સુરાઃ॥
તિર્યગ્લલાટેનાક્ષ્ણા ચ નાગરાજો વિવર્જિતઃ

જીવરૂપેણ કર્તવ્યા દેવાશ્ચાઙ્ગિરસસ્તથા ॥
માહેશ્વરેણ રુદ્રાશ્ચ સાધ્યાક્ષા વૈષ્ણવેન તુ

આદિત્યાઃ સૂર્યરૂપેણ ચેતિ દ્વાદશ યાદવ ॥
પૃથક્ક્રિયાયાં તેષાં તુ નવાર્કસદૃશાઃ સ્મૃતાઃ

વિણ્વિન્દ્રવરુણાઃ કાર્યાઃ યથા પૂર્વં મયેરિતાઃ ॥
કર્તવ્યાઃ શુક્રરૂપેણ મરુતો નામ દેવતાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વસુરૂપનિર્માણો નામ દ્વિસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ

3.73
॥ વજ્ર ઉવાચ ॥
અન્યેષામપિ દેવાનાં રૂપનિર્મોણમેવ ચ ॥
કથયસ્વ મહાભાગ ત્વં હિ સર્વવિદુચ્યસે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પ્રાજાપત્યેન રૂપેણ કર્તવ્યઃ કશ્યપઃ પ્રભુઃ ॥
અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાષ્ઠા દનાયુઃ સિંહિકા મુનિઃ

કદ્રૂઃ ક્રોધા દરા પ્રાધા વિનતા સુરભિઃ ખશા ॥
સર્વાઃ સુરૂપાઃ કર્તવ્યા દ્વિભુજાઃ પૂર્વમાતરઃ

અદિતિશ્ચ દિતિશ્ચૈવ વિનતા સુરભિસ્તથા ॥
દૃષ્ટિરાસાં તુ કર્તવ્યા સૌમ્યા યાદવનન્દન

અનેનૈવ તુ રૂપેણ સર્વા વૈ દેવમાતરઃ ॥
કર્તવ્યા યાદવશ્રેષ્ઠ રૂપનિર્માણકર્મણા

કશ્યપસ્યાપરાઃ પત્ન્યઃ કાર્યા વ્યાકુલલોચનાઃ ॥
વિષ્ણુરૂપધરઃ કાર્યો ધ્રુવો ગ્રહગણેશ્વરઃ

ચક્રરશ્મિકરઃ શ્રીમાન્દ્વિભુજઃ સૌમ્યદર્શનઃ ॥
ભવિષ્યમનુરૂપેણ કાર્યોઽગસ્ત્યો મહામુનિઃ

રૂપં તદેવં કથિતં ભૃગ્વાદીનાં મહાત્મનામ્ ॥
શુક્રપુત્રૌ જયન્તશ્ચ કર્તવ્યો રૂપસંયુતઃ

ચાપબાણકરઃ શ્રીમાન્દ્વિભુજઃ સૌમ્યદર્શનઃ ॥
બલો યમસુતઃ કાર્યશ્ચર્મશૂલધરઃ પ્રભુઃ

પુષ્કરશ્ચ તથા કાર્યઃ પદ્મપત્રસમપ્રભઃ ॥
ખડ્ગં ચ પુસ્તકં ચોભૌ કરયોસ્તસ્ય કારયેત

ચન્દ્રપુત્રી તથા જ્યોત્સ્ના રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ॥
વામપાર્શ્વે તુ કર્તવ્યા સર્વાભરણભૂષણા

સુરૂપરૂપઃ કર્તવ્યો રત્નપાત્રકરો વિભુઃ ॥
દ્વિદંષ્ટ્રાયુક્તવદનો ધનાદિર્નલકૂબરઃ

ધનદસ્ય તુ રૂપેણ મણિભદ્રં વિદુર્બુધાઃ ॥
ન કાર્યા શિબિકા તસ્ય સભાર્યો નરવાહનઃ

વાયુપુત્રસ્તુ કર્તવ્યો વાયુરૂપઃ પુરોજવઃ ॥
અતીવ રૂપવાન્કાર્યો વર્ચાઃ સોમસુતઃ પ્રભુઃ

લીલાકમલપાણિસ્તુ વર્ચસ્વી યેન જાયતે ॥
નન્દી કાર્યસ્ત્રિનેત્રસ્તુ ચતુર્બાહુર્મહાભુજઃ

સિન્દૂરારુણસઙ્કાશો વ્યાઘ્રચર્મામ્બરચ્છદઃ ॥
ત્રિશૂલભિન્દિપાલૌ ચ કરયોસ્તસ્ય કારયેત્

શિરોગતં તૃતીયન્તુ તર્જયન્તં તથા પરમ ॥
આલોકમાનં કર્તવ્યં દૂરાદાગામિકં જનમ્

અનેનૈવ ચ રૂપેણ વીરભદ્રં વિદુર્બુધાઃ ॥
ઉપરિષ્ટાત્પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મરૂપમહં તવ

અર્થઃ કાર્યસ્તુ રૂપેણ ધનદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
કામદેવસ્તુ કર્તવ્યો રૂપેણાપ્રતિમો ભુવિ

અષ્ટબાહુઃ સ કર્તવ્યઃ શઙ્ખપદ્મવિભૂષણઃ ॥
ચાપબાણકરશ્ચૈવ મદાદઞ્ચિતલોચનઃ

રતિઃ પ્રીતિસ્તથા શક્તિર્મદશક્તિસ્તથોજ્જ્વલા ॥
ચતસ્રસ્તસ્ય કર્તવ્યાઃ પત્ન્યો રૂપમનોહરાઃ

ચત્વારશ્ચ કરાસ્તસ્ય કાર્યા ભાર્યાસ્તનોપગાઃ ॥
કેતુશ્ચ મકરઃ કાર્યઃ પઞ્ચબાણ મુખો મહાન્

કરેણ કટિગેનાથ નિદ્રાં વામેન કારયેત્ ॥
દક્ષિણે તુ તથા પાર્શ્વે તસ્યાઃ સઙ્કર્ષણો ભવેત્

વાસુદેવસ્તથા વામે મૈકાનેશા તથા સુતઃ ॥
રૂપં લક્ષ્મ્યાઃ પ્રવક્ષ્યામિ ઉપરિષ્ટાત્તવાનઘ

ચતુર્ભુજા ચ કર્તવ્યા તથા દેવી સરસ્વતી। ॥
અક્ષમાલા ત્રિશૂલં ચ પુસ્તકં ચ કમણ્ડલુમ્

તસ્યા કરેષુ કાર્યાણિ યથાવદ્યદુનન્દન ॥
કાર્યા સકલશા દેવી વારુણી ચાતિસુન્દરી

લમ્બોદરી તુ કર્તવ્યા રક્તામ્બરપયોધરા ॥
શૂલહસ્તા મહાભાગા ભુજપ્રહરણા તથા

બૃહદ્રથા ચ કર્તવ્યા બહુબાહુસ્તથૈવ સા ॥
ચામુણ્ડા કથિતા સૈવ સર્વસત્ત્વવશઙ્કરી

તથૈવાન્ત્રમુખી શુષ્કા શુષ્કા કાર્યા વિશેષતઃ ॥
બહુબાહુયુતા દેવી ભુજગૈઃ પરિવેષ્ટિતા

કપાલમાલિની ભીમા તથા ખટ્વાઙ્ગધારિણી ॥
શિવા દૂતી તુ કર્તવ્યા શૃગાલવદના શુભા

આલીઢસ્થાનસંસ્થાના તથા રાજંશ્ચતુર્ભુજા॥
અસૃક્પાત્રધરા દેવી ખડ્ગશૂલધરા તથા

ચતુર્થં તુ કરં તસ્યાસ્તથા કાર્યં તુ સામિષમ્ ॥
દેવતુલ્યેન ચિહ્નેન યથારૂપેણ માતરઃ

કર્તવ્યા દેવનામાઙ્કા યા મયા તે પુરોદિતાઃ ॥
અસૃક્પાત્રકરાઃ કાર્યાઃ સામિષૈશ્ચ તથા કરૈઃ

નૃત્યમાના મહાભાગા યાસાં રૂપં તુ નોદિતમ્॥
પૂર્વા ગજગતા બાલા રક્તવર્ણા તુ દિગ્ભવેત્

કરેણુગા બૃહત્કન્યા પદ્માભા પૂર્વદક્ષિણા ॥
રથસ્થા દક્ષિણા પીતા તથા સ્યાત્પ્રાપ્તયૌવના

ઉષ્ટ્રગા કૃષ્ણપીતા ચ વરુણા યામ્યપશ્ચિમા ॥
યૌવનાદ્વિચ્યુતા કૃષ્ણા પશ્ચિમા તુરગસ્થિતા

આસન્નપલિતા નીલા વડવા યદુનન્દન ॥
શ્વેતા નરભૃતા વૃદ્ધા તથા ભવતિ ચોત્તરા

અતિવૃદ્ધા વૃષસ્થા ચ શુક્લા પૂર્વોત્તરા ભવેત્ ॥
અધસ્તાત્પૃથિવી તુલ્યા ચોર્ધ્વા ગગનસંસ્થિતા

કાલઃ કરાલવદનો નિત્યગશ્ચ વિભીષણઃ ॥।
પાશહસ્તશ્ચ કર્તવ્યઃ સર્પવૃશ્ચિકરોમવાન્

જ્વરસ્ત્રિપાદઃ કર્તવ્યસ્ત્રિનેત્રૈર્વદનૈસ્ત્રિભિઃ ॥
ભસ્મપ્રહરણો રૌદ્રસ્ત્રિબાહુર્વ્યાકુલેક્ષણઃ

ધન્વન્તરિશ્ચ કર્તવ્યઃ સુરૂપઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥
કરદ્વયગતં ચાસ્ય સામૃતં કલશં ભવેત્

સામવેદસ્તુ કર્તવ્યઃ કિં તુ શ્વવદનઃ પ્રભુઃ ॥
અથ વા દેવરૂપેણ વેદાઃ કાર્યા વિચક્ષણૈઃ

ઋગ્વેદસ્તુ સ્મૃતો બ્રહ્મા યજુર્વેદસ્તુ વાસવઃ ॥
સામવેદસ્તથા વિષ્ણુઃ શમ્ભુશ્ચાથર્વણો ભવેત્

શિક્ષા પ્રજાપતિર્જ્ઞેયા કલ્પો બ્રહ્મા પ્રકીર્તિતઃ ॥
સરસ્વતી વ્યાકરણં નિરુક્તં વરુણઃ પ્રભુઃ

છન્દો ક્ષિતિસ્તથૈવાગ્નિર્જ્યોતિષં ભગવાન્રવિઃ ॥
મીમાંસા ભગવાન્સોમો ન્યાયમાર્ગઃ સમીરણઃ

ધર્મશ્ચ ધર્મશાસ્ત્રાણિ પુરાણં ચ તથા મનુઃ ॥
ઇતિહાસં પ્રજાધ્યક્ષો ધનુર્વેદં શતક્રતુઃ

આયુર્વેદસ્તથા સાક્ષાદ્દેવો ધન્વન્તરિઃ પ્રભુઃ ॥
ફલવેદં મહી દેવી નૃત્યશાસ્ત્રં મહેશ્વરઃ

સઙ્કર્ષણઃ પાઞ્ચરાત્રં રુદ્રઃ પાશુપતં તથા ॥
પાતઞ્જલમનન્તશ્ચ સાંખ્યશ્ચ કપિલો મુનિઃ

અર્થશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ ધનાધ્યક્ષઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
કલાશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ કામદેવો જગદ્ગુરુઃ

અન્યાનિ યાનિ શાસ્ત્રાણિ યત્કર્તૄણિ પ્રચક્ષતે॥
સ ચૈવ દેવતા તસ્ય શાસ્ત્ર કાવ્યસ્ય દેહવત્

રૂપં તુ કાલાવયવસ્ય કાર્યં સ્વદેવતારૂપપસમં રિપુઘ્ન ॥
એતં તવોક્તં સુરસત્તમાનાં રૂપં મયા તે યદુવંશચન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે દેવતારૂપનિર્માણો નામ ત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

3.74
વજ્ર ઉવાચ ॥
લિઙ્ગસ્ય રૂપનિર્માણં કથયસ્વ મમાનઘ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
લિઙ્ગે હિ પૂજિતં પૂજા કૃતા તુ જગતો ભવેત્ ॥
ભોગોસ્ય વૃત્તઃ કર્તવ્યો ભાગમષ્ટાસ્રમેવ તુ

ચતુરસ્રં તથા ભાગં કર્તવ્યં ભૂરિદક્ષિણમ ॥
વૃત્તં દૃશ્યં ત કર્તવ્યં અષ્ટાસ્રં પિણ્ડિકાગતમ્

ચતુરસ્રં તુ કર્તવ્યં બ્રહ્મપીઠગતં તથા ॥
અધસ્તાદ્ભદ્રપીઠસ્ય બ્રહ્મપીઠં વિદુર્બુધાઃ

લિઙ્ગોપરિષ્ટાત્તુ ગતા પુરસ્તાલ્લેખા સુવૃત્તા તુ તથૈવ કાર્યા ॥
ઊર્ધ્વાયતા બુદ્ધિગુણા તથાસ્યા યા બ્રહ્મસૂત્રે વિબુધૈઃ પ્રદિષ્ટા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે લિઙ્ગરૂપનિર્માણો નામ ચતુઃસપ્તતિતમો ઽધ્યાય

3.75
વજ્ર ઉવાચ ॥
વ્યોમરૂપં સમાચક્ષ્વ સર્વધર્મભૃતાં વર॥
વ્યોમ્નિ તુ પૂજિતે પૂજા કૃતા સ્યાજ્જગતો ભવેત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ચતુરસ્રં ભવેન્મૂલે તતો વૃત્તં મહાભુજ ॥
તતોલ્પચતુરસ્રં ચ ચતુરસ્રં તતો ભવેત્

તતોલ્પચતુરસ્રં ચ મેરુવત્સંસ્થિતં તતઃ ॥
ભદ્રપીઠમિદં પ્રોક્તં વ્યોમભાગં તૃતીયકમ્

સર્વેષાં ભદ્રપીઠાનામેતલ્લક્ષણમુચ્યતે ॥
સમ્ભવશ્ચતુરસ્રં તુ મધ્યભાગં પ્રકીર્તિતમ્

ભદ્રપીઠં તતો ભાગં તત્ર પદ્મ નિવેશયેત્ ॥
શુભાષ્ટપત્રં તન્મધ્યે કર્ણિકાયાં દિવાકરમ્

પત્રેષુ કલ્પયેત્તત્ર દિક્પાલાઁશ્ચ યથાદિશમ્ ॥
ભદ્રપીઠમધસ્તાત્તુ પૃથિવીં પરિકલ્પયેત્

અન્તરિક્ષં તથા સ્તમ્ભમૂર્દ્ધ્વભાગં તતો વિદુઃ ॥
તત્ર સન્નિહિતાઃ સર્વે ભવન્તિ ત્રિદશોત્તમાઃ

સર્વદેવમયં વ્યોમ કથિતં તે મહાભુજ ॥
તસ્ય સમ્પૂજનં કૃત્વા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત

વ્યોમ્નઃ સ્વરૂપં કથિતં મયૈતદ્વ્યોમ્નસ્તુ પૂજા કરણાત્સમગ્રમ્ ॥
સમ્પૂજિતં સ્યાજ્જગદેકવીર ચરાચરં યાદવવંશમુખ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વ્યોમરૂપનિર્માણો નામ પઞ્ચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ