વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.51.55

3.51
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સજલામ્બુદસચ્છાયસ્તપ્તચામીકરામ્બરઃ ॥
મહિષસ્થશ્ચ કર્તવ્યઃ સર્વાભરણવાન્યતઃ

નીલોત્પલાભા ધૂમોર્ણા વામોત્સઙ્ગે ચ કારયેત્ ॥
ધૂમોર્ણા દ્વિભુજા કાર્યા યમઃ કાર્યશ્ચતુર્ભુજઃ

દણ્ડખડ્ગાવુભૌ કાર્યૌ યમદક્ષિણહસ્તયોઃ ॥
દણ્ડોપરિ મુખં કાર્યં જ્વાલમાલાવિભૂષણમ્

ધૂમ્રોર્ણાપૃષ્ઠગં વામં ચર્મયુક્તં તથાપરમ્ ॥
ધૂમોર્ણાદક્ષિણં હસ્તં યમપૃષ્ઠગતં ભવેત્

વામે તસ્યાઃ કરે કાર્યં માતુલુઙ્ગં સુદર્શનમ્ ॥
પાર્શ્વે તુ દક્ષિણે તસ્ય ચિત્રગુપ્તં ચ કારયેત્

ઉદ્દિશ્ય વેશં સ્વાકારં દ્વિભુજં સૌમ્યદર્શનમ્ ॥
દક્ષિણે લેખિની તસ્ય વામે પત્રં તુ કારયેત્

વામે પાશધરઃ કાર્યઃ કાલો વિકટદર્શનઃ ॥
યમં સઙ્કર્ષણં વિદ્ધિ તામસીં તનુમાશ્રિતમ્

મર્યાદાપાલનાર્થાય લોકસંહારકારણમ્ ॥
નીલોત્પલદલચ્છાયસ્તામસત્વાત્પ્રકીર્તિતઃ

વસનં તસ્ય વિખ્યાતં વાસુદેવેન શત્રુહન્ ॥
ચતુર્ભુજત્વં વિખ્યાતં બ્રહ્મણા પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મણા તસ્ય નિર્દિષ્ટં સર્વાભરણધારણમ્ ॥
યો મોહો મરણં નૄણાં વિજ્ઞેયો મહિષસ્તુ સઃ

અમોઘં તુ કરે દણ્ડં મૃત્યું ધારયતે યમઃ ॥
અનિરુદ્ધેન તસ્યોક્તં ધારણં ખડ્ગચર્મણોઃ

કાલરાત્રી તુ વિજ્ઞેયા ધૂમોર્ણા યદુનન્દન ॥
તસ્યાસ્તુ શૂલિના પ્રોક્તં બીજપૂરકધારણમ્

ચિત્રગુપ્તો વિનિર્દિષ્ટસ્તથાત્મા સર્વદેહગઃ ॥
પત્રં ધર્મમધર્મં ચ કરસ્થા તસ્ય લેખિની

કાલ એવ સ્વરૂપેણ કાલો યમસમીપગઃ ॥
તસ્ય પાશઃ કરે ઘોરો યમમાર્ગઃ સુદુષ્કરઃ

વજ્ર ઉવાચ ॥
સંહારહેતુકી મૂર્તિર્વિષ્ણોઃ સઙ્કર્ષણો મતઃ ॥
સ તુ દેવસ્ત્વયા પ્રોક્તશ્ચન્દ્રશુક્લવપુર્મહાન્

તલ્પે સંહારકર્તૃત્વે કૃષ્ણમૂર્તિઃ કથં યમઃ ॥
એતં મે સંશયં છિન્ધિ ભૃગુવંશવિવર્ધન

માર્કંડેય ઉવાચ ॥
મૂર્તિઃ સાઙ્કર્ષિણી વિષ્ણો રુદ્રઃ સંહારકારકઃ ॥
કલ્પક્ષયે તુ સંહારે કરોતિ જગતાં હિ સા

પ્રકૃતો યાતિ ધર્મજ્ઞ સંહૃતં તુ તદા જગત ॥
તેન પ્રકૃતિવર્ણસ્થઃ કરોતિ જગતાં ક્ષયમ્

કૃત્વાપિ પ્રાણિસંહારં યમરૂપી પુનઃપુનઃ ॥
પ્રાણિનાં પ્રકૃતૌ યોગં ન વિધત્તે કદાચન

વિકારે યોજયત્યેવ સુખદુઃખાત્મકે તદા ॥
વિકારરૂપવર્ણં તુ તેન સંહરતે જગત્

રૂપમિદં કથિતં તવ યામ્યં પાપવિનાશકરં વિબુધાનામ્ ॥
રૂપમતઃ કથયામિ મહાત્મંસ્તોયપતેર્વરુણસ્ય તવાહમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે યમરૂપનિર્માણો નામૈકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.52
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સપ્તહંસે રથે કાર્યો વરુણો યાદસામ્પતિઃ ॥
સ્નિગ્ધવૈડૂર્યસઙ્કાશઃ શ્વેતામ્બરધરસ્તથા

કિઞ્ચિત્પ્રલમ્બજઠરો મુક્તાહારવિભૂષણઃ ॥
સર્વાભરણવાન્રાજા તયા દેવશ્ચતુર્ભુજઃ

વામભાગગતં કેતું મકરસ્ય તુ કારયેત્ ॥
છત્રં ચ સુસિતં મૂર્ધ્નિ ભાર્યા સર્વાઙ્ગસુન્દરી

વામોત્સંગગતાકાર્યા ગૌરી તદ્દ્વિભુજા નૃપ ॥
ઉત્પલં તુ કરે વામે દક્ષિણં દેવપૃષ્ઠગમ્

પદ્મપાશૌ કરે કાર્યૌ દેવદક્ષિણહસ્તયોઃ ॥
શઙ્ખં ચ રત્નપાત્રં ચ વામયોસ્તસ્ય કારયેત્

ભાગે તુ દક્ષિણે ગઙ્ગા મકરસ્થા સચામરા ॥
દેવી પદ્મકરા કાર્યા ચન્દ્રગૌરી વરાનના

વામે તુ યમુના કાર્યા કૂર્મસંસ્થા સચામરા ॥
નીલોત્પલકરા સૌમ્યા નલિનીરજસન્નિભા

સ્નિગ્ધવૈડૂર્ય સઙ્કાશસ્ત્વાપોવર્ણો યતો નૃપ ॥
તયોરનુગ્રહાર્થાય તદ્વર્ણો વરુણસ્તતઃ

સ્વરૂપવર્ણાઃ સુસિતાસ્તા એવ દ્વિજપુંગવ ॥
વસનં તસ્ય કથિતં તા એવ સુસિતં નૃપ

વજ્ર ઉવાચ ॥
અમ્ભસસ્તુ કથં વર્ણઃ સત્યાસત્યે ત્વયેરિતે ॥
એતત્તુ શ્રોતુમિચ્છામિ પરં કૌતૂહલં હિ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
વૈડૂર્યાભમપાં વર્ણમતથ્યં યદુનન્દન ॥
છાયાગતસ્ય નભસસ્તદ્રૂપં તાસુ દૃશ્યતે

પ્રપાતપાતૈર્યદ્રૂપમંભસાં નૃપ દૃશ્યતે ॥
શશાઙ્કાંશુપ્રતીકાશં તત્સ્વરૂપે પ્રતિષ્ઠિતમ્

પ્રદ્યુમ્નો વાસુદેવસ્તુ વરુણો યાદસાં પતિઃ ॥
તસ્ય ભાર્યા રતિર્જ્ઞેયા ગૌરી યાદવનન્દન

સૌભાગ્યમુત્પલં તસ્યાઃ કરે સુરતગં વિભો ॥
વરુણસ્ય કરે પદ્મં વિધિધર્મે મહાભુજ

શઙ્ખમર્થં વિજાનીહિ પાશં સંસારબન્ધનમ્ ॥
રત્નપાત્રં કરે જ્ઞેયં સર્વરત્નધરા ધરા

યશશ્ચ સુસિતં છત્રં સૌખ્યં મકર એવ ચ ॥
બ્રહ્મણા કથિતં તસ્ય ભુજાભરણધારણમ્

લવણક્ષીરઆજ્યાદિ દધિમણ્ડસુરોદકાઃ ॥
તથૈવેક્ષુરસોદશ્ચ સુરોદશ્ચ તથાપરઃ । ૧૭ ॥
સમુદ્રાસ્તે તુ વિખ્યાતા લોકે નરવરોત્તમ ॥
સપ્તહંસા રથે તસ્ય વરુણસ્ય મહાત્મનઃ

જાયા તુ યમુના જ્ઞેયા સિદ્ધિર્ભાગીરથી દ્વિજ ॥
વીર્યકાલૌ વિનિર્દિષ્ટૌ તથા મકરકચ્છપૌ

સ્વર્ગગઙ્ગાકરે પદ્મં વૃદ્ધયામુનમુત્પલમ્

રૂપં જલેશસ્ય તવૈતદુક્તં મયા શિરઃપાશધરસ્ય તસ્ય ॥
અતઃ પરં વિત્તપતેર્બ્રવીમિ રૂપં તવાહં યદુવંશચન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વરુણરૂપનિર્માણો નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમોધ્યાયઃ

3.53
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
કર્તવ્યઃ પદ્મપત્રાભો ધનદો નરવાહનઃ ॥
ચામીકરાભો ધનદઃ સર્વાભરણભૂષણઃ

લમ્બોદરશ્ચતુર્બાહુર્વામપિઙ્ગલલોચનઃ ॥
અપીચ્યવેશઃ કવચી હારભારાર્પિતોદરઃ

દ્વે ચ દંષ્ટ્રે મુખે તસ્ય કર્તવ્યે શ્મશ્રુધારિણઃ ॥
વામેન વિનતા કાર્યા મૌલિસ્તસ્યારિમર્દિની

વામોત્સંગગતા કાર્યા ઋદ્ધિર્દેવી વરપ્રદા ॥
દેવપૃષ્ઠગતં પાણિં દ્વિભુજાયાસ્તુ દક્ષિણમ્

રત્નપાત્રકરં કાર્યં વામં રિપુનિષૂદન ॥
ગદાશક્તી ચ કર્તવ્યે તસ્ય દક્ષિણહસ્તયોઃ

સિંહાઙ્કલક્ષણં વૃત્તં શિબિકામપિ પાદયોઃ ॥
શઙ્ખપદ્મૌ નિધી કાર્યૌ સ્વરૂપૌ નિધિસંસ્થિતૌ

શઙ્ખપદ્માન્તનિષ્ક્રાન્તં વદનં તસ્ય પાર્શ્વતઃ ॥
અનિરુદ્ધસ્તુ વિજ્ઞેયસ્ત્વયા દેવો ધનાધિપઃ ॥

બ્રહ્મણા કથિતં તસ્ય સર્વાભરણસાધનમ ॥
સુવર્ણં નામ વિખ્યાતં ધનાનામુત્તમં ધનમ્ ॥
તસ્યાનુગ્રહતો ધત્તે વાસઃ કનકસન્નિભમ્ ॥
શક્તિરેવ સ્મૃતા શક્તિર્દણ્ડનીતિસ્તથા ગદા

લોકયાત્રા ચ કથિતા ઋદ્ધિર્જ્ઞેયા સ્વભાવતઃ

તત્કરે રત્નપાત્રં તુ ગુણાધારં પ્રચક્ષતે

નરં રાજ્યં વિજાનીહિ યત્રસ્થસ્તુ સદા વિભુઃ ॥
સ્વરૂપતસ્તુ વિજ્ઞેયૌ શઙ્ખપદ્મૌ તથા નિધી

વિત્તતોંશો જયત્યસ્મિંસ્તાભ્યાં પ્રસવતેઽયુતઃ ॥
અર્થઃ સક્ષમયા જ્ઞેયઃ કેતુઃ સિંહાઙ્કલક્ષણઃ ॥
નિગ્રહાનુગ્રહે દંષ્ટ્રે તસ્ય તાત મહાત્મનઃ

યક્ષાધિપસ્યેતદનન્તદંષ્ટ્રં નામે વને યક્ષનદસ્ય રાજન્ ॥
અતઃ પરં કિં કથયામિ તુભ્યં તન્મે વદસ્વાયતલોહિતાક્ષ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વૈશ્રવણરૂપનિર્માણો નામ ત્રિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.54
વજ્ર ઉવાચ ॥
સુપર્ણસ્ય ચ તાલસ્ય મકરસ્ય મૃગસ્ય ચ॥
મરુતાં રૂપનિર્માણં શ્રોતુમિચ્છામિ ભાર્ગવ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તાર્ક્ષ્યો મારકતપ્રખ્યઃ કૌશિકાકારનાસિકઃ ॥
ચતુર્ભુજસ્તુ કર્તવ્યો વૃત્તનેત્રમુખસ્તતઃ

ગૃધ્રોરુજાનુચરણઃ પક્ષદ્વ્યવિભૂષણઃ

પ્રભાસંસ્થાનર્સૌવર્ણઃ કલાપેન વિવર્જિતઃ॥
છત્રં ચ પૂર્ણકુમ્ભં ચ કરયોસ્તસ્ય કારયેત્

કરદ્વયે તુ કર્તવ્યં તથાસ્ય રચિતાઞ્જલિઃ ॥
તથાસ્ય ભગવાન્પૃષ્ઠે છત્રકુમ્ભધરૌ કરૌ

ન કર્તવ્યૌ તુ કર્તવ્યૌ દેવપાદવરાવુભૌ ॥
કિઞ્ચિલ્લમ્બોદરઃ કાર્યઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ

તાલસ્તાલાકૃતિઃ કાર્યો મકરો મકરાકૃતિઃ ॥
ઉપરિષ્ટાત્તથૈવાસ્ય કાર્યો ઋગ્યવદચ્યુતઃ

મનો જગત્તથા કામં કર્મ ચૈતે ક્રમાત્સ્મૃતાઃ ॥
વાસુદેવોચ્યુતશ્ચૈવ પ્રદ્યુમ્નશ્ચ મહાભુજઃ ॥
તથા ચૈવાનિરુદ્ધશ્ચ ક્રમેણૈતે પ્રકીર્તિતાઃ

તાર્ક્ષ્યઃ સતાલો મકરસ્તથાર્ચ્યો દેવેશ કીનાશજલાર્થનાથઃ ॥
અગ્ન્યર્કતોયાધિપપત્રિનાથસ્ત એવ લોકેષુ બુધૈઃ પ્રદિષ્ટાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગરુડરૂપનિર્માણો નામ ચતુઃપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.55
વજ્ર ઉવાચ ॥
શિવસ્ય રૂપનિર્માણં વહ્નેર્વૈ નિરૃતેસ્તથા ॥
વાયોશ્ચ બ્રૂહિ ધર્મજ્ઞ તત્ર મે સંશયો મહાન્

માર્કંડેય ઉવાચ ॥
વામાર્ધે પાર્વતી કાર્યા શિવઃ કાર્યશ્ચતુર્ભુજઃ॥
અક્ષમાલાં ત્રિશૂલં ચ તસ્ય દક્ષિણહસ્તયોઃ

દર્પણેન્દીવરૌ કાર્યૌ વામયોર્યદુનન્દન ॥
એકવક્ત્રો ભવેચ્છમ્ભુર્વામા ચ દયિતા તનુઃ

દ્વિનેત્રશ્ચ મહાભાગ સર્વાભરણભૂષિતઃ ॥
અભેદભિન્ના પ્રકૃતિઃ પુરુષેણ મહાભુજ

ગૌરીશર્વેતિ વિખ્યાતા સર્વલોકનમસ્કૃતા ॥
કારણં કથિતં પૂર્વં શૂલાદીનાં મયા તવ

ઈશાનરૂપં કથિતં તવેદં રૂપં તથાગ્નેઃ શૃણુ ધર્મનિત્યમ્ ॥
વેદા યદર્થં જગતિ પ્રવૃત્તા મુખં ચ યત્સર્વસુરાઽસુરાણામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગૌરીશર્વવર્ણનો નામ પઞ્ચપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ